گزارشگران بدون مرز گزارش شاخص جهانی آزادی مطبوعات را منتشر کرده است. این گزارش، وضعیت آزادی مطبوعات را در ۱۸۰ کشور جهان ارزیابی کرده است. براساس یافته‌های این ارزیابی، فشار اقتصادی مهم‌ترین تهدید برای آزادی مطبوعات در سطح جهانی است و به‌شدت موجب تضعیف رسانه‌ها شده است. شاخص اقتصادی در این گزارش به پایین‌ترین و بحرانی‌ترین سطح خود در تاریخ رسیده است. در این گزارش، وضعیت جهانی آزادی مطبوعات برای نخستین‌بار به‌طور رسمی به‌عنوان «وضعیت دشوار» طبقه‌بندی شده است. شرایط برای فعالیت‌های روزنامه‌نگاری در نیمی از کشورهای جهان ضعیف است و تنها در کم‌تر از یک‌چهارم کشورها وضعیت «رضایت‌بخش» گزارش شده است. در این گزارش آمده است که تمرکز مالکیت رسانه‌ها، فشار از سوی حامیان مالی، محدود بودن کمک‌های عمومی و تسلط شرکت‌های فناوری مانند گوگل، فیسبوک و سایر غول‌های فناوری بر انتشار اطلاعات و جذب بخش عمده‌ای از درآمدهای تبلیغاتی، از جمله عواملی هستند که اقتصاد رسانه‌ها را به‌شدت تضعیف کرده‌اند. براساس گزارش، در ۴۲ کشور که بیش از نیمی از جمعیت جهان را در خود جای داده‌اند، وضعیت آزادی رسانه‌ها «بسیار جدی» ارزیابی شده است. در این میان افغانستان در جایگاه ۱۷۵ قرار گرفته و تنها در سال ۲۰۲۴، دست‌کم ۱۲ رسانه به‌دلیل فشارهای طالبان تعطیل شده‌اند.
گزارشگران بدون مرز، در این گزارش به وضعیت رسانه‌ها در سراسر جهان پرداخته است. در گزارش آمده که فشار اقتصادی یک تهدید جدی علیه رسانه‌ها، حتا در نظام‌های دموکراتیک، به‌شمار می‌رود. همچنین گزارش تاکید می‌کند که در بسیاری از کشورها، دولت‌ها با کنترل شدید بر مالکیت رسانه‌ها، عملاً امکان دخالت مستقیم در عملکرد رسانه‌ها را به‌دست آورده‌اند.
گزارشگران بدون مرز تاکید می‌کند که بدون استقلال مالی، مطبوعات آزاد نمی‌توانند وجود داشته باشند. به گفته این نهاد، زمانی که رسانه‌ها از نظر مالی تحت فشار قرار می‌گیرند، ممکن است برای جذب مخاطب به سمت گزارشگری با کیفیت پایین‌تر سوق داده شوند و در نتیجه، می‌توانند طعمه الیگارش‌ها و مقامات عمومی شوند که به‌دنبال سوءاستفاده از آن‌ها هستند.
آسیب‌پذیری اقتصادی تهدید اصلی برای آزادی مطبوعات
گزارشگران بدون مرز در این گزارش خود افزوده که فشار اقتصادی یک مشکل عمده و رو به رشد برای رسانه‌ها در سراسر جهان است. به گفته این نهاد، این موضوع اگرچه اغلب کم‌تر مورد توجه قرار می‌گیرد اما به‌شدت رسانه‌ها را تضعیف می‌کند.
شاخص اقتصادی در پایین‌ترین سطح بی‌سابقه خود
براساس این گزارش، شاخص اقتصادی در شاخص گزارشگران بدون مرز ۲۰۲۵ به پایین‌ترین و بحرانی‌ترین حد خود در تاریخ رسیده است. براساس گزارش، ادامه روند نزولی این شاخص در سال ۲۰۲۵ باعث کاهش امتیاز کلی جهانی شده است.
طبق گزارش، برای اولین بار در تاریخ این شاخص، وضعیت جهانی آزادی مطبوعات به‌عنوان یک «وضعیت دشوار» طبقه‌بندی شده است. یافته‌های گزارش نشان می‌دهد که شرایط برای انجام روزنامه‌نگاری در نیمی از کشورهای جهان ضعیف است و تنها در کم‌تر از یک‌چهارم آن‌ها رضایت‌بخش ارزیابی شده است.
دلایل فشار اقتصادی بر رسانه‌ها
در گزارش آمده است که این فشار ناشی از عواملی مختلفی مانند تمرکز مالکیت رسانه‌ها، فشار از سوی تبلیغ‌کننده‌گان و حامیان مالی و کمک‌های عمومی محدود است. همچنین، تسلط غول‌های فناوری مانند گوگل، فیسبوک و دیگر شرکت‌ها بر انتشار اطلاعات و جذب بخش عمده‌ای از درآمدهای تبلیغاتی که پیش‌تر به حمایت از رسانه‌ها اختصاص داشت، به‌طور جدی اقتصاد رسانه را تضعیف کرده است.
