با تسلط طالبان بر افغانستان، دامنه فقر و گرسنه‌گی، بیکاری و مهاجرت به‌طور بی‌سابقه گسترش یافته است. انتقام‌جویی طالبان از نظامیان و کارکنان دولت قبلی، فعالان مدنی، خبرنگاران و فعالان سیاسی مخالف این گروه، فضای مناسب زنده‌گی و سلامت روانی را از مردم گرفته است. منع کار زنان و اعمال محدودیت‌های روزافزون علیه آنان، از موارد دیگری است که بر وخامت اوضاع بشری و مشکلات روانی شهروندان افزوده است. در تازه‌ترین مورد، سازمان صحی جهان گفته که نیمی از جمعیت افغانستان از اضطراب‌های روانی رنج می‌برند. یک مقام این سازمان در نشستی در ویانا تاکید کرده که اضطراب‌های روانی در میان ۵۰ درصد جمعیت افغانستان نگران‌کننده است. سازمان صحی جهان گفته که هشت میلیون تن در افغانستان با معضل روانی دستوپنجه نرم می‌کنند. این در حالی است که اخیراً افغانستان به‌عنوان غمگین‌ترین کشور جهان نیز شناخته شده است.
سازمان صحی جهان با همکاری دفتر مبارزه با مواد مخدر و جرایم سازمان ملل، اتحادیه اروپا و جاپان، نشستی را تحت نام «بحران عمیق؛ سلامت روان و اختلالات مصرف مواد مخدر که جامعه افغانستان را فلج میکند» در ویانا، پایتخت اتریش، با حضور ۱۴۰ اشتراک‌کننده به‌صورت حضوری و از طریق زوم برگزار کرده است. در این نشست چالش‌های پیرامون سلامت روان و اختلالات مصرف مواد مخدر که میلیون‌ها تن در افغانستان به آن دستوپنجه نرم می‌کنند، مورد بحث قرار گرفته است. اشتراک‌کننده‌گان دیدگاه‌های‌شان را در مورد چگونه‌گی رسیده‌گی به چالش‌ها و ارایه خدمات مربوط به سلامت روان و اختلالات مصرف مواد مخدر در افغانستان از طریق تغییر پالیسی و استراتژی‌های عملیاتی در میان گذاشته‌اند.
دکتر حنان بلخی، مدیر منطقه‌ای سازمان جهانی صحی برای مدیترانه شرقی، در این نشست گفته است: «۵۰ درصد از جمعیت افغانستان با ناراحتی‌های روانی دستوپنجه نرم می‌کنند که بر بهره‌وری و کیفیت زنده‌گی تاثیر می‌گذارد. این امر افراد را در برابر اختلالات سلامت روان و مصرف مواد آسیب‌پذیر میکند.» این مقام سازمان ملل افزوده است که تنها حمایت محدودی از طریق سیستم‌های صحی و مراقبت اجتماعی کشور در دسترس است. به گفته او، سازمان صحی جهان با همکاری اتحادیه اروپا و دفتر مبارزه با مواد مخدر و جرایم سازمان ملل متحد، برای ارایه خدمات به افراد مبتلا به مشکلات روانی و اختلالات مصرف مواد از طریق ۲۰ مرکز و ۲۳ تیم در سراسر افغانستان همکاری میکند.
در همین حال، مدیر بخش تجزیه و تحلیل سیاست‌ها و امور عمومی در دفتر مبارزه با مواد مخدر و جرایم سازمان ملل متحد، بر حمایت از دهقانان و جای‌گزین کشت خشخاش تاکید کرده است. او گفته است: «حمایت از کشاورزان خشخاش با گزینه‌های معیشتی جای‌گزین، در کنار اقدامات قوی صحت عمومی برای درمان افراد مبتلا به اختلال مصرف مواد مخدر، برای دست‌یابی به راهحلهای پایدار در افغانستان ضروری است.»
از سوی دیگر، خانم رافیلا لودیس، کاردار اتحادیه اروپا برای افغانستان، گفته که سرمایه‌گذاری در زمینه سلامت روان و اختلالات مصرف مواد مخدر در سطح جهان و افغانستان یک مسوولیت مشترک است که نیازمند تلاش مشترک برای دست‌یابی به کارایی بیشتر و به حد‌اکثر رساندن تاثیر بر سلامت و رفاه میلیون‌ها انسان آسیب‌دیده و خانواده‌های آنان است. خانم لودیس همچنان بر نقش جامعه مدنی تاکید کرده و افزوده است: «مداخلات ما باید مبتنی بر شواهد و مبتنی بر شیوه‌های خوب و درس‌های آموخته باشد. در این‌جا من بر نقش حیاتی جامعه مدنی و جوامع محلی تأکید می‌کنم تا اطمینان حاصل شود که راه‌حل‌ها نه‌تنها متناسب با زمینه‌ها و نیازهای خاص و از نظر فرهنگی مناسب هستند، بلکه در درازمدت پایدارتر هستند.»
آقای نوبویوکی کیکوچی، مسوول نماینده‌گی دایمی جاپان در سازمان‌های بین‌المللی، گفته است: «تضمین سلامت و شادی افراد در میان چالش‌های مربوط به مواد مخدر و سلامت روان در افغانستان، نیازمند اقدام و مشارکت جمعی است.»
