داعش خراسان در افغانستان یک تهدید واقعی امنیتی است؛ اما بررسی این تهدید بدون توجه به رفتار سیاسی و امنیتی طالبان، تصویر کاملی از وضعیت ارایه نمی‌کند. مساله تنها حضور و فعالیت داعش خراسان نیست، بلکه چگونه‌گی برخورد طالبان با داعش، استفاده تبلیغاتی از این گروه و پیوند این موضوع با سیاست‌های داخلی و خارجی طالبان نیز اهمیت دارد.
رفتار گروه طالبان در سال‌های اخیر نشان داده است که از موضوع داعش خراسان، متناسب با نیازهای سیاسی و امنیتی خود، بهره‌برداری دوگانه می‌کند: در داخل افغانستان می‌کوشد تصویری از تامین امنیت و تسلط کامل بر کشور ارایه دهد، اما در سطح منطقه‌ای و بین‌المللی، خطر داعش را برجسته می‌سازد تا خود را به‌عنوان یک نیروی ضروری برای مقابله با تروریسم معرفی نماید و کمک‌های منطقه‌ای و بین‌المللی را جلب کند.
این دوگانه‌گی زمانی اهمیت بیش‌تری پیدا می‌کند که توجه کنیم طالبان در کنار طرح تهدید داعش، به‌طور فزاینده‌ای درباره استفاده گروه‌های تروریستی از شبکه‌های اجتماعی سخن می‌گویند؛ موضوعی که با تلاش این گروه برای گسترش نظارت بر فضای دیجیتال مرتبط است.
برای درک وضعیت کنونی داعش خراسان، باید به پیشینه این گروه در دو دهه گذشته نگاه بیفکنیم. داعش در آن دوره، در نتیجه عملیات گسترده نیروهای امنیتی افغانستان و حمایت نیروهای بین‌المللی، ضربات سنگینی متحمل شد. بخش بزرگی از ساختار تشکیلاتی و نظامی این گروه از بین رفت، پایگاه‌های آن با آن‌که به‌طور ثابت و جبهه‌ای وجود ندارد، در شماری از مناطق سقوط کرد و بسیاری از اعضایش کشته یا بازداشت شدند. در پی آن فشارها، شماری از نیروهای داعش به مناطق مرزی و قبایلی پاکستان عقب‌نشینی و بخشی از شبکه‌های این گروه در آن‌سوی مرز به فعالیت ادامه دادند. با وجود این، داعش خراسان به‌طور کامل نابود نشد و شبکه‌ها و ارتباطات آن همچنان باقی ماند.
در همان دوره نیز براساس اطلاعات رسمی تاییدشده، ارتباط و هماهنگی برخی عناصر و بخش‌هایی از گروه طالبان و شبکه حقانی با اعضای داعش وجود داشت؛ حتا برخی از حملات در بزرگ شهرهای افغانستان که معمولاً داعش با نشر اعلامیه مسوولیت آن را برعهده می‌گرفت، رد پای اعضا طالبان و یا شبکه حقانی و برخی از گروه‌های تروریستی، مانند تحریک اسلامی ترکستان شرقی، کتیبه امام بخاری، حزب اسلامی اوزبیکستان و انصارالله تاجیکستان که در هماهنگی با طالبان فعالیت می‌کردند، در آن دیده می‌شد.
نمونه واضح آن، بازداشت فردی در ماه می سال ۲۰۲۱ در کابل بود که به‌منظور اجرای حملات تروریستی با بمب‌های دست‌ساز مقناطیسی علیه وسایط شهری، عمدتاً در غرب کابل را روی دست گرفته بود. آن فرد توسط همکارانم در ریاست مبارزه با جرایم جنایی وزارت داخله بازداشت گردید. فرد مظنون از عضویتش در گروه طالبان، به‌ویژه شبکه حقانی، اعتراف می‌کرد؛ درحالی‌که مسوولیت حملات انجام‌یافته از این دست را معمولاً داعش خراسان برعهده می‌گرفت؛ مساله‌ای که نشان می‌دهد مناسبات این دو گروه، برخلاف تصویر ساده‌ای که بعضاً ارایه می‌شود، با پیچیده‌گی‌هایی همراه بوده است.