تعطیلی رسانه‌ها به‌دلیل مشکلات اقتصادی و امنیتی
در گزارش آمده که رسانه‌ها در نزدیک به یک‌سوم کشورهای جهان به‌دلیل مشکلات اقتصادی تعطیل می‌شوند. براساس گزارش، این وضعیت در کشورهایی مانند ایالات متحده، تونس و برخی کشورهای دیگر مشاهده شده است. در برخی کشورها مانند نیکاراگوئه، بلاروس، ایران و افغانستان، مشکلات اقتصادی با فشارهای سیاسی ترکیب شده و به تعطیلی گسترده رسانه‌ها و تبعید روزنامه‌نگاران انجامیده است.
یافته‌های این گزارش نشان می‌دهد که در ۱۶۰ کشور از ۱۸۰ کشور ارزیابی شده (۸۸.۹ درصد)، رسانه‌ها با دشواری یا اصلاً قادر به دستیابی به ثبات مالی نیستند. طبق گزارش، وضعیت حتا بدتر از این است که رسانه‌های خبری به‌دلیل مشکلات اقتصادی در تقریباً یک‌سوم کشورهای جهان در حال تعطیل شدن هستند.
به‌دلیل سرکوب‌ها و صدور دستورالعمل‌های جدید، بسیاری از رسانه‌های مستقل منحل یا ناگزیر به تعطیلی شده‌اند. نمونه‌هایی از این وضعیت شامل تعطیلی رسانه‌های مستقل در پی کودتای نظامی در میانمار (۱۶۹)، بسته شدن دست‌کم ۱۲ رسانه جدید در افغانستان (۱۷۵) در سال ۲۰۲۴ به‌دلیل دستورالعمل‌های طالبان، و همچنین تعطیلی رسانه‌ها در کامبودیا (۱۶۱) و هنگ‌کنگ (۱۴۰) است.
نقش تمرکز مالکیت رسانه‌ها و دخالت سیاسی
تمرکز مالکیت رسانه‌ها در ۴۶ کشور، به‌دست افراد یا نهادهای خاص بسیار بالا است و در برخی موارد به‌طور کامل تحت کنترل دولت قرار دارد. این تمرکز تهدیدی جدی برای تنوع رسانه‌ای و استقلال نویسنده‌گان به‌شمار می‌رود. علاوه بر این، در بیش از نیمی از کشورهای ارزیابی‌شده (۹۲ از ۱۸۰)، اکثریت پاسخ‌دهنده‌گان گزارش داده‌اند که مالکان رسانه‌ها «همیشه» یا «اغلب» استقلال نویسنده‌گان را محدود کرده‌اند.
یکی دیگر از مشکلات عمده در این منطقه، تمرکز مالکیت رسانه‌ها در دست سرمایه‌داران سیاسی یا افرادی است که به قدرت نزدیک هستند. در کشورهایی مانند هند (۱۵۱)، اندونزیا (۱۲۷) و مالزیا (۸۸)، شمار محدودی از گروه‌های تجاری دارای پیوندهای سیاسی، کنترل بخش عمده‌ای از رسانه‌ها را در اختیار دارند.
در تایلند (۸۵)، گروه‌های بزرگ رسانه‌ای ارتباط نزدیکی با نخبه‌گان نظامی یا سلطنتی دارند که به‌طور مستقیم بر محتوای رسانه‌ها تأثیر می‌گذارند. در مغولستان (۱۰۲)، افراد بانفوذ در عرصه تجارت که به ساختار قدرت نزدیک هستند، کنترل بخش قابل توجهی از رسانه‌ها را در اختیار دارند و از آن‌ها برای پیش‌برد منافع سیاسی و اقتصادی خود بهره می‌برند.
نقشه آزادی مطبوعات بیشتر قرمز شده است
در ۴۲ کشور که بیش از نیمی از جمعیت جهان را در خود جای داده‌اند، وضعیت «بسیار جدی» طبقه‌بندی شده است. در این مناطق، آزادی مطبوعات به‌طور کامل وجود ندارد و انجام روزنامه‌نگاری بسیار خطرناک است. گزارش وضعیت آزادی مطبوعات را در مناطق مختلف (خاورمیانه-شمال افریقا، آسیا-اقیانوسیه، افریقای جنوب صحرا، قاره امریکا و اروپا) بررسی می‌کند و نشان می‌دهد که شکاف بین اتحادیه اروپا و سایر مناطق در حال افزایش است.
کنترل سیستماتیک توسط رژیم‌های استبدادی
گزارش نشان می‌دهد که برخی از پیشرفته‌ترین کشورها از نظر توانایی کنترل رسانه‌ها در منطقه آسیا و اقیانوسیه قرار دارند. رژیم‌های استبدادی در این کشورها، کنترل شدیدی بر مالکیت رسانه‌ها اعمال می‌کنند و این مساله منجر به محدود شدن جریان آزاد و مستقل اطلاعات می‌شود.
