شماری از شیعیان افغانستان میگویند که با گذشت نزدیک به پنج سال از سلطه طالبان به قدرت، محدودیتهای مذهبی بر آنان بهگونه تدریجی افزایش یافته است. به گفته آنان، دامنه این محدودیتها از مراسم عزاداری محرم فراتر رفته و اکنون زیارتگاهها، آیینهای مذهبی و حتا برخی مسایل فقهی را نیز در بر گرفته است. این شیعیان میافزایند که طالبان همهساله بر برگزاری مراسم محرم محدودیت وضع میکنند، پرچمهای عزاداری را از خانهها پایین میآورند و در برخی موارد افرادی را که در برابر این اقدامات مقاومت کردهاند، بازداشت میکنند.
شماری دیگر از شیعیان در گفتوگو با روزنامه ۸صبح میگویند که طالبان در برخی مناطق در نحوه ادای نماز نیز مداخله کرده و از مردم خواستهاند نماز را مطابق مذهب اهل سنت ادا کنند. به گفته آنان، این محدودیتها تنها به مراسم مذهبی محدود نمیشود، بلکه برخی از سنتها و باورهای مذهبی شیعیان را نیز هدف قرار داده است. به باور این شهروندان، این اقدامات نشاندهنده تلاش برای محدودسازی تدریجی شعائر و هویت مذهبی شیعیان است. آنان هشدار میدهند که ادامه این روند میتواند آزادی مذهبی را بیش از پیش محدود کرده و فشار بر پیروان مذهب شیعه را افزایش دهد.
شیعیان همچنین تاکید میکنند که این وضعیت سبب گسترش نگرانی و احساس ناامنی در میان خانوادههای شیعه شده است. به گفته آنان، تداوم این محدودیتها نهتنها آزادیهای مذهبی را تحت تاثیر قرار میدهد، بلکه میتواند بر همزیستی مذهبی و وضعیت حقوق بشری در افغانستان نیز پیامدهای منفی بر جا بگذارد.
احمد زبیر، یکی از باشندهگان کابل، محدودیتهای روزافزون طالبان بر شیعیان را نگرانکننده میداند. او میگوید که حتا در سالهایی که تهدید حملات انتحاری و انفجاری علیه مراسم محرم وجود داشت، شیعیان آزادی بیشتری برای برگزاری مناسک مذهبی خود داشتند. به باور او، طالبان به مذاهبی غیر از مذهب خود احترام کافی قایل نیستند و در تلاشاند تا بهگونه تدریجی شعائر و باورهای مذهبی شیعیان را محدود کنند.
این باشنده کابل میگوید: «در گذشته هرچند تبعیضهایی وجود داشت، اما کسی برای برگزاری مراسم مذهبی محدودیت وضع نمیکرد. شیعه و سنی در کنار هم زندهگی میکردند و حتا در روز عاشورا برای همدلی میان مردم رخصتی عمومی داده میشد. طالبان این رخصتی را حذف کردهاند که به باور من نشانه تبعیض در برابر شیعیان است. مراسم مذهبی مانند محرم، نیمه شعبان و عید غدیر خم در سالهای گذشته بهصورت گسترده برگزار میشد، اما اکنون با محدودیتهای بیشتری روبهرو شده است.»
زبیر همچنین میگوید که طالبان در برخی زیارتگاهها با شماری از رسوم و باورهای مذهبی شیعیان مخالفت میکنند و از مردم میخواهند برخی اعمال مذهبی خود را انجام ندهند. به گفته او، این اقدامات نگرانیهایی را در میان شیعیان درباره حفظ هویت و سنتهای مذهبیشان به وجود آورده است.
این باشنده کابل میگوید: «ما به گهوارهای که به یاد علیاصغر، فرزند امام حسین، در مراسم عزاداری برپا میشود عقیده داریم. همچنان در زیارت ابوالفضل آغا برخی نمادهای مذهبی وجود داشت که طالبان مدتی است آنها را جمعآوری کردهاند. در زیارتگاهها نیز به مردم میگویند که الم را نبوسند، گره نزنند و برخی اعمال را انجام ندهند؛ در حالی که این موارد بخشی از باورهای مذهبی ما است و مردم به شکل گسترده در این مراسم شرکت میکنند. اگر این محدودیتها بیشتر شود، نسل آینده بسیاری از سنتها و آموزههای مذهبی خود را فراموش خواهد کرد.»
محمد عارف، یکی دیگر از باشندهگان کابل، میگوید که طالبان بهجای تقویت همزیستی مذهبی، شکاف میان پیروان مذاهب مختلف را عمیقتر کردهاند. به گفته او، در برخی مناطق حتا نصب پرچمهای عزاداری نیز با محدودیت و برخورد طالبان مواجه شده است. او میافزاید که در سالهای گذشته مردم آزادانه در کوچهها و محلهها پرچمهای عزاداری نصب میکردند و مراسم محرم را برگزار میکردند، اما اکنون بسیاری از خانوادهها از ترس برخورد طالبان از انجام این کار خودداری میکنند.
