شماری از باشندهگان کابل نسبت به روند فزاینده مدرسهسازی طالبان در کشور ابراز نگرانی میکنند. آنان میگویند که طالبان با هدف تحکیم پایههای رژیم خود، افزایش سربازان همفکر و ترویج ایدئولوژیشان، دست به ساخت گسترده مدرسههای دینی زدهاند. از نظر این باشندهگان، اگر این روند ادامه یابد، افغانستان در آینده با نسلی افراطیتر از طالبان کنونی مواجه خواهد شد. در همین حال، برخی آگاهان نیز هشدار میدهند که این روند میتواند زمینهساز شکلگیری گروههایی تندروتر مانند داعش در افغانستان شود.
شماری از باشندهگان کابل نسبت به روند رو به رشد مدرسههای دینی در این شهر ابراز نگرانی کرده و میگویند که این اقدام طالبان موجب گسترش افراطگرایی و بنیادگرایی مذهبی میشود. به گفته آنان، ترویج خشونت، افراطگرایی دینی و حتا آموزشهای نظامی از مهمترین نگرانیها درباره عملکرد این مدرسههای دینی به شمار میرود.
شیرعلم، یکی از ساکنان ناحیه ۱۶ کابل، با ابراز نگرانی نسبت به گسترش مدرسههای دینی در این منطقه میگوید: «در منطقه بگرامی، مدرسههای دینی بسیار زیاد شدهاند و ذهن کودکان برای افراطگرایی آماده میشود. خانوادهها بهدلیل ناآگاهی، فرزندانشان را به این مدرسهها میفرستند، بدون آنکه بدانند در آنجا چه چیزی آموزش داده میشود. حتا خود کودکانی که در این مدرسهها درس میخوانند، وقتی به خانه برمیگردند، روی خانوادهها فشار میآورند که میخواهند در مدرسههای بزرگتر دینی درس بخوانند. این موضوع واقعاً نگرانکننده است.»
محمودخان، یکی دیگر از باشندهگان کابل، میگوید که طالبان تلاش دارند ایدئولوژی افراطی را که در مدرسههای پاکستان فرا گرفتهاند، به کودکان افغانستان منتقل کنند. به باور او، گسترش مدرسههای دینی توسط طالبان در واقع بخشی از برنامه این گروه برای تثبیت و پایداری رژیمشان در افغانستان است. او میافزاید: «اگر ایدئولوژی که طالبان آموختهاند در کشور پیاده شود، آنها در افغانستان ریشهدارتر خواهند شد. به همین دلیل در هر منطقه مدرسه ساختهاند. طالبان این مدرسهها را در سراسر افغانستان گسترش دادهاند تا نسل جدید را مطابق به ایدئولوژی خودشان تربیت کنند.»
نیلاب، یکی از دانشآموزان بازمانده از تحصیل، مدرسهسازی طالبان را در حالی که خودش در خانه مانده، نقض آشکار حقوق بشر میداند. او میگوید: «من در خانه هستم، اما طالبان هر روز مدرسه میسازند؛ این کجایش با اسلام سازگار است؟»
مرضیه حفیظی، یکی از خبرنگاران، میگوید طالبان با مدرسهسازی تلاش دارند آموزش فکری جوانان را محدود کنند. او میافزاید: «برخی مردم که از درسهای مدرن فاصله دارند، اقدامات طالبان را بهعنوان بیداری دینی میبینند. رسانهها تلاش زیادی کردهاند تا واقعیتهای این مدرسهها را گزارش کنند، اما بهدلیل سانسور، محدودیتها و دسترسی محدود به اطلاعات، گزارشها کامل نیستند. در برخی موارد، موضوعاتی مانند جهاد، قربانی شدن و مبارزه در برابر حق، مستقیماً در برنامههای درسی گنجانده شدهاند که باعث تربیت ذهنیتهای افراطی میشود.»
در همین حال، شماری از آگاهان هشدار میدهند که گسترش مدرسههای دینی طالبان در مناطق مختلف افغانستان، خطر ظهور گروههایی افراطیتر از خود طالبان، مانند داعش را افزایش میدهد. به باور آنان، تمامی مردم افغانستان مسلمان هستند و نیازی به چنین نوع مدرسههای دینی افراطگرا وجود ندارد.
نثار احمد شیرزوی، کارشناس مسایل سیاسی، میگوید که طالبان با ساخت مدرسههای دینی، بهدنبال ترویج اسلامگرایی افراطی با رویکرد جهادی هستند. به باور آقای شیرزوی، مهندسی ذهنیت و شکلدهی به تفکر جوانان از سوی طالبان، زمینهساز ظهور گروههایی افراطیتر از خودشان، مانند داعش خراسان شده است.
این آگاه امور سیاسی میافزاید: «در افغانستان و کشورهای منطقه شاهد آن هستیم که از دل تفکر گروههای جهادی افراطی، جریانهای افراطیتر دیگری نیز بهوجود آمدهاند. بهطور مثال، در دهه ۷۰ خورشید طالبان ظهور کردند، و پس از آن، داعش خراسان از بدنه طالبان پدید آمد. این گروهها همواره با عملکردی خشونتآمیز، باعث سرنگونی نظامهای مردمسالار شدهاند.»