در کشورهایی مانند کریای شمالی (۱۷۹)، رسانه‌ها صرفاً به‌عنوان ابزار تبلیغاتی در خدمت رژیم تمامیت‌خواه فعالیت می‌کنند. به‌طور مشابه، در چین (۱۷۸) و ویتنام (۱۷۳)، رسانه‌ها یا در مالکیت دولت قرار دارند یا تحت کنترل نهادهایی هستند که ارتباط نزدیکی با احزاب حاکم دارند.
تهدید تنوع و گوناگونی رسانه‌ها
تمرکز مالکیت رسانه‌ها در دست افراد ذی‌نفوذ سیاسی و اقتصادی، تنوع رسانه‌ای را تهدید کرده و گوناگونی صداها در اخبار را محدود می‌کند. این تمرکز قدرت در عرصه رسانه باعث کاهش دامنه دیدگاه‌ها و اطلاعات در دسترس عموم شده و بنیان‌های یک مطبوعات آزاد و مستقل را تضعیف می‌نماید.
در این گزارش آمده است که در منطقه آسیا و اقیانوسیه، آزادی مطبوعات و دسترسی به منابع خبری معتبر به‌شدت به خطر افتاده است. براساس گزارش، این وضعیت ناشی از رژیم‌های استبدادی است که اطلاعات را به‌شدت کنترل می‌کنند و این کنترل غالباً از طریق ابزارهای اقتصادی اعمال می‌شود.
براساس گزاش، ۲۰ کشور و قلمرو از ۳۲ کشور منطقه در شاخص جهانی آزادی مطبوعات ۲۰۲۵، شاهد افت در شاخص‌های اقتصادی خود بوده‌اند. طبق گزارش، این امر نشان‌دهنده افزایش فشار مالی بر رسانه‌ها است.
در این گزارش آمده که در افغانستان (رتبه ۱۷۵)، حداقل ۱۲ رسانه تنها در سال ۲۰۲۴ به‌دلیل دستورالعمل‌های جدید طالبان مجبور به تعطیلی شدند.
همچنان در گزارش به دستور دونالد ترمپ، رییس جمهور ایالات متحده اشاره شده که منجر به تعلیق برنامه‌های موج کوتاه رادیو آسیای آزاد (RFA) به زبان‌های ماندارین، تبتی و لائو و مرخصی اجباری اکثر کارکنان مستقر در امریکا شد. براساس گزارش، این اقدام به‌طور بالقوه منجر به «قطع کامل دسترسی به اطلاعات» در برخی مناطق خاص می‌شود.
فشار اقتصادی حتا در دموکراسی‌های تثبیت‌شده نیز وجود دارد. رسانه‌های مستقل در کشورهایی مانند تایوان (رتبه ۲۴) و استرالیا (رتبه ۲۹) نیز قربانی فشار اقتصادی شده‌اند. در تایوان، یک مورد نادر فشار دولتی بر رسانه عمومی انگلیسی‌زبان TaiwanPlus تاثیر گذاشت که بودجه آن نیز توسط پارلمان تحت کنترل احزاب مخالف به‌طور قابل توجهی کاهش یافت. در استرالیا، تمرکز بالای بازار رسانه‌ها تنوع صداها را محدود می‌کند، در حالی که رسانه‌های مستقل برای یافتن یک مدل اقتصادی پایدار در تلاش هستند.
نحوه تهیه گزارش
گزارش با جمع‌آوری داده‌ها برای ۱۸۰ کشور و منطقه تهیه می‌شود. این داده‌ها شامل نظرسنجی از روزنامه‌نگاران و کارشناسان رسانه است. شاخص جهانی آزادی مطبوعات بر اساس پنج شاخص اصلی تعیین می‌شود که یکی از آن‌ها شرایط مالی و فشار اقتصادی بر صنعت را اندازه‌گیری می‌کند. تهیه گزارش شامل محاسبه امتیاز برای هر کشور و تعیین رتبه‌بندی و طبقه‌بندی وضعیت آزادی مطبوعات است. گزارشگران بدون مرز همچنین تحلیل‌های منطقه‌ای و مشخصات کشوری را بر اساس این داده‌ها ارایه می‌کنند.
گزارش نشان می‌دهد که آسیب‌پذیری اقتصادی یک تهدید حیاتی و رو به وخامت برای آزادی مطبوعات در منطقه آسیا و اقیانوسیه است که اغلب توسط رژیم‌های استبدادی برای کنترل رسانه‌ها استفاده می‌شود. این وضعیت با مالکیت متمرکز مرتبط با قدرت سیاسی تشدید می‌شود و منجر به تعطیلی رسانه‌ها، بی‌ثباتی مالی برای روزنامه‌نگاران و کاهش دسترسی به اخبار متنوع و مستقل می‌گردد.
