پس از دستور طالبان مبنی بر قطع کامل واردات دوا از پاکستان، بهای دارو در کشور افزایش یافته و نگرانیهای جدی را در میان جامعه پزشکی و بیماران برانگیخته است. شماری از داکتران با ابراز نگرانی از این تصمیم تأکید میکنند که بهدلیل نزدیکی جغرافیایی و کیفیت داروها، پاکستان ارزانترین و در دسترسترین منبع واردات دوا برای افغانستان بهشمار میرود. به گفته آنان، حتا در صورت واردات دارو از هند نیز انتقال آن ناگزیر از مسیر پاکستان انجام میشود. این داکتران همچنین میافزایند که کیفیت برخی داروهای هندی مورد تردید است و تجربه سالهای گذشته نشان داده است که شماری از کشورها در این زمینه متضرر شدهاند. همزمان، برخی از دوافروشان نیز تأیید میکنند که با بسته شدن مسیر ترانزیت پاکستان و قطع واردات دوا از این کشور، بهای داروهای وارداتی از سایر کشورها حدود ۲۰ درصد افزایش یافته است. همچنین اقلام دارویی بین دو تا سه برابر قیمت قبلی رشد کرده و بهدنبال توقف واردات دوا از پاکستان، قیمت دواهای پاکستانی نیز بین دو تا سه برابر افزایش یافته است.
شماری از داکتران، دوافروشان و مریضان در افغانستان از افزایش بهای دارو و رواج دواهای بیکیفیت در کشور ابراز نگرانی شدید کرده و میگویند که عواقب سیاستهای طالبان را مردم افغانستان، بهویژه مریضان، متحمل میشوند. هماکنون علاوه بر افزایش قیمت دارو، کیفیت آنها نیز بهطور قابل توجهی کاهش یافته و مریضان با مشکلات جدی مواجه هستند. همزمان، داکتران تأکید میکنند که داروهای تولید داخلی و هندی که برای مریضان تجویز شده، سبب بروز بیماریهای جانبی شده و بسیاری از بیماران پس از یک شبانهروز دوباره نزد داکتر مراجعه کرده و حتی به توهین پزشکان پرداختهاند.
یکی از پزشکان در ولایت غور که نمیخواهد نامش در گزارش ذکر شود، میگوید افزون بر محدودیتهایی که از سوی طالبان بر مراکز صحی اعمال شده، آنان شاهد جانباختن زنان بهدلیل نبود پزشک متخصص زنان و کارمندان صحی زن در دهلیزهای شفاخانه غور بودهاند. او تأکید میکند هدف از یادآوری این محرومیتها این است که با قطع کامل واردات دوا از پاکستان، بار دیگر مردم فقیر غور بیش از هر قشر دیگری متضرر خواهند شد.
این پزشک میگوید: «متأسفانه اکثریت دواهای تجارتی (ایرانی، هندی و ترکی) و همچنان تولیدات داخلی ما از کیفیت نسبی لازم که بتواند بهدرستی به مریض اثر بگذارد، برخوردار نیست. اگر این روند ادامه یابد، تلفات انسانی روزبهروز افزایش خواهد یافت. مدتی است که دسترسی به دوای پاکستانی قطع شده و بیشتر مریضانی که پیش از این از دواهای پاکستانیِ شرکتهایی مانند GSK، Abbott Laboratories، Sanofi استفاده میکردند، اکنون وقتی برایشان دواهای وارداتی ایرانی و هندی یا تولیدات داخلی را تجویز میکنیم، فردای آن روز خریطه دوا را پس میآورند و حتا دشنام میدهند. چند روز پیش نیز بیماری که تحت نظر یک متخصص دستگاه هاضمه کشور بود و برای مدت چهار هفته شربت السانک (سوکرالفیت) و کپسول نگزیم (اسومپرازول) پاکستانی برایش تجویز شده بود، وضعیت بهتری داشت؛ اما صرفاً بهدلیل تمام شدن دوا و در دسترس نبودن آن در بازار، با مشکل مواجه شدیم.»
همچنان این پزشک میافزاید: «السانک هندی و همچنان اسومپرازول هندی تجویز کردیم؛ اما ساعت ۱۰ شب با وضعیت بسیار وخیم مراجعه کرد. مریض بهسختی نفس میکشید و میگفت که دوای شما ما را میکشد. در حالیکه نام و مقدار میلیگرام دواها یکسان بود. یا کیفیت لازم را نداشت، یا از نظر ساختاری دچار مشکل بود که وضعیت مریض بدتر شد. همچنان نوعی شربت به نام Q-Ginko هندی وارد بازار شده که طبق تبلیغات، برای بهبود عملکرد مغز استفاده میشود. این دوا را برای سه مریض که به آن نیاز داشتند تجویز کردم؛ اما متأسفانه هر سه با اسهال شدید، حالت تهوع و سرگیجه دوباره مراجعه کردند.»
این داکتر غوری تأکید میکند که شرکت هندی «پولی فاین» نوعی تابلیت مولتیویتامین به بازار عرضه کرده است که به گفته او، متأسفانه بیشتر مریضان پس از استفاده از آن دچار مشکلات کلیوی و اختلالات دستگاه هاضمه شدهاند. به گفته او، پس از قطع واردات دوای پاکستانی، قیمت دواهای تولید داخلی و تجارتی موجود در بازار چند برابر افزایش یافته است. او میافزاید که پیش از این، کپسول اسومپرازول (Wonon) هندی به بهای ۶۸ تا ۷۰ افغانی در هر پاکت خریداری میشد؛ اما اکنون همین کپسولها به بیش از ۱۰۰ افغانی رسیده است. همچنان افرادی که دواهای پاکستانی را ذخیره کرده بودند، آنها را تا ده برابر قیمت پیشین به فروش میرسانند. بهعنوان نمونه، شربت آنتیاسید پاکستانی «گاوسکان» که قبلاً ۳۲ افغانی بود، اکنون به ۸۸ افغانی افزایش یافته است.
