شماری از شهروندان افغانستان که برای رسیده‌گی به پرونده‌های پناهنده‌گی و اسکان مجدد خود در کشورهای همسایه، به‌ویژه پاکستان، ایران و تاجیکستان، در انتظار انتقال به کشورهای سوم هستند، از وضعیت دشوار زنده‌گی در کشورهای میزبان شکایت دارند. این مهاجران می‌گویند با امید یافتن امنیت به این کشورها پناه آورده‌اند، اما همچنان با بی‌سرنوشتی، مشکلات اقتصادی، فشارهای روحی و روانی، محدودیت‌های اجتماعی و ترس از اخراج اجباری دست‌وپنجه نرم می‌کنند. به گفته آنان، به‌دلیل تهدیدهای امنیتی در افغانستان تحت حاکمیت طالبان، امکان بازگشت به کشور را ندارند و در عین حال، در کشورهای میزبان نیز از شرایط مناسب و باثبات برای ادامه زنده‌گی برخوردار نیستند. به گفته این مهاجران، کودکان از آموزش منظم محروم مانده‌اند، جوانان آینده خود را در هاله‌ای از ابهام می‌بینند و بسیاری از خانواده‌ها سال‌هاست در بلاتکلیفی و بی‌سرنوشتی زنده‌گی می‌کنند.
در همین حال، شماری از فعالان حوزه مهاجران می‌گویند مهاجران افغانستان در برخی کشورهای میزبان با تبعیض، محدودیت و بی‌توجهی نسبت به حقوق اساسی خود روبه‌رو هستند. آنان تاکید می‌کنند که هر انسان، فارغ از ملیت، قومیت یا پیشینه‌اش، حق دارد با کرامت، احترام و براساس اصول حقوق بشر با او برخورد شود.
شوکت‌الله، پناه‌جو در پاکستان، می‌گوید وضعیت تمام پناهجویان افغانستان در این کشور روزبه‌روز دشوارتر می‌شود. به گفته او، حتا افرادی که ویزای معتبر دارند نیز از برخوردهای سلیقه‌ای و درخواست رشوه از سوی برخی نهادها در امان نیستند و کسانی که فاقد ویزا هستند، همواره با خطر بازداشت و اخراج اجباری روبه‌رو هستند.
این پناه‌جو می‌گوید: «بیشتر مهاجران افغان در پاکستان در انتظار رسیده‌گی به پرونده‌های پناهنده‌گی و اسکان مجدد خود هستند، اما به‌دلیل شرایط امنیتی و تحولات منطقه، فعالیت بسیاری از سفارت‌ها متوقف یا محدود شده است. در نتیجه، روند بررسی پرونده‌ها به کندی پیش می‌رود و بسیاری از افغان‌ها ناچارند به‌صورت پنهانی و همراه با ترس و نگرانی زنده‌گی کنند.» به گفته او، پیامدهای این وضعیت گاهی جان مهاجران را نیز تهدید می‌کند.
شوکت‌الله می‌افزاید: «یکی از شهروندان افغانستان که به بیماری سرطان مبتلا بود، به‌دلیل بسته بودن مرزها و ناتوانی در دسترسی به خدمات درمانی، جان خود را در مرز از دست داد. این تنها یکی از نمونه‌های مشکلاتی است که مهاجران افغان هر روز با آن روبه‌رو هستند. حساب‌های بانکی بسیاری از افغان‌ها مسدود می‌شود، سیم‌کارت در اختیارشان قرار نمی‌گیرد و امکان خرید و فروش یا انجام بسیاری از امور روزمره را ندارند. همچنان به دانشگاه‌ها دستور داده شده است که دانشجویان افغان فاقد ویزا را اخراج کنند. خودم پنج بار برای دریافت ویزا درخواست دادم، اما هر پنج بار با رد درخواست مواجه شدم. بسیاری از دانشجویان افغان نیز با همین مشکل روبه‌رو هستند و دانشگاه‌ها محدودیت‌های بیش‌تری را بر آنان اعمال کرده‌اند.»