با سقوط جمهوریت و تسلط طالبان بر افغانستان، وضعیت امنیتی کشور به‌طور اساسی تغییر کرد. فروپاشی نهادهای امنیتی و اطلاعاتی پیشین و ساختارهای تخصصی مبارزه با تروریسم، مهاجرت و یا حذف نیروهای باتجربه امنیتی و قطع بخش مهمی از همکاری‌های امنیتی و اطلاعاتی بین‌المللی، خلأ بزرگی در محیط امنیتی کشور ایجاد کرد.
طالبان اگرچه مدعی هستند که به جنگ پایان داده‌اند، اما در عمل نتوانستند مانع فعالیت داعش خراسان شوند. هسته‌های داعش در مناطق مختلف کشور دوباره فعال شدند و اطلاعات مربوط به فعالیت آن در ولایت‌هایی چون کنر، نورستان، ننگرهار، لوگر، زابل، جوزجان، فاریاب، سرپل، بدخشان و غور وجود دارد.
داعش خراسان طی پنج سال حضور طالبان در قدرت، چندین حمله مرگبار علیه گروه‌های قومی و مذهبی مانند هزاره‌ها، شیعیان و صوفی‌ها انجام داده است. در برخی موارد، حتی تعدادی از افراد بلندپایه گروه طالبان، از جمله داوود مزمل، والی طالبان در بلخ؛ خلیل‌الرحمان حقانی، از چهره‌های مهم شبکه حقانی و وزیر مهاجرین طالبان؛ و مولوی مجیب‌الرحمان انصاری، یکی از ملاهای طرفدار طالبان، در حملاتی کشته شدند که داعش خراسان مسوولیت آن‌ها را برعهده گرفته است. موارد مشابه دیگری نیز وجود دارد. البته برخی از کارشناسان بر این باورند که هدف قرارگرفتن افراد بلندپایه طالبان، ممکن است نتیجه رقابت‌های درون‌گروهی باشد که با ابزار داعش پیش برده شده است.
در این میان، مسوولیت طالبان در قبال وضعیت امنیتی کشور را نمی‌توان نادیده گرفت. این گروه با تصرف قدرت، کنترل نهادهای دولتی و برچیدن ساختارهای امنیتی نظام پیشین، خود را مسوول تامین امنیت افغانستان معرفی کرد. بنابراین، گسترش فعالیت داعش خراسان در دوره حاکمیت طالبان، مستقیماً با کارنامه امنیتی این گروه ارتباط پیدا می‌کند. طالبان نمی‌توانند از یک‌سو، تمام دستاوردهای امنیتی نظام پیشین را نادیده بگیرند و مدعی شوند که با سقوط جمهوریت، امنیت واقعی برقرار شده است و ازسوی دیگر، هنگام مواجهه با حملات و فعالیت‌های داعش، مسوولیت وضعیت موجود را صرفاً به عوامل خارجی یا تبلیغات دشمنان نسبت دهد.
واقعیت این است که داعش خراسان در دوره حاکمیت طالبان نه‌تنها توانسته است حملات مرگبار انجام دهد و شبکه‌های خود را حفظ کند، بلکه با استفاده از خلأ امنیتی به‌وجودآمده ـ که در واقع می‌توان حفره امنیتی دانست ـ به احیای مجدد ساختار تضعیف‌شده، بازسازی سیستم مالی و زنجیره مدیریت منابع انسانی خود پرداخته و حتا آن را گسترش داده است. حملات منطقه‌ای داعش خراسان در ایران، پاکستان و روسیه نمونه‌های واضح از افزایش ظرفیت این گروه می‌باشد.