داکتر نسیم صبا، یکی دیگر از پزشکان، درباره ادعاهای مربوط به باکیفیت بودن دواهای هندی میگوید: «بازار دوای هند در مقایسه با پاکستان بهمراتب آلوده به فساد و تقلب است. مگر در چند سال گذشته ندیدید که چند صد طفل بهدلیل مصرف شربتهای سرفه فوت کردند؟ وقتی دولت هند نمیتواند از تقلب در دواهای مصرف داخلی خود جلوگیری کند، خدا میداند در مورد دواهای صادراتی به افغانستان چه خواهد شد. متأسفم برای داکترانی که بهجای سلامت مریض، به مسایل سیاسی فکر میکنند.»
آقای صبا میافزاید: «در سالهای ۲۰۲۲ و ۲۰۲۳ در گامبیا و اوزبیکستان، شربتهای سرفه تولید هند سبب جانباختن ۶۰ تا ۷۰ کودک شد. همچنان در سال ۲۰۲۵ در ایالت مادیا پرادش ۲۱ نفر جان باختند. علت این رویدادها استفاده از ماده «دیاتیلین گلیکول» عنوان شد؛ مادهای که برخی شرکتهای دوا بهجای «پروپیلین گلیکول» در ترکیب محصولات خود به کار برده بودند.»
این در حالی است که سازمان جهانی صحت نیز در آن زمان اعلام کرده بود که محصولات شرکت Marion Biotech غیرمعیاری است و این شرکت هیچ تضمینی در مورد «مصونیت و کیفیت» آنها ارایه نکرده است. در بیانیه سازمان جهانی صحت آمده بود که تجزیه و تحلیل نمونههای شربت در لابراتوارهای کنترل کیفیت اوزبیکستان نشان داده است که این محصولات حاوی «مقدار غیرقابل قبول دیاتیلین گلیکول و/یا اتیلین گلیکول» بودهاند.
همزمان برخی از پزشکان در شبکههای اجتماعی نیز با این اقدام طالبان واکنش نشان داده و گفتهاند که عواقب سیاستهای پاکستان را مریضان متحمل میشوند. به گفته آنان، دوا نیاز است و مانند مواد غذایی نیست که از مواد جایگزین استفاده شود.
خوشحال نبیزاده، رییس پیشین صحتعامه کابل نوشته است: «دارو کچالو نیست که اگر نبود آدم بهجایش شلغم بخورد. یا لوبیا نیست که آدم بتوتند آنرا از رژیم خود حذف کند. دارو نیازی است که هیچ کالایی جای آن را پر نمیتواند. متاسفانه هزینه را مریضان با قربانی کردن صحت و حیات خود میپردازند. تصمیم احساساتی در قبال صحت مردم، نوع دیگری دشمنی با مردم است.»
این در حالی است که یکی از بیماران در کابل میگوید: «معمولا ماهانه باید برای پدر و مادرکلانم دوا بخرم. از زمانی که قیمت دوا افزایش یافته، تقریباً نیمی از درآمدم صرف خرید دوا میشود. قیمت هر تابلیت مربوط به مشکلات قلبی بین ۱۰۰ تا ۱۵۰ افغانی و برخی دواها حدود ۳۰ افغانی افزایش یافته است. هر ماه قبل از خرید دوا، والدینم نزد داکتر چک میشوند و داکتر میزان مصرف دوا را کم یا زیاد میکند. از زمانی که واردات دواهای پاکستانی قطع شده، علاوه بر افزایش قیمت، پیدا کردن آنها هم بسیار سخت شده است. داکتر به ما توصیه میکند که دوا را از شرکتهای ساخت کراچی تهیه کنیم چون کیفیت دارد. من یک نوع دوا از یک شرکت هندی گرفتم اما داکتر قبول نکرد و نهایتا مجبور شدم آن را از هوتل پروان به بهای گزاف خریداری کنم. حال که واردات قطع شده، نگرانم که دواها را از کجا پیدا کنم، زیرا همین ماه گذشته هم خیلی سختی کشیدم.»
همچنان یکی از داروفروشان شهر کابل با اشتراکگذاری فهرستی از افزایش بهای دارو میگوید که با متوقف شدن واردات دوا از پاکستان، قیمت تمام داروهایی که از کشورهای دیگر نیز به افغانستان وارد میشوند، حدود ۲۰ درصد افزایش یافته است. به گفته او، بیشتر این داروها نیز از مسیر پاکستان وارد میشوند و بسته بودن راهها باعث افزایش بهای دوا شده است. او میافزاید که با قطع کامل واردات دوا از پاکستان، بسیاری از اقلام دارویی بین دو تا سه برابر قیمت قبلی افزایش یافتهاند.
طالبان در ۲۲ عقرب به واردکنندهگان دوا در افغانستان مهلت سهماههای تعیین کرده بودند تا حسابوکتاب خود را در پاکستان تصفیه کرده و واردات دوا از این کشور را متوقف کنند. این مهلت در ۲۰ دلو سال جاری به پایان رسید. وزارت مالیه این گروه چهار روز پیش اعلام کرد که گمرکات کشور که تحت کنترل طالبان است، پس از این اجازه واردات دوا از پاکستان را نمیدهد. همچنین به واردکنندهگان دوا توصیه شده است که از «راههای بدیل» برای واردات دارو استفاده کنند.
