این تصویر به سه سال و اندی پیش برمی‌گردد؛ زمانی که رود آمو هنوز غرور و خروش خود را از دست نداده بود و از پامیر کوچک و جهیل زرکول تا چمن‌زارها و ارغوان‌زارهای دهکده‌های «آویز» و «پایان‌مور»، همه را با آغوشی گشوده در بر می‌گرفت. آن روزها، رود آمو با طنین غرش آب و گیسوان پرنیانی‌اش دامن‌کشان به سوی کوه‌های رنگارنگ «مورچه‌دره» می‌شتافت. اما امروز، با دلی شکسته و اندوهی سنگین، گران‌بهاترین دارایی‌هایش را در دلتاها زیر ریگ و شن به جا گذاشته و با صدایی گرفته، خاک بدخشان را به قصد آستان تخار ترک می‌کند.
این رود مهمان‌نواز، باشکوه و سودمند که در گذر از دهکده‌های ویسکی و سمتی، تا رسیدن به «ولسوالی درقد» ــ یگانه جزیره افغانستان ــ آرام و بی‌هیاهو جاری بود، آمو نام داشت. شاید این نام را به پاس عبور پرصلابتش از پیچ‌وخم کوهستان‌های سخت بدخشان بر او نهاده بودند؛ رودی که با همه توان و شکوهش، مهربانانه از کنار ساحل‌نشینان می‌گذشت و به طبیعت بکر و دامنه‌های پایین‌دست زنده‌گی می‌بخشید. اما واقعیت تلخ این است که آمو از بی‌مهری هم‌میهنانش به ستوه آمده است. نادیده گرفته‌شدن و بی‌اعتنایی به شأن و شوکتش، او را به ترک زادگاه واداشته است. اکنون مسافری ناچار است که به خانه همسایه پناه می‌برد؛ مسافری که دیگر رمقی برای جولان در مسیر، بازی با سروها و رقصیدن در میان پسته‌زارها و مجنون‌بیدهای کناره‌هایش ندارد.
آمو با آرامشی اندوه‌بار و بی‌آن‌که کم‌ترین آزاری به مردمان تخار برساند، این سرزمین را نیز ترک می‌کند و به سوی کندز می‌رود؛ شاید به این امید که در آن‌جا هم‌وطنی دیگر قدرش را بداند. اما دریغ! گویی از این خاک مصیبت‌زده رانده شده است. کسی او را نمی‌شناسد و نگاه‌ها نیز چندان مهربانانه نیستند. آرزویش تنها یک نگاه آمیخته با احترام و محبت است؛ این‌که کسی از میان هم‌میهنانش بایستد و به او بگوید: «نرو! تو آبرو و عزت مایی!» اما افسوس که ما را کجا چنین فهم و درکی است.
شاید هنوز درنیافته‌ایم که رودها تنها جریان آب نیستند؛ آن‌ها رگ‌های زنده این سرزمین‌اند که با هر تپش، حیات را به دشت‌ها و آبادی‌ها می‌رسانند. ما چنان درگیر روزمره‌گی‌ها و تماشای داشته‌های خود شده‌ایم که فراموش کرده‌ایم طبیعت نیز حرمت دارد و ممکن است روزی از بی‌مهری ما به ستوه آید. آمو نه از تشنه‌گی زمین، بلکه از بی‌اعتنایی صاحبانش دلگیر است؛ از مردمانی که رفتنش را می‌بینند، اما برای ماندنش قدمی برنمی‌دارند. افسوس که قدر نعمت را اغلب زمانی می‌دانیم که دیگر صدای خروش آن از کنار خانه‌هایمان به گوش نمی‌رسد و از حضورش جز ریگ‌های خاموش و بستر خشکیده چیزی باقی نمی‌ماند.
سرانجام، آمو با خداحافظی از آخرین پاره خاک سرزمین مادری، دلی بارانی و خاموش، ناگزیر قدم به خاک همسایه می‌گذارد؛ همسایه‌ای که گویی بی‌صبرانه چشم‌به‌راه رسیدنش بوده است. هنوز تن خسته‌اش به‌تمامی در خاک همسایه آرام نگرفته که نسیم گوارا و صدای برخورد موج‌هایش با سنگ‌ها، کیلومترها آن‌سوتر به گوش می‌رسد و جان را نوازش می‌دهد. در آن‌جا همه به استقبالش می‌آیند؛ زیرا می‌دانند مهمانی با دست‌های پر از راه رسیده است؛ مهمانی که پیام‌آور سرسبزی و حیات است.
اما افسوس! داستان آمو در خاک همسایه، حکایت همان مهاجر رنج‌دیده‌ای است که با هزار درد و محنت، در آبادانی سرزمین بیگانه می‌کوشد، اما هنگامی که حق و دستمزد خود را مطالبه می‌کند، با ناسزا و توهین روبه‌رو می‌شود. رفتار با این مهمان گران‌قدر نیز چندان تفاوتی با سرنوشت آن مهاجر ندارد. با آن‌که همه‌گان می‌دانند حق تقدم بهره‌برداری از آب با سرچشمه و مناطق بالادست است، در این روزگار تلخ و نابسامان، آمو با همه دارایی و بخشنده‌گی‌اش از زادگاه خود رانده شده و در خانه همسایه سرگردان است.
همسایه نیز تا زمانی که نیازش برطرف شود، ناجوانمردانه از او بهره می‌گیرد؛ بی‌آن‌که از صاحب این مهمان گران‌بها قدردانی کند یا در برابر بخشنده‌گی این مسافر بی‌بازگشت، سپاسی بر زبان آورد. این است نهایت بی‌مهری در برابر جوانمردی!
آمو هنگامی که سرانجام به خاک اوزبیکستان می‌رسد، معنای تلخ مسافر و مهاجر بودن را بیشتر درمی‌یابد: تا زمانی که سودمند و کارآمد باشی، عزیز و گرامی هستی؛ اما همین که نیاز دیگران برطرف شد، حتا اگر هیچ آزاری نرسانی، باید خاک آنان را ترک کنی. گویی ارزش مسافر نه به آن‌چه می‌بخشد، بلکه تنها به نیازی وابسته است که دیگران به حضورش دارند.
و این‌گونه، آخرین ایستگاه این مهاجر سرگردان و بی‌پناه، ریگزارهای سوزان قراقرم می‌شود؛ سرنوشتی که یادآور سرنوشت همشهری‌اش است؛ همان که از دشت‌های سوزان نیمروز گذشت و آب‌های یونان را پشت سر گذاشت. آمو نیز اکنون در غربت و بی‌پناهی، دور از زادگاه و در حصار بی‌مهری، روزگار می‌گذراند؛ مسافری که هنوز از بی‌مهری هم‌میهنانش اشک می‌ریزد و قطره‌های اشکش بر گونه‌های داغ کویر قراقرم، پیش از آن‌که به مقصدی برسند، برای همیشه خشک می‌شوند.
قدر خود را چون ندانی در دیار خویشتن
خاک بر سر باد ما را، خاک بر سر خویش را