با‌این‌حال، تناقض در رفتار طالبان تنها به کارنامه امنیتی محدود نمی‌شود؛ بلکه در روایت رسمی این گروه درباره داعش نیز به‌وضوح دیده می‌شود. طالبان در داخل افغانستان پیوسته می‌کوشند چنین وانمود کنند که تمام قلمرو کشور تحت کنترل‌شان قرار دارد، گروه‌های تروریستی در افغانستان حضور موثر ندارند و هیچ تهدیدی از خاک این کشور متوجه کشورهای منطقه و جهان نیست؛ اما در نشست‌های منطقه‌ای و بین‌المللی، خطر داعش خراسان را برجسته می‌کنند.
در داخل کشور، انکار یا کم‌رنگ‌کردن تهدید داعش، به طالبان کمک می‌کند تا ادعای تامین امنیت و تثبیت حاکمیت خود را تبلیغ کنند؛ در خارج از کشور، برجسته‌سازی همان تهدید به این گروه امکان می‌دهد خود را شریک ضروری مبارزه با تروریسم معرفی کند و از این طریق، توجه، همکاری و امتیازهای سیاسی و امنیتی به‌دست آورد.
اظهارات رییس استخبارات طالبان در نشست «شانگهای پلاس» در اوزبیکستان درباره استفاده داعش خراسان از تلگرام، تیک‌تاک و دیگر شبکه‌های اجتماعی، نمونه‌ای از این سیاست است. اهمیت این اظهارات تنها در هشدار درباره فعالیت تبلیغاتی داعش نیست؛ بلکه در انتخاب موضوع و مخاطبان آن نیز نهفته است. طالبان در حالی خطر استفاده داعش از پلتفرم‌های دیجیتال را مطرح می‌کنند که خود از همین شبکه‌ها برای تبلیغات، انتشار روایت‌های سیاسی، بسیج هواداران، تهدید و ارعاب مخالفان و تاثیرگذاری بر افکار عامه، استفاده گسترده می‌کند. به بیان دیگر، طالبان از یک‌سو، در فضای دیجیتال حضور فعال و سازمان‌یافته دارند و ازسوی دیگر، استفاده گروه‌های رقیب از همین فضا را به‌عنوان یک تهدید امنیتی مطرح می‌کنند. این مساله پرسش مهمی را به میان می‌آورد: آیا نگرانی طالبان صرفاً متوجه فعالیت تبلیغاتی داعش است یا این گروه در پی آن است که با استفاده از موضوع مبارزه با تروریسم، فضای دیجیتال را کنترل کند؟
برای پاسخ به این پرسش، باید به ساختار تبلیغاتی طالبان و نحوه استفاده این گروه از شبکه‌های اجتماعی توجه کرد. طالبان پس‌از بازگشت به قدرت، برخلاف تصویری که از یک جریان سنتی و فاقد توانایی ارتباطی ارایه می‌شود، از امکانات رسانه‌ای و دیجیتال به‌شکل گسترده بهره برده‌اند. این گروه در شبکه‌های اجتماعی حضور سازمان‌یافته دارد و از پلتفرم‌های مختلف برای انتشار پیام‌های رسمی، تبلیغات سیاسی، دفاع از عمل‌کرد گروهی و تخریب مخالفان استفاده می‌کند.
رسانه «المرصاد»، که با دستگاه استخباراتی طالبان ارتباط دارد، یکی از نمونه‌های مهم این ساختار تبلیغاتی است. این رسانه با انتشار محتوا به زبان‌های افغانستان و چندین زبان منطقه‌ای و بین‌المللی، تلاش می‌کند روایت طالبان را به مخاطبان بیرون از کشور نیز منتقل کند. فعالیت چنین رسانه‌هایی نشان می‌دهد که تبلیغات دیجیتال برای طالبان یک فعالیت حاشیه‌ای نیست، بلکه بخشی از سیاست سازمان‌یافته این گروه برای مدیریت افکار عمومی و پیشبرد اهداف سیاسی و امنیتی آن است.
