شماری از باشنده‌گان دره گیاوه، ولایت کاپیسا، می‌گویند که طالبان پس از تسلط دوباره بر افغانستان، حق آموزش به زبان مادری را از کودکان آنان گرفته‌اند. آنان می‌افزایند که طالبان به‌جای استخدام آموزگاران پشه‌ای‌زبان، آموزگاران پشتو زبان را در یگانه مکتب این دره گماشته‌اند و این تصمیم روند آموزش را مختل کرده است. به گفته آنان، بیشتر دانش‌آموزان زبان پشتو را نمی‌فهمند و این موضوع باعث دل‌سردی آنان از آموزش شده است. نبود آموزگاران مسلکی و کمبود مواد درسی، از دیگر چالش‌هایی است دانش‌آموزان با آن دست‌وپنجه نرم می‌کنند.
برخی از باشنده‌گان این دره در گفت‌وگو با روزنامه‌ی ۸صبح می‌گویند که طالبان به‌دلیل تعصبات قومی، از استخدام جوانان تحصیل‌کرده محل خودداری می‌کنند. به گفته آنان، طالبان لیسه این دره را به ولسوالی نجراب -که منطقه‌ای پشتون‌نشین است – منتقل کرده‌اند و این اقدام سبب ترک آموزش از سوی بسیاری از جوانان شده است. این باشنده‌گان همچنان می‌افزایند که به‌دلیل نبود آموزگاران زن در مکتب‌های دخترانه پایین‌تر از صنف ششم، بسیاری از خانواده‌ها از فرستادن دختران‌شان به مکتب خودداری می‌کنند.
بسم‌الله (مستعار)، یکی از باشنده‌گان دره گیاوه، می‌گوید که کودکان این منطقه حق دارند به زبان مادری‌شان آموزش ببینند، اما اکنون این حق از آنان سلب شده است. او می‌افزاید که اگر این روند ادامه یابد، آینده آموزشی کودکان در این منطقه به‌شدت آسیب خواهد دید.
بسم‌الله می‌گوید: «ما همه پشه‌ای زبان هستیم، اما آموزگارانی که از طرف معارف این ولسوالی استخدام می‌شوند، همه پشتون هستند و دانش‌آموزان با آن همه شوق و انگیزه‌ای که دارند، نمی‌توانند درس بخوانند چون حتا یک جمله زبان پشتو را بلد نیستند.»
این باشنده دره گیاوه می‌افزاید: «این وضعیت تاثیر بسیار بدی بر دانش‌آموزان گذاشته است. کودکان ما می‌گویند که ما زبان پشتو را نمی‌فهمیم، پس چطور می‌توانیم درس بخوانیم؟ بعد از سقوط جمهوریت، انگیزه درس‌خواندن در ذهن کودکان از بین رفته و به همین دلیل بعضی خانواده‌ها اجازه نمی‌دهند فرزندان‌شان به مکتب بروند.»
نعمان (مستعار)، یکی دیگر از باشنده‌گان دره گیاوه، می‌گوید که نبود کتاب‌های درسی، کمبود آموزگاران و تدریس نامنظم، روند آموزش را در یگانه مکتب این دره با مشکلات جدی مواجه کرده است. او می‌افزاید که طالبان به‌دلیل اقلیت بودن مردم این منطقه و نقش آنان در نظام جمهوری گذشته، توجهی به وضعیت آموزشی دره ندارند.
نعمان می‌افزاید: «ما با پول شخصی خود مکتب ساختیم، اما طالبان هیچ توجهی نمی‌کنند و توان‌شان هم برای رسیده‌گی نیست. مردمانی در خارج از کشور گاهی کتاب و مواد درسی تهیه می‌کنند، اما هیچ کمکی به ما نشده است. تعداد آموزگاران کاهش یافته و تعداد دانش‌آموزان افزایش یافته است.»
احسان‌الله (مستعار)، یکی دیگر از باشنده‌گان دره گیاوه، خواستار استخدام آموزگاران پشه‌ای زبان در مکتب این دره است. او می‌گوید: «برای کودکان ما باید آموزگاران پشه‌ای زبان استخدام شوند، چون دانش‌آموزان انگیزه بسیار خوبی دارند. چند کودک را که پرسیدم در آینده می‌خواهند چه شوند، هر کدام آرزویی داشتند؛ یکی می‌گفت داکتر می‌شوم تا به مردم خود خدمت کنم، دیگری گفت مهندس می‌شوم تا برق و سرک به دره‌مان بیاورم. همه کودکان آرزوهای خود را دارند»
شمس‌الدین (مستعار)، می‌گوید که در زمان جمهوریت مکتب این دره لیسه بود، اما طالبان آن را به دره پشتون نششین که سه ساعت از اینجا فاصله دارد منتقل کرده‌اند. او از وجود تعصبات قومی انتقاد می‌کند و می‌افزاید که برای استخدام شدن در مکتب باید پشتون باشند.