مونسه عمرزاده، مهاجر افغان که به گفته خودش بیش از چهار سال است در ایران زنده‌گی می‌کند، می‌گوید انتظار طولانی برای رسیده‌گی به پرونده‌های اسکان مجدد، بزرگ‌ترین درد مشترک صدها پناهجوی افغانی است که در کشورهای همسایه در انتظار انتقال به کشور سوم به سر می‌برند. به گفته او، این انتظار سال‌ها ادامه یافته، بی‌آن‌که زمان مشخصی برای پایان آن وجود داشته باشد.
عمرزاده می‌گوید: «ما، شهروندان افغانستان که در کشورهای همسایه از جمله ایران، پاکستان و تاجیکستان در انتظار اسکان مجدد هستیم، با مشکلات جدی روبه‌رو هستیم. اجازه کار قانونی نداریم، به خدمات درمانی و بیمه دسترسی کافی نداریم و حتا برای تامین ابتدایی‌ترین هزینه‌های زنده‌گی نیز با دشواری‌های فراوان مواجه هستیم. بسیاری از خانواده‌ها تنها با کمک‌های محدود نهادهای خیریه یا قرض گرفتن، روزگار خود را سپری می‌کنند. از سوی دیگر، نداشتن اقامت قانونی و پایدار یکی از بزرگ‌ترین نگرانی‌های ماست. هر لحظه با ترس بازداشت و اخراج اجباری به افغانستان زنده‌گی می‌کنیم؛ کشوری که در آن جان ما در خطر است. این وضعیت فشارهای شدید روحی و روانی بر ما وارد کرده است.» او می‌افزاید که کودکان مهاجر از آموزش منظم محروم مانده‌اند، جوانان آینده خود را از دست‌رفته می‌بینند و خانواده‌ها در بلاتکلیفی و بی‌سرنوشتی زنده‌گی می‌کنند.
عمرزاده می‌گوید: «برای ما، پناهنده‌گی تنها به معنای تامین امنیت نیست؛ بلکه به معنای برخورداری از حق زنده‌گی، کرامت انسانی، دسترسی به آموزش، خدمات درمانی، فرصت کار و رسیده‌گی عادلانه و به‌موقع به پرونده‌های اسکان مجدد است. طولانی شدن روند اسکان مجدد، نه‌تنها امید ما را از بین برده، بلکه آسیب‌های اجتماعی، اقتصادی و روانی جبران‌ناپذیری بر ما تحمیل کرده است. پناهنده‌گی انتخابی برای زنده‌گی بهتر نیست؛ برای بسیاری از ما آخرین راه نجات از جنگ، سرکوب، تهدید و ترس بوده است. جامعه جهانی مسوولیت دارد صدای ما انسان‌هایی را که سال‌ها در انتظار آینده‌ای امن مانده‌ایم، بشنود و برای پایان دادن به این سال‌های بلاتکلیفی، اقدامات موثر و فوری انجام دهد. به‌ویژه اکنون که ما در ایران به سر می‌بریم؛ کشوری که با شرایط جنگی و بحران روبه‌رو است، فعالیت بسیاری از نهادهای وابسته به سازمان ملل متوقف شده، وضعیت اقتصادی روزبه‌روز وخیم‌تر می‌شود و ما همچنان در بلاتکلیفی، بی‌سرنوشتی و آواره‌گی زنده‌گی می‌کنیم.»
امید پویا، مسوول فدراسیون خبرنگاران افغان مقیم ایران، می‌گوید مدافعان حقوق بشر، فعالان مدنی، خبرنگاران و زنان معترضی که به‌دلیل تهدیدهای امنیتی از افغانستان به ایران و پاکستان پناه برده‌اند، با شرایط بسیار دشواری روبه‌رو هستند. به گفته او، این افراد در معرض اخراج اجباری از پاکستان قرار دارند و شمار زیادی از آنان تا کنون اخراج شده‌اند. او می‌افزاید که بسیاری از پناهجویان در ترس دایمی به سر می‌برند، زیرا در صورت بازگردانده شدن به افغانستان، جان و امنیت‌شان با خطر جدی مواجه خواهد شد.
سحر (مستعار)، فعال حقوق بشر که اکنون در تاجیکستان به سر می‌برد، می‌گوید با امید یافتن امنیت به این کشور پناه آورده، اما همچنان با بی‌سرنوشتی، تنهایی و مشکلات اقتصادی دست‌وپنجه نرم می‌کند. او می‌گوید که تصور می‌کرد روند انتقالش به آلمان حداکثر شش ماه طول خواهد کشید، اما اکنون بیش از دو سال از ثبت پرونده‌اش گذشته و هنوز هیچ نتیجه‌ای دریافت نکرده است.