احمدخان اندر، آگاه سیاسی، میگوید: «طالبان مدرسه میسازند تا نسل جدیدی از ملاها و طالبان را برای جامعه افغانستان تربیت کنند. درست است که به مدرسههای دینی نیاز داریم، اما به علوم مدرن و عصری که طالبان ممنوع کردهاند، نیاز فوری و حیاتی داریم. در تاریخ کشور ما و منطقه، نمونههای زیادی از مدرسهها که طالبان ایجاد کرده و به رشد افراطگرایی انجامیدهاند، وجود دارد. واضح است که چنین نظام آموزشی مردم را به سمت افراطگرایی سوق میدهد.»
خلیلاحمد نادم، استاد دانشگاه و آگاه مسایل سیاسی، میگوید: «مدرسهسازی طالبان جز تولید ملا و افراد متعصب، سودی برای افغانستان ندارد. اگر در این مدرسهها تنها درسهای دینی خوانده شود و علوم مدرن کنار آن نباشد، شاگردان کورکورانه پیروی آموزههایی میشوند که مربوط به ۱۴۰۰ سال پیش است؛ زمانی که نه برق بود، نه هواپیما و نه دوچرخه. انسان امروز باید زندهگی خود را بر اساس نیازهای روز تنظیم کند؛ در غیر این صورت، این نسل همواره محتاج و وابسته باقی میماند.»
در همین حال، فعالان حقوق زن میگویند که طالبان از مدرسههای دینی بهعنوان ابزاری برای مشروعیتبخشی به ایدئولوژی خود استفاده میکنند، نه ابزاری برای توسعه و تحقق حقوق انسانی مردم. به باور این زنان، طالبان میخواهند با گسترش این مدرسههای دینی نسلی فرمانبردار و شستوشو شده مغزی بسازند.
ترنم سعیدی، یکی از فعالان حقوق زن، میگوید: «در همین مدارس از کودکی در ذهن شاگردان خوانده میشود که دنیا و آدمهایش بد است و تو باید با همه مقابله کنی؛ زن بد است. طالبان در واقع میخواهند کنترل و تنظیم جامعه را از راه مدرسهسازی به دست بگیرند.»
نظیفه جلالی، یکی دیگر از فعالان حقوق بشر، میگوید: «در سالهای ۲۰۱۴ تا ۲۰۲۱ در حوزه جنوب غرب افغانستان بسیاری از خانوادهها پسران نوجوان خود – بین ۱۳ تا ۱۷ سال – را برای آموزش دینی به مدرسههای پاکستانی میفرستادند. اما وقتی این کودکان برمیگشتند، اغلب به صفوف طالبان میپیوستند. دلیل اصلی این تغییر، همان آموزشهای افراطگرایانه بود. حتا کار به جایی میرسید که این جوانان بهقدری تندرو میشدند که با اعضای خانواده خود نیز رفتار خشونتآمیز داشتند.»
شهلا فرید، آگاه سیاسی، میگوید: «یک نسل بزرگ در معرض خطر کلان قرار دارد و امکاناتی را که باید برای آیندهشان فراهم شود، از دست میدهند. این روند سبب میشود بسیاری از جوانان یا ترک تحصیل کنند و یا با آسیبهای جدی مانند فقر، بیکاری و روی آوردن به مسایل غیرقانونی روبهرو شوند. نمونهاش جوان ۱۳ سالهای است که میخواست در بال طیاره از کشور فرار کند، اما کشورهای منطقه با دیدی سطحی به موضوع نگاه کردند؛ در حالی که یک کودک در این سن بهخاطر تحصیل و کار مجبور به فرار میشود. این خود نشاندهنده آن است که مدرسهسازی چه تاثیر عمیقی بر سرنوشت جوانان دارد.»
عبدالله احمدی، فعال حقوق بشر، میگوید که مدرسههای طالبان تهدید جدی برای حق آموزش کودکان افغانستان است. او میافزاید: «نظام آموزشی مدارس طالبان محتوایی کاملاً یکجانبه، ایدئولوژیک و فاقد معیارهای علمی و مدرن بینالمللی دارد. این روند سبب میشود کودکان از آموزش مهارتهای زندهگی و علوم معاصر محروم شوند و همین موضوع نگرانی جدی برای آینده افغانستان و خانوادهها به بار میآورد.»
پیش از این وزارت معارف طالبان اعلام کرده بود که در سه سال گذشته، ۲۶۹ مکتب و حدود ۲۳ هزار مرکز آموزشهای اسلامی یا مدرسه در افغانستان ساخته شده است. این وزارت افزوده که در این مدت بیش از ۳۰۰ هزار دانشآموز در این مراکز جذب شدهاند.
هبتالله آخوندزاده، رهبر طالبان، در فرمانی امکانات ویژهای برای مدرسههای دینی و جهادی این گروه تعیین کرده است. براساس این فرمان، هر مدرسه باید یک خوابگاه با ظرفیت ۵۰۰ تا هزار طلبه داشته باشد و به هر طلبه روزانه ۱۵۰ افغانی کمکهزینه پرداخت شود.
طبق این فرمان، هر مدرسه باید حداقل ۱۰ آموزگار داشته باشد که شامل سه تن شیخالحدیث با ماهانه ۲۵ هزار افغانی، سه نفر شیخ «موقوفعلیه» با ۲۰ هزار افغانی، سه استاد فنون با ۱۵ هزار افغانی و یک استاد دارالحفاظ با ۲۰ هزار افغانی معاش میشوند.
بهتازهگی، طالبان ۵۱ عنوان درس از کتابهای دری، پشتو و اجتماعی را که موضوعاتی مانند حقوق زن، بشر، وطندوستی و اتحاد را شامل میشد، از نصاب درسی حذف کردهاند.