طالبان همچنین در سال‌های اخیر از پلتفرم‌هایی مانند توییتر و تیک‌تاک برای انتشار پیام‌های خود، نمایش قدرت، تبلیغ دستاوردهای ادعایی و پاسخ‌گویی تبلیغاتی به منتقدان استفاده گسترده می نمایند که به باور کارشناسان، تاکتیک جدید با محتوای رادیکال سابق می‌باشد. گزارشهای مستند وجود دارد که اداره استخبارات طالبان با پرداخت هزاران افغانی به افراد تاثیرگذار در شبکه‌های اجتماعی و همچنان ایجاد حساب‌های کاربری مستعار عمدتاً به‌نام‌های دختران و حتا ایجاد رسانه‌های به ظاهر مستقل در شبکه‌های اجتماعی مانند فیسبوک و یوتیوب در حال تولید و نشر محتوای رادیکال و همسو با روایت گروهی خود می‌باشد.
این حضور گسترده در حالی صورت می‌گیرد که طالبان فعالیت رسانه‌های مستقل را محدود کرده، روزنامه‌نگاران را تحت فشار قرار داده و فضای اطلاع‌رسانی آزاد را به‌شدت تنگ ساخته‌اند. حتا گزارشهای اخیر نشان می‌دهد که یک بخش خاص در ریاست استخبارات طالبان به‌منظور سرکوب فعالین رسانه‌ای فعالیت می‌کند. بنابراین، طالبان با فضای دیجیتال مشکلی ندارند؛ مشکل اصلی طالبان با آن بخش از فضای دیجیتال است که خارج از کنترل تبلیغاتی و امنیتی آن قرار دارد و امکان انتشار دیدگاه‌های مخالف، افشای عمل‌کرد حکومت و شکل‌گیری اعتراض عمومی را فراهم می‌کند.
پس‌از تسلط طالبان، شبکه‌های اجتماعی به یکی از معدود عرصه‌هایی تبدیل شدند که شهروندان افغانستان می‌توانند ازطریق آن درباره وضعیت سیاسی، اقتصادی و اجتماعی کشور سخن بگویند، سیاست‌های طالبان را نقد کنند و اطلاعات مربوط به نقض حقوق بشر و محدودیت‌های اعمال‌شده را به اطلاع افکار عمومی برسانند. در شرایطی که رسانه‌های مستقل با سانسور، تهدید و محدودیت روبه‌رویند و امکان اعتراض مدنی و فعالیت سیاسی آزاد وجود ندارد، اهمیت این پلتفرم‌ها برای جامعه افغانستان دوچندان شده است. شبکه‌های اجتماعی نه‌تنها ابزار ارتباطی، بلکه فضایی برای ثبت و انتشار واقعیت‌های زنده‌گی زیر حاکمیت طالبان و رساندن صدای شهروندان به جامعه جهانی به‌شمار می‌روند. به همین دلیل، کنترل این فضا برای طالبان اهمیت سیاسی و امنیتی پیدا کرده است.
گزارشهای مربوط به شناسایی و ردیابی کاربران فیسبوک و بازداشت افرادی که مطالب انتقادی درباره طالبان منتشر کرده‌اند، بخشی از همین روند را نشان می‌دهد. طالبان ازطریق دستگاه‌های امنیتی و استخباراتی خود فعالیت‌های آنلاین شهروندان را رصد می‌کنند و در مواردی، محتوای منتشرشده در شبکه‌های اجتماعی، بهانه‌ای برای شناسایی و بازداشت افراد شده است. چنین برخوردهایی نشان می‌دهد که سرکوب در افغانستان تنها به محدودکردن رسانه‌ها، تجمعات و فعالیت‌های سیاسی خلاصه نمی‌شود؛ بلکه به فضای دیجیتال نیز گسترش یافته است. شهروندی که در شرایط عادی باید بتواند بدون ترس از بازداشت درباره وضعیت جاری محیط و کشورش نظر بدهد، اکنون با خطر شناسایی، تهدید و مجازات به‌دلیل یک نوشته یا اظهار نظر آنلاین روبه‌روست.
