منابع معتبر در برخی از موسسه‌های داخلی و خارجی فعال در افغانستان، با ابراز نگرانی از استخدام‌های قومی و زبانی در این موسسات، شکایت دارند. آنان ادعا می‌کنند که این موسسات به بهانه تسهیل تفاهم و گفت‌وگو و تسریع روند کارهای‌شان با طالبان، از استخدام افراد غیر پشتو زبان خودداری می‌کنند. براساس ادعای آنان، مسوولان این موسسات استدلال می‌کنند که اگر افراد به زبان پشتو تسلط نداشته باشند، مقام‌های طالبان در روند کار موسسات کارشکنی می‌کنند و امور آنان به‌درستی پیش نمی‌رود.کارمندان برخی موسسه‌ها می‌گویند که القای این موضوع به مقام‌های خارجی که اگر کارمندان موسسه‌ها پشتوزبان نباشند، موسسه یادشده با طالبان با مشکل مواجه خواهد شد، زمینه را برای نهادینه‌شدن تبعیض فراهم کرده است. یافته‌های این گزارش نشان می‌دهد که اعضای طالبان در کمیته‌های استخدام برخی موسسه‌ها حضور دارند و در روند تقرری افراد نقش دارند.
منابع در برخی از این موسسات تایید می‌کنند که یکی از شرایط استخدام، دانستن زبان پشتو است و در صورتی که یک فرد پشتوزبان نیز در رقابت حضور داشته باشد، اولویت به فردی داده می‌شود که پشتون باشد. این منابع می‌افزایند که تداوم این وضعیت، حضور نخبه‌گان سایر زبان‌ها و اقوام را در موسسات، به‌ویژه موسسات بین‌المللی، محدود کرده است. آنان همچنین می‌گویند که مقام‌های طالبان در وزارت‌ها نیز در روند استخدام کارمندان موسسات دخالت و نقش دارند.
یک منبع معتبر در یکی از موسسات خارجی می‌گوید که طالبان در استخدام افراد در نهادهای دولتی زیر کنترل خود، به کسانی که به گفته او «از خود» و «مجاهد» باشند، واسطه داشته باشند یا به زبان پشتو تسلط کامل داشته باشند، اولویت می‌دهند؛ در غیر این صورت، شانس استخدام افراد کاهش می‌یابد.
به گفته او، این وضعیت اکنون به موسسات بین‌المللی نیز سرایت کرده و آنان تحت فشار قرار گرفته‌اند تا افراد پشتوزبان را در بست‌های مرتبط با اداره‌های دولتی تحت کنترل طالبان استخدام کنند. او می‌افزاید که موسسات در بخش‌هایی که نیاز به هماهنگی و ارتباط با اداره‌های دولتی تحت کنترل طالبان دارند، افراد غیرپشتوزبان را تنها در صورتی استخدام می‌کنند که به زبان پشتو تسلط کامل داشته باشند.
این منبع می‌افزاید: «موضوع زمانی جدی‌تر می‌شود که گفته می‌شود اگر کارمند یک موسسه پشتوزبان نباشد، برخی امور اداری مربوط به فعالیت موسسه با مشکل مواجه می‌شود یا به مرحله اجرا نمی‌رسد. از جمله این موارد می‌توان به تایید تطبیق پروژه‌ها برای دونرها، تعیین محل اجرای پروژه‌ها، طی مراحل تفاهم‌نامه‌ها، طی مراحل ویزه برای کارمندان خارجی و همچنین طی مراحل جواز کار برای کارمندان داخلی و خارجی اشاره کرد.»
منابع معتبر در موسسه‌ها تایید می‌کنند که در اکثر ولایت‌ها، کمیته‌هایی متشکل از نماینده‌گان والی طالبان، استخبارات این گروه، اداره‌های سکتوری و ریاست اقتصاد طالبان ایجاد شده‌اند که روند استخدام‌ها را پیش می‌برند. به گفته این منابع، موسسه‌ها حتا در استخدام کارمندان خود نیز تا حد زیادی صلاحیت تصمیم‌گیری را از دست داده‌اند.
این منابع می‌گویند که در جریان تطبیق پروژه‌ها نیز در برخی موارد بهانه‌گیری و ایجاد محدودیت گزارش شده و حتا کارمندان موسسات در جریان انجام وظایف خود بازداشت یا زندانی شده‌اند. به گفته منابع، در پی ایجاد موانع از سوی طالبان، اکثر موسسات بین‌المللی برای جلوگیری از ایجاد مشکل در روند تطبیق پروژه‌های خود، به استخدام افراد پشتوزبان، به‌ویژه در بست‌های مرتبط با ادارات دولتی، روی آورده‌اند. این منابع می‌افزایند که حتا شماری از کارمندانی که پیش از این در موسسات کار می‌کردند و هنوز در وظایف‌شان حضور داشتند، به‌دلیل پشتوزبان نبودن از کار برکنار شده‌اند.
کارمند یکی از این موسسه‌ها می‌گوید: «این روند با اصول و مقررات کاری موسسات بین‌المللی در تضاد قرار می‌گیرد. موسسات معمولاً بر اصل عدم تبعیض و پرهیز از دامن‌زدن به مسایل زبانی، قومی و سمتی تاکید دارند؛ اما آنچه اکنون جریان دارد این است که فشارهای موجود، اکثر موسسات را در عمل با محدودیت‌هایی در اجرای همین اصول مواجه کرده است.»