سحر می‌افزاید: «پس از سقوط حکومت افغانستان به دست طالبان، سخت‌ترین روزهای زنده‌گی‌ام را تجربه کردم. برای نجات جان خود و خانواده‌ام ناچار به ترک کشور شدم و راهی جز مهاجرت نداشتم. ابتدا به پاکستان رفتم و به سفارت آلمان نامه نوشتم. از من خواسته شد منتظر بمانم، اما هم‌زمان روند اخراج مهاجران افغان از پاکستان آغاز شد و دیگر جایی برای ماندن نداشتم. در نهایت به تاجیکستان پناه آوردم.» به گفته او، زنده‌گی در تاجیکستان نیز با مشکلات فراوان همراه بوده و انتظار طولانی برای رسیده‌گی به پرونده اسکان مجدد، او را خسته و ناامید کرده است.
این فعال حقوق بشر می‌افزاید: «در این مدت هیچ توجه مؤثری به پرونده من نشده و احساس می‌کنم حقوق انسانی‌ام نادیده گرفته شده است. در بلاتکلیفی کامل زنده‌گی می‌کنم؛ نه می‌توانم به افغانستان بازگردم، نه امکان ماندن دایمی در تاجیکستان را دارم و نه تا کنون رسیده‌گی جدی به پرونده‌ام از سوی مسوولان آلمان صورت گرفته است. این وضعیت، آینده مرا در هاله‌ای از ابهام فرو برده است.»
در همین حال، آصفه استانکزی، فعال حوزه مهاجران، می‌گوید افغان‌هایی که در کشورهای دیگر زنده‌گی می‌کنند، با چالش‌های متعددی در زمینه‌های حقوقی، اقتصادی، اجتماعی و روانی روبه‌رو هستند.
او می‌گوید: «از مهم‌ترین مشکلات مهاجران افغان می‌توان به دشواری‌های دریافت اقامت قانونی، محدودیت در دسترسی به فرصت‌های شغلی، یادگیری زبان، سازگاری با تفاوت‌های فرهنگی و در برخی موارد، تبعیض و برخوردهای ناعادلانه اشاره کرد. افزون بر این، بسیاری از مهاجران دوری از خانواده، بلاتکلیفی و فشارهای روحی و روانی ناشی از مهاجرت را نیز تجربه می‌کنند.»
این فعال حوزه مهاجران می‌افزاید: «برخورد با مهاجران افغان در همه کشورها یکسان نیست. در برخی کشورها تلاش می‌شود حقوق و کرامت انسانی آنان حفظ شود، اما در برخی دیگر، مهاجران با تبعیض، محدودیت و بی‌توجهی نسبت به حقوق اساسی خود مواجه هستند. در حالی که هر انسان، فارغ از ملیت، قومیت یا پیشینه‌اش، حق دارد با عزت، احترام و بر اساس اصول حقوق بشر با او برخورد شود.»
این در حالی است که پس از تسلط دوباره طالبان بر افغانستان، هزاران تن از فعالان حقوق بشر، فعالان مدنی، خبرنگاران، فعالان رسانه‌ای، زنان معترض و نظامیان پیشین، به‌دلیل تهدیدهای امنیتی، ناچار به ترک کشور شده و به کشورهای همسایه، به‌ویژه پاکستان، ایران و تاجیکستان، پناه بردند. با این حال، بسیاری از آنان علاوه بر دست‌وپنجه نرم کردن با مشکلات معیشتی، حقوقی و روانی، اکنون با خطر اخراج اجباری نیز مواجه هستند.
در همین حال، روزنامه ۸صبح بارها به نقل از منابع خود گزارش داده است که شماری از نظامیان پیشین پس از بازگردانده شدن اجباری به افغانستان، از سوی طالبان بازداشت یا کشته شده‌اند؛ موضوعی که نگرانی مهاجران، به‌ویژه افرادی را که به‌دلیل تهدیدهای امنیتی از افغانستان گریخته‌اند، بیش از پیش افزایش داده است.