حتا برخی از فعالین رسانه‌ای و مدنی در خارج از کشور، به‌دلیل ترس از انتقام‌جویی طالبان از خانواده‌های‌شان در داخل افغانستان، مجبور به خودسانسوری و یا ایجاد حساب‌های کاربری مستعار شده‌اند. یکی از فعالین، که اکنون در امریکا زنده‌گی می‌کند، از حدود شش ماه بدین‌سو، نام خود را در حساب کاربری اش تغییر داده و هیچ نشانه‌ای از قبیل متن و تصویر که هویت وی را نشان دهد، برجای نگذاشته است. وقتی از او پرسیدم که چرا چنین کرده است؟ گفت: «این کارم را به خواست برادر و مادرم که در کابل است، انجام دادم؛ چراکه طالبان چند بار برادرم را به‌خاطر آن‌چه من به‌طور علنی در رسانه‌های اجتماعی می‌نوشتم، در کابل تهدید به بازداشت و شکنجه کرده‌اند.»
در چنین فضایی، تاکید طالبان بر استفاده داعش خراسان از شبکه‌های اجتماعی معنای گسترده‌تری پیدا می‌کند. وقتی رییس استخبارات طالبان در یک نشست بین‌المللی، درباره فعالیت داعش در تلگرام و تیک‌تاک هشدار می‌دهد، این سخنان تنها یک گزارش امنیتی درباره شیوه‌های تبلیغاتی یک گروه تروریستی نیست؛ بلکه می‌تواند زمینه سیاسی لازم برای طرح درخواست همکاری بیشتر با شرکت‌های فناوری و پلتفرم‌های دیجیتال را نیز فراهم سازد.
طالبان می‌توانند با استناد به خطر داعش، خواستار شناسایی حساب‌های مشکوک، مسدودسازی محتوا، تبادل اطلاعات کاربران و همکاری مستقیم‌تر شرکت‌های فناوری با نهادهای امنیتی شود. در ظاهر، چنین درخواست‌هایی با هدف مقابله با تروریسم مطرح می‌شوند؛ اما در افغانستان تحت حاکمیت طالبان، که هیچ نظارت مستقل و موثری بر عمل‌کرد دستگاه‌های امنیتی وجود ندارد، این ابزارها می‌توانند به‌ساده‌گی علیه شهروندان عادی، روزنامه‌نگاران، فعالان مدنی و منتقدان سیاسی مورد استفاده قرار گیرند.
نگرانی اصلی دقیقاً در همین نقطه شکل می‌گیرد: ابزارهایی که برای شناسایی و مهار فعالیت‌های تروریستی طراحی شده‌اند، در اختیار گروهی قرار می‌گیرند که خود به سرکوب آزادی بیان و ممنوعیت فعالیت‌های مدنی متهم است. اگر شرکت‌های فناوری بدون تضمین‌های حقوقی و سازوکارهای شفاف با دستگاه‌های امنیتی طالبان همکاری کنند، اطلاعات کاربران و داده‌های دیجیتال آنان می‌تواند به ابزاری برای شناسایی مخالفان و گسترش نظارت سیاسی تبدیل شود. در چنین شرایطی، تفاوت میان مقابله با تهدید تروریستی و تعقیب منتقدان گروه طالبان از بین می‌رود و هرگونه فعالیت آنلاین می‌تواند به‌عنوان مساله امنیتی تفسیر شود. به این ترتیب، مبارزه با داعش ممکن است به پوششی برای گسترش کنترل طالبان بر شهروندان از طریق فضای دیجیتال تبدیل گردد.