این باشنده دره گیاوه می‌افزاید: «این مکتب اکنون به یک مکتب متوسطه تبدیل شده است. لیسه آن به دره‌ای دیگر در ولسوالی نجراب که اکثراً پشتون‌نشین است، منتقل شده است. به همین دلیل، پس از پایان دوره متوسطه، جوانان این دره مجبورند یا تحصیل را رها کنند یا برای رسیدن به لیسه در مرکز ولسوالی، حدود سه ساعت پیاده‌روی کنند. این مکتب متوسطه هم اکنون حدود ۲۲۵ دانش‌آموز دارد که پس از پایان دوره، به‌دلیل نبود لیسه مجبور به ترک تحصیل می‌شوند یا باید مسیر طولانی را طی کنند.»
بهروز (مستعار)، یکی از جوانان فارغ‌التحصیل دانشگاه کاپیسا، می‌گوید که علاقه دارد به کودکان منطقه درس بدهد، اما طالبان به‌دلیل تعصبات قومی به او اجازه این کار را نمی‌دهند. او می‌افزاید: «من از دانشگاه کاپیسا فارغ شده‌ام و بارها برای استخدام مراجعه کردم، اما همیشه درها به رویم بسته بوده است، در حالی که پشتون‌ها به راحتی استخدام می‌شوند. در نهایت ناامید شدم و اکنون با پدرم در زمین کار می‌کنم. زبان ما یکی از ارزش‌های ماست که طالبان نه‌تنها به آن توجهی ندارند، بلکه تلاش می‌کنند ما را از آموزش دور کنند. این حق کودکان این منطقه است.»
بهروز از جامعه جهانی می‌خواهد که بر طالبان فشار بیاورد تا حق آموزش به زبان مادری را از کودکان دره نگیرند و آن‌ها بتوانند به حق خود در آموزش دسترسی داشته باشند.
در همین حال، شماری از فعالان آموزش می‌گویند که محروم ساختن کودکان پشه‌ای از حق آموزش به زبان مادری، نوعی تبعیض سیستماتیک به‌شمار می‌رود. آنان می‌افزایند که این رویکرد نه‌تنها دسترسی برابر به آموزش را محدود می‌سازد، بلکه باعث تضعیف هویت زبانی و فرهنگی این کودکان نیز می‌شود.
عزیز الرحمن سخی‌زاده در این‌باره می‌گوید: «پشه‌ای‌های افغانستان حق دارند به زبان مادری‌شان آموزش ببینند و هیچ بهانه‌ای در این زمینه قابل قبول نیست. این‌که می‌گویند استاد و تجهیزات برای زبان مادری وجود ندارد، همه این‌ها بهانه‌ای بیش نیست و نشان‌دهنده یک سیستم نابرابر، اجبار و استبداد است. پشه‌ای‌های افغانستان سال‌هاست که مثل ساکنان واقعی این سرزمین جغرافیا دارند و وجودشان قابل انکار نیست.»
عبدالله احمدی، فعال حقوق آموزش، نیز می‌افزاید: «در شرایطی که طالبان حاکم هستند، نه‌تنها پشه‌ای‌ها بلکه همه مردم از حقوق بنیادی‌شان محرومند. فعالان حقوق بشر باید چنین تبعیض‌هایی را مستندسازی کنند و سازمان ملل باید بر طالبان فشار بیاورد تا به مردم پشه‌ای اجازه دهند به زبان مادری‌شان آموزش ببینند. در غیر این صورت، نادیده گرفتن یک زبان به معنای نادیده گرفتن بخشی از فرهنگ یک کشور است.»
گیاوه دره‌ای در ۱۰ کیلومتری مرکز ولسوالی نجراب با کوه‌های بلند احاطه شده است که همه باشنده‌گان آن را اقوام پشه‌ای کشور تشکیل می‌دهد.
حق آموزش به زبان مادری یک حق انسانی و حقوق بشری است که در اسناد و معاهدات بین‌المللی از جمله اعلامیه جهانی حقوق زبانی، منشور زبان مادری، اعلامیه حقوق اقلیت‌های ملی، زبانی و مذهبی، کنوانسیون حقوق کودکان و منشور بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی به آن تاکید شده است.
در افغانستان، تحت حاکمیت طالبان، تنها زبان پشه‌ای نیست که در وضعیت بحرانی قرار دارد، بلکه زبان‌های اوزبیکی، نورستانی و حتا زبان فارسی نیز به‌دلیل سیاست‌های تبعیض‌آمیز طالبان با تهدید و محدودیت‌های گسترده مواجه شده‌اند.
پیش‌تر، صندوق حمایت از کودکان سازمان ملل (یونیسف) اعلام کرده بود که نظام آموزشی در افغانستان در آستانه فروپاشی قرار دارد.
یونیسف همچنین می‌افزاید که در مکتب‌های دولتی افغانستان، دروس اسلامی تقریباً نیمی از ساعات هفته‌گی را تشکیل می‌دهند و این تغییر نشان‌دهنده افزایش زمان آموزش دینی است.