افزون بر این، ویل الراس، هماهنگ‌کننده صحت روانی و حمایت روانی سازمان بین‌المللی پزشکی – افغانستان، تصریح کرده است که اولویت دادن به تخصیص بودجه پایدار برای مقابله با مصرف مواد مخدر و برنامه‌های صحت روانی ضروری است. به گفته او، برنامه‌های توان‌بخشی حمایت از سلامت روانی و اجتماعی در افغانستان تقویت شود.
اشتراک‌کننده‌گان در این نشست فراخوانی را نیز مطرح کرده و از ذی‌نفعان خواسته‌اند تا برای پیاده‌سازی راهحلهای مبتنی بر شواهد همکاری کنند و از خدمات سلامت روان و اختلال مصرف مواد مخدر در افغانستان حمایت نمایند.
با این حال، شماری از شهروندان کشور می‌گویند که در وضعیت کنونی افغانستان، عوامل متعدد باعث اختلالات روانی شده است. به گفته آنان، افزایش فقر و بیکاری، نبود امکانات مناسب برای زنده‌گی، تداوم خشونت‌های خانواده‌گی و بازماندن دختران و زنان از آموزش و کار، بستر را برای گسترش اعتیاد به مواد مخدر و مهاجرت‌های قاچاقی مساعد ساخته و بسیاری از خانواده‌ها به دلیل دوری از عزیزان‌شان به مشکلات روانی دچار شده‌اند.
در کنار این عوامل، میلیون‌ها دختر و زن که از آموزش، تحصیل و کار بازمانده‌اند، در خانواده‌ها با خشونت‌های فزاینده مواجه شده‌اند و تعدادی از دختران مجبور شده‌اند تن به ازدواج‌های اجباری و زود‌هنگام بدهند. این عوامل نیز بر بحران سلامت روانی در افغانستان افزوده است.
نبود مراکز صحی درمانی برای مریضان صحت روانی، از عوامل دیگر افزایش این مرض در کشور دانسته می‌شود. در حال حاضر تنها یک شفاخانه دولتی صحت روانی در کابل وجود دارد که بیماران ولایت‌ها نیز به این شفاخانه انتقال داده می‌شوند.
یک منبع صحی به روزنامه ۸صبح با ابراز نگرانی از وضعیت کنونی، می‌گوید که هیچ نوع امکاناتی برای مریضان روانی وجود ندارد و حتا طالبان افراد مبتلا به مواد مخدر را با زور و شکنجه می‌خواهند مداوا کنند که چنین امری در تضاد با ارزش‌های حقوق بشری و اخلاق طبابت است. این منبع از نبود مراکز صحی درمانی نیز شکایت میکند و می‌گوید: «وضعیت شفاخانه صحت روانی خوب نیست. بیماران در هر سطح در یک جای بستری می‌شوند. شما فکر کنید کسی که تازه به اختلالات روانی دچار می‌شود، با فردی که در مرحله شدید این بیماری قرار دارد، روز و شب را یک‌جا سپری کند، وضعیت بیماری تازه به کجا خواهد انجامید؟»
سازمان صحی جهان در حالی از وضعیت روانی نیمی از جمعیت افغانستان ابراز نگرانی کرده که پیش از این در گزارش شادی سال ۲۰۲۴، افغانستان برای هفتمین سال متوالی غمگین‌ترین کشور جهان معرفی شده است.
این گزارش براساس داده‌های نظرسنجی گالوب و مبتنی بر ارزیابی کیفیت زنده‌گی، شرایط اقتصادی، امید به زنده‌گی، احساس آزادی، میزان اعتماد و عدالت در جامعه و همچنان اعتماد به دولت تهیه شده است.
این در حالی است که طالبان با اعمال سرکوب، انتقام‌جویی، از بین بردن پایه‌های حاکمیت مردمی، تضعیف اقتصاد و ایجاد بحران بشری، آزادی‌های مردم و امید به زنده‌گی را در بین شهروندان کشور در پایین‌ترین سطح رسانده‌اند.
در حال حاضر، میلیون‌ها زن و دختر از ابتدایی‌ترین حقوق انسانی خود محروم شده‌اند و فعالیت‌های سیاسی و مدنی در افغانستان ممنوع است. هر کسی که در تضاد با سیاست‌های ایدیولوژیکی طالبان صحبت کند، زندانی می‌شود و مورد شکنجه قرار می‌گیرد.
یکی از باشنده‌گان کابل در صحبت با روزنامه ۸صبح می‌گوید: «وضعیت نسبت به دوره جمهوریت به‌کلی دگرگون شده است. مردم از ترس طالب صدای خود را در گلو خفه کرده‌اند. خسته‌گی، درمانده‌گی و فقر در سر و صورت مردم موج می‌زند. بسیاری کسانی که توانایی داشتند و فرصت برای‌شان مهیا شده رفتند و کسانی هم که مانده‌اند، همه مانند اصحاب کهف شده و در غارهای خود پنهان شده‌اند.»
بسیاری از شهروندان کشور می‌گویند که بحران اقتصادی و گرسنه‌گی سرخط خبرهای افغانستان و جهان است، اما کسی از بحران سلامت روان که جامعه را در معرض نابودی قرار میدهد، صحبت نمی‌کند.