یکی از کارمندان این موسسات می‌گوید: «موضوع دیگر، نحوه برگزاری امتحان‌های تحریری و تقریری است. در طرح سوالات امتحان، حتماً یک یا دو سوال به زبان پشتو طرح می‌شود؛ به‌گونه‌ای که اگر یک متقاضی پشتوزبان نباشد، حتا در صورت کسب نمره بسیار بالا نیز برای بست مورد نظر انتخاب نمی‌شود.»
این کارمند موسسه می‌افزاید: «فعلاً در تمام موسسات همین روند جریان دارد. در امتحان، یک سوال به زبان پشتو مطرح می‌شود؛ مثلاً یک متن انگلیسی ارایه می‌کنند و از متقاضی می‌خواهند آن را به زبان پشتو ترجمه کند، یا یک مکتوب به زبان پشتو بنویسد.» او از سپری‌کردن امتحان در یکی از دفترهای سازمان ملل متحد یاد می‌کند و می‌گوید که یکی از پرسش‌ها به زبان پشتو مطرح می‌شود و متقاضی باید به زبان پشتو پاسخ دهد؛ در حالی که در گذشته، در کنار الزام به دانستن زبان انگلیسی، متقاضی می‌توانست به زبان مادری خود صحبت کند.
این کارمند موسسه می‌گوید این وضعیت سبب شده است که برخی افراد در موسسات و ادارات رژیم طالبان از موقف خود سوءاستفاده کنند و این تصور را نیز در میان خارجی‌ها ایجاد کنند که اگر فردی به زبان پشتو صحبت نکند، روند کار موسسه در تعامل با مسوولان طالبان با مشکل مواجه خواهد شد. او هم‌زمان تایید می‌کند که افرادی که زبان پشتو را ندانند، در ادارات طالبان با تاخیرهای چندماهه در روند تفاهم‌نامه‌ها مواجه می‌شوند و قراردادهای‌شان نیز به‌راحتی نهایی نمی‌شود.
مسوول منابع بشری یکی از موسسات نیز با تایید این موضوع می‌گوید که کارمندان فارسی‌زبان از سوی رییس این موسسه، به بهانه‌های مختلف اخراج می‌شوند. او با ابراز نگرانی می‌گوید که گسترش و عادی‌شدن این‌گونه تبعیض آشکار، با تمامی ارزش‌های انسانی و اصول کاری موسسه‌ها در تضاد است و افراد فرصت‌طلب در ساختار این نهادها، با سوءاستفاده از وضعیت کنونی، به چنین اقداماتی دست می‌زنند.
این مسوول منابع بشری از تجربه خود در نهادی که در آن کار می‌کند، چنین روایت می‌کند: «در روند استخدام کارمندان، بالای من فشار می‌آوردند که باید افراد پشتون را استخدام کنم و به‌صورت زبانی و شفاهی به من هشدار داده بودند. این فشارها به حدی بود که هنوز روند استخدام آغاز نشده بود که هشدار دادند سیکورتی را از میان فارسی‌زبانان و سایر کارمندان را از میان پشتوزبانان استخدام کنم. از میان بیش از ۲۰۰ تن، ۹۹ درصد افراد پشتوزبان استخدام شدند و تنها برای بخش امنیتی یک فرد فارسی‌زبان مقرر شد. در کمیته استخدام، دو فرد خارجی نیز حضور داشتند، اما با وجود این، بر من فشار می‌آوردند که نباید اعتراض کنم.»
همچنان، به گفته او، رییس صحت عامه طالبان در یکی از ولایت‌ها، وسایل یک دفتر را غصب کرده بود. زمانی که مسوول لجستیک این موضوع را در گزارشی به دفتر مربوط مطرح کرد، از وظیفه اخراج شد.
او می‌گوید: «رییس صحت عامه [نام ولایت به‌دلیل مشکلات امنیتی حذف شده] یک بچه‌بی‌ریش داشت. مسوول پروژه نیز پاکستانی بود و به ربیس طالبان وعده کرده بود که بچه بی‌ریش او را در موسسه استخدام کند تا معاش خود را از موسسه دریافت کند، اما در کنار رییس صحت عامه باشد.»
۸صبح شماری از صداهایی را بررسی کرده است که در آن، مقام‌های طالبان درباره نقش‌شان در روند امتحان موسسات و چگونگی برگزاری این امتحان‌ها صحبت می‌کنند. در یکی از این صداها، گفته می‌شود که یکی از مقام‌های طالبان در امتحان شرکت می‌کند و به‌عنوان عضو کمیته و نماینده ولایت این گروه حضور دارد.
پیش از این نیز، بارها متقاضیان کار از برخوردهای تبعیض‌آمیز برخی موسسه‌ها شکایت کرده و مدعی شده بودند که با آنان رفتار تبعیض‌آمیز صورت می‌گیرد. به گفته آنان، فشار طالبان بر موسسه‌ها سبب شده است که این سازمان‌ها رویکرد خود را در قبال کارمندان تغییر دهند و به افرادی اولویت بدهند که مورد تأیید طالبان باشند.
