هند بهعنوان یک قدرت بزرگ در جنوب آسیا، همواره نسبت به افغانستان دید استراتژیک دارد. افغانستان در دکترین امنیتی هند، از کشورهای مهم منطقهای بهحساب میآید، آن هم بهدلیل واقعشدن افغانستان در زیرمجموعه چند سیستم منطقهای ( جنوب و غرب آسیا و آسیای مرکزی). در کنار این، هند و پاکستان، دو قدرت منطقهایاند که از دیرزمانی با هم اختلافات عمیق دارند و دامنه رقابتهای این دو کشور به افغانستان نیز کشانده شده است. حمایت از حکومتها و گروهها در افغانستان، استراتژیای است که همواره هند و پاکستان به آن متوسل شدهاند. پاکستان در بسا موارد از گروههای تندرو و بنیادگرا در افغانستان حمایت کرده است تا در کنار تامین سایر منافع خود، مانع نفوذ گسترش هند به افغانستان شود. ولی هند بیشتر رویکرد همکاری و دیپلماتیک در پیش گرفته است؛ البته به استثنای چند مورد معدود.
پاکستان با به قدرترساندن طالبان در دور گذشته، بساط نفوذ هند را از افغانستان برچید. اما هند در آن زمان از گروههای ضد طالبانی حمایت گسترده کرد تا بتواند نقش پاکستان را در مناسبات افغانستان تضعیف کند؛ اما با به وجودآمدن نظم نوین در افغانستان، هند بار دیگر روابط دیپلماتیک خود را با افغانستان گسترش داد و رابطه نزدیکی با حکومتهای این کشور داشت و افزون بر آن، در پروژههای حیاتی نیز سهیم بود. تعمیر پارلمان افغانستان و «بند سلما»، از موارد عمده پروژههایی است که به کمک مستقیم کشور هند تطبیق شدهاند. اما سوال این است که چرا افغانستان برای این دو کشور مهم است؟
افغانستان، چنانچه قبلاً بیان شد، در موقعیت حساس ژئوپلیتیکی واقع شده است که چند منطقه مهم را به هم وصل میکند. هند و پاکستان، هردو خواهان دسترسی به کشورهای آسیای مرکزی هستند که این هدف از افغانستان بهخوبی میسر است. در کنار این، دید پاکستان نسبت به افغانستان، خصمانه بوده است. پاکستان طی بیشتر از چهار دهه، از گروههای تندرو در مقابل حکومتهای افغانستان حمایت کرده و تلاش کرده است تا حکومت همسو با منافع آن کشور را در افغانستان روی کار آورد. رژیم طالبان و به قدرترساندن آنان، نمونه بارز این هدف پاکستان است. در کنار این، هند در راستای شکلگیری یک دولت قانونمند و متمایل به داشتن روابط دیپلماتیک با دهلی بوده است.
پس از به قدرترسیدن طالبان
با حاکمیت دوباره رژیم طالبان در افغانستان، پاکستان در مناسبات افغانستان رقیب خود هند را به حاشیه کشاند. هند، که در دور گذشته طالبان از گروههای مخالف طالبان حمایت کرده بود، کانالهای دیپلماتیک خود با افغانستان را به صفر تقرب داد که این برای پاکستان یک موفقیت استراتژیک بهحساب میآمد. ولی دیری نگذشت که هند با طالبان رابطه برقرار کرد. البته این رابطه برمیگردد به زمانی که طالبان هنوز به قدرت نرسیده بودند و در مقابل دولت قبلی میجنگیدند. هند به دلایل مختلف خواهان گسترش روابط با طالبان است، از جمله به این دلایل:
یکم: هند پس از روی کارآمدن طالبان در افغانستان در حاشیه قرار گرفت و این وضعیت در درازمدت تهدیدی است برای امنیت منطقه و هند. طالبان روابط عمیقی با القاعده و گروههای تندرو در منطقه، از جمله جیش محمد و لشکر طیبه دارند. این دو گروه در حال حاضر در نقاط مرزی هند و پاکستان فعالیتهای گسترده دارند. هند برای اینکه بتواند این گروهها را مهار کند، روابط خود با طالبان را گسترش میدهد تا با حمایت این گروه، در مقابل جیش محمد و لشکر طیبه ایستادهگی کند.
دوم: هند با چین نیز مشکلات مرزی دارد. پاکستان و چین، دو کشوریاند که روابط عمیق و منافع مشترک دارند. در برخی موارد، روابط این دو کشور به دو کشور امریکا و اسراییل نیز تشبیه میشود. در کنار این، چین توانسته است با تامین روابط با طالبان، تهدیداتی را که در برابر امنیت آن کشور است، محدود کند و نفوذ هند را همچنان در مناسبات افغانستان به صفر برساند. اما هند سعی دارد تا از حاشیه به محور بیاید.
سوم: با گسترش ناامنیها در پاکستان و پیشرویهای گروه طالبان پاکستانی (تیتیپی) دولت هند نگران امنیت مرزهایش است تا از گسترش تهدیداتی که متوجه امنیت این کشور است، جلوگیری کند. در برخی موارد، پاکستان اتهاماتی را نیز به آدرس هند وارد میکند که گویا هند از «تیتیپی» و «پیتیام» حمایت میکند. اما این موضوع بارها از سوی مقامات هندی رد شده است. تعامل با طالبان، یکی از مجراهایی است که هند با گذشت بیش از سه سال از حاکمیت دوباره این گروه بر افغانستان، برگزیده است.
چهارم: هند میخواهد از طریق افغانستان به کشورهای آسیای مرکزی دسترسی داشته باشد و از حاشیه به متن بیاید. این هدف هند، بدون گسترش روابط با طالبان در شرایط حاضر مقدور نخواهد بود.
پنجم: هند از طریق تامین رابطه دیپلماتیک با طالبان، میخواهد نقش پاکستان را در مناسبات افغانستان به چالش بکشد؛ بهویژه زمانی که برخی از چهرههای طالبان متمایل به داشتن روابط با دهلی هستند. ملاقات وزیر خارجه طالبان با معاون وزارت خارجه هند در دوحه، بیانگر گسترش روابط دیپلماتیک دو طرف در بلندترین سطح است. اما پاکستان که از این وضعیت رضایت ندارد، هند را به حمایت از گروههای ضد پاکستان متهم میکند. با این حال، تنشهای لفظی و حتا حملات بر خاک یکدیگر، مواردیاند که هند و پاکستان به آن دست زدهاند. در حال حاضر، فضای رسانهای مملو از اتهاماتی است که پاکستان به آدرس هند وارد میکند.
در نهایت، هند و پاکستان از افغانستان بهمثابه میدان رقابتهای استراتژیک خود استفاده میکنند. از سویی هم، هر دو کشور در تقلای سودجویی از داشتن روابط با طالبانند. رقابتها میان این دو کشور همچنان دوام خواهند داشت و هر دو قدرت خواهان ایفای نقش کلیدی در مناسبات منطقهای هستند. البته این دو کشور حمایت قدرتهای بزرگ جهانی را در این راستا با خود دارند.