این باشنده کابل میگوید: «چند روز پیش یکی از همسایههای ما را بهدلیل نصب پرچم عزاداری بازداشت کردند. طالبان از او خواسته بودند پرچم را پایین کند، اما او بهدلیل احترام به باورهای مذهبی خود این کار را انجام نداد و بازداشت شد. این شرایط نشان میدهد که ما حتا برای برگزاری برخی مراسم مذهبی و انجام بخشی از مناسک دینی خود نیز با محدودیت روبهرو هستیم. نگرانی ما این است که این محدودیتها بهتدریج افزایش یابد و در نهایت به جلوگیری از برگزاری آزادانه مراسم محرم و دیگر مناسبتهای مذهبی منجر شود.»
عارف معتقد است که طالبان شناخت درستی از مذهب شیعه ندارند و در برخی موارد با باورها و شعائر مذهبی شیعیان برخورد نامناسب میکنند.
فیروزه، یکی از باشندهگان غزنی، میگوید که طالبان در ماههای اخیر افزون بر محدود کردن برخی مراسم مذهبی، از طریق بزرگان محل از مردم خواستهاند که نماز را مطابق شیوه مورد نظر آنان ادا کنند. او میافزاید که این محدودیتها تنها به مراسم محرم محدود نمیشود، بلکه شماری از آیینها و مناسبتهای مذهبی شیعیان را نیز در بر گرفته است.
این باشنده غزنی میگوید: «نخست زیارتگاههای ما را بستند، سپس بر برگزاری مراسم محرم محدودیت وضع کردند. بعد از محرم نیز زمانی که با آنان همعقیده نبودیم، اجازه ندادند نماز عید را به شیوه خود برگزار کنیم. در روز هفتم محرم مراسم علمکشی برگزار میشد که از گذشته به یاد حضرت ابوالفضل عباس وجود داشت، اما طالبان اکنون اجازه برگزاری آن را نمیدهند. در شبهای قدر نیز مراسم احیا و شبزندهداری داشتیم که آن را هم محدود کردهاند. در حکومتهای گذشته هیچ مانعی در برابر این مراسم وجود نداشت و ما آزادانه آنها را برگزار میکردیم.»
فیروزه میافزاید: «چند ماه پیش نماینده قریه ما را احضار کردند و گفتند همانگونه که آنان نمازهای پنجگانه را جداگانه ادا میکنند، ما نیز باید به همان شیوه عمل کنیم. این موضوع برای ما نگرانکننده است. نه فقه ما در مکتبها و دانشگاهها تدریس میشود و نه کتابهای مذهبی ما بهگونه گسترده در دسترس است. نگرانی ما این است که این محدودیتها بهتدریج بیشتر شود و در آینده فشار برای کنار گذاشتن باورهای مذهبیمان افزایش یابد. هر روز بخشی از آزادیهای مذهبی ما محدود میشود و این موضوع باعث نگرانی جدی مردم شده است.»
این شکایتها در حالی مطرح میشود که در سالهای اخیر گزارشهای متعددی از محدودیتهای اعمالشده بر فعالیتها و مراسم مذهبی شیعیان در افغانستان منتشر شده است. در تازهترین مورد، نشرات تلویزیون تمدن، از رسانههای نزدیک به جامعه شیعه افغانستان، از سوی طالبان متوقف شده است.
پیش از این نیز گزارشهایی از بسته شدن برخی زیارتگاههای شیعیان، محدودیت بر برگزاری مراسم محرم و احضار یک روحانی شیعه در کابل بهدلیل اجرای عقد ازدواج موقت (صیغه) منتشر شده بود. صیغه در فقه جعفری مشروع دانسته میشود، اما در فقه حنفی که طالبان آن را مبنای نظام قضایی و حقوقی خود میدانند، پذیرفته نیست.
همچنین دفتر هیات معاونت سازمان ملل متحد در افغانستان (یوناما) در یکی از گزارشهای خود نسبت به وضعیت اقلیتهای مذهبی ابراز نگرانی کرده است. بر بنیاد این گزارش، شماری از پیروان مذهب اسماعیلیه در برخی مناطق کشور با فشارهایی برای تغییر مذهب مواجه شدهاند.
فقه جعفری در قانون اساسی و نظام حقوقی دولت پیشین افغانستان برای پیروان این مذهب به رسمیت شناخته شده بود، اما پس از سلطه طالبان، مقامهای این گروه بارها تاکید کردهاند که نظام حقوقی کشور بر مبنای فقه حنفی اداره میشود.
پیش از این نیز یکی از ترانههای طالبان که توسط «خوشنصیب» خوانده و از سوی «استدیوی اسلامی» منتشر شده بود، حاوی اظهاراتی علیه شیعیان بود. در بخشی از این ترانه، خواننده میگوید: «دنیا گواه است که شیعیان کافرند.» شماری از شیعیان این اظهارات را توهین آشکار به مذهب و باورهای دینی خود میدانند.
آزادی دین و باور از حقوق اساسی بشر است که در اعلامیه جهانی حقوق بشر و میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی به رسمیت شناخته شده است. این حق شامل آزادی اعتقاد، انجام مناسک دینی بهصورت فردی و جمعی و فعالیت آزادانه نهادهای مذهبی میشود. با این حال، نهادهای حقوق بشری در سالهای اخیر بارها نسبت به وضعیت آزادیهای مذهبی و حقوق اقلیتهای دینی و مذهبی در افغانستان ابراز نگرانی کردهاند.