این موضوع در چهارچوب مناسبات منطقه‌ای طالبان نیز اهمیت دارد. طالبان برای کسب مشروعیت بین‌المللی و خروج از انزوای سیاسی، به همکاری کشورهای منطقه نیاز دارند و مبارزه با تروریسم، به‌ویژه داعش خراسان، یکی از مهم‌ترین زمینه‌هایی است که می‌تواند ازطریق آن خود را برای این کشورها مفید و ضروری جلوه دهد. کشورهای منطقه، به‌ویژه چین و روسیه، نگرانی‌های امنیتی مشخصی درباره فعالیت گروه‌های مسلح، گسترش افراط‌گرایی و استفاده از شبکه‌های دیجیتال برای تبلیغات و سازمان‌دهی دارند. طالبان می‌توانند با برجسته‌سازی خطر داعش خراسان و طرح موضوع فعالیت این گروه در پلتفرم‌های اجتماعی، همکاری اطلاعاتی و امنیتی بیش‌تری را جلب کنند. اما چنین همکاری‌هایی، اگر بدون توجه به حقوق شهروندان افغانستان و بدون سازوکارهای نظارتی صورت گیرد، قطعاً به تقویت دستگاه سرکوب طالبان نیز کمک کند.
طالبان در پی آنند که خود را هم‌زمان در دو جایگاه قرار دهند: از یک‌سو، رژیمی که مدعی تامین امنیت و مقابله با داعش خراسان است و ازسوی دیگر، بازیگری که برای مهار تهدیدهای امنیتی منطقه به همکاری و حمایت خارجی نیاز دارد. در همین چهارچوب، برجسته‌سازی خطر داعش در فضای دیجیتال می‌تواند برای طالبان دو فایده داشته باشد: نخست، جلب توجه و همکاری امنیتی کشورهای منطقه و شرکت‌های فناوری؛ دوم، فراهم‌کردن زمینه سیاسی و تبلیغاتی برای گسترش نظارت بر فعالیت‌های آنلاین شهروندان افغانستان. این دو هدف با سیاست کلی طالبان برای تثبیت قدرت و محدودکردن عرصه‌های مخالفت و اعتراض هم‌خوانی دارد.
بنابراین، مساله داعش خراسان را باید فراتر از یک تقابل نظامی میان دو گروه تروریستی بررسی کرد. داعش یک تهدید واقعی است و مسوولیت مقابله با آن برعهده کشورهای منطقه و جهان باتوجه‌به سطح تهدید که ایجاد می‌کند، قرار دارد؛ اما طالبان نمی‌توانند از این تهدید برای پنهان‌کردن ناکامی‌های امنیتی خود، جلب مشروعیت سیاسی یا گسترش نظارت بر شهروندان استفاده کنند. تناقض میان انکار تهدید در داخل و برجسته‌سازی آن در خارج، فعالیت گسترده تبلیغاتی طالبان در شبکه‌های اجتماعی و هم‌زمان تلاش برای کنترل کاربران و محدودکردن صدای منتقدان، همه‌گی بخشی از تصویری بزرگ‌تر از سیاست این گروه در قبال امنیت و فضای دیجیتال افغانستان است.
درنهایت، خطر اصلی این است که مبارزه با داعش به بهانه‌ای برای گسترش نظارت بر فضای دیجیتال و سرکوب هرچه بیشتر آزادی بیان تبدیل شود. مردم افغانستان که پیش‌از این از آزادی‌های سیاسی، رسانه‌ای و مدنی توسط طالبان محروم شده‌اند، نباید در فضای مجازی نیز ازسوی استخبارات طالبان به‌دقت رصد شوند. شرکت‌های فناوری و دولت‌های منطقه نیز باید بدانند که همکاری با طالبان در زمینه مبارزه با تروریسم، درعین‌حال که خیلی مضحک به‌نظر می‌رسد، می‌تواند به تقویت ساختار سرکوب و نقض حریم خصوصی مردم افغانستان بینجامد. مقابله با داعش ضروری است؛ اما امنیت واقعی با خاموش‌کردن صدای مردم، تعقیب منتقدان و تبدیل شبکه‌های اجتماعی به ابزار نظارت سیاسی ـ امنیتی به‌دست نمی‌آید.
