با تسلط طالبان و گسترش انتقامجویی این گروه از شهروندان افغانستان و بیکاری طولانیمدت، هزاران نفر از این کشور به ایران پناه بردهاند. در آنجا آنها با موجی از مهاجرستیزی و تشدید فشارها مواجه شدهاند. در روزهای اخیر، گزارشهای زیادی درباره تشدید مهاجرستیزی و اخراج پناهجویان از ایران منتشر شده است. مقامهای ارشد قضایی و حکومتی ایران هشدارهای مکرر صادر کردهاند و حتا به دستور قضایی، فروش نان به پناهجویان افغانستان در برخی مناطق این کشور ممنوع شده است. این اقدام با واکنشهایی از سوی برخی مقامهای ایرانی روبهرو شده و آنان آن را خلاف حسن همجواری و همسایهداری دانسته و بر تمدن و فرهنگ مشترک تاکید کردهاند. با این حال، تعدادی از نظامیان پیشین و فعالان حقوق بشر که به این کشور پناه بردهاند، معتقدند که تمدن و فرهنگ مشترک با ایرانیان مفهومی ندارد و این کشور بهشدت مهاجرستیزی را نهادینه و روند اخراج اجباری را تشدید کرده است.
در چند ماه گذشته موج مهاجرستیزی در فضای مجازی و رسانههای ایران تشدید شده است. کارزارهای زیادی برای اخراج مهاجران افغانستان از ایران در شبکههای اجتماعی راهاندازی شده است. برخی اخبار اشتباه و گمراهکننده در مورد ارتکاب جرایم به مهاجران افغانستان نسبت داده شده و از آنها برای تغییر ذهنیت شهروندان ایران استفاده شده است.
در همین حال، شماری از شهروندان مهاجر افغانستان میگویند که محرومیت از خدمات در ایران بخشی از فشارهای مضاعف و برنامههای سیستماتیک است که هدف آن وادار کردن پناهجویان درمانده افغانستان به ترک این کشور است. آنان تاکید میکنند که از «بد حادثه» به آنجا پناه بردهاند و هیچ انسانی خوشحال نیست که مورد تحقیر و توهین قرار گیرد و سپس به چنین زندهگیای تن دهد.
حکیمه مهدوی، یکی از فعالان حقوق زنان، در گفتوگو با روزنامه ۸صبح از فشارهای گسترده و تبعیض نهادینهشده علیه مهاجران در ایران شکایت میکند. او میگوید که پس از بازداشت و شکنجههای فراوان از سوی طالبان، برای زنده ماندن به ایران پناه برده است، اما در آن کشور نیز از مصونیت برخوردار نبوده و با تبعیض مواجه است. این فعال حقوق زن از مقامهای ایرانی میخواهد که وضعیت افراد آسیبپذیر، از جمله نظامیان پیشین، فعالان حقوق زنان و سایر کسانی که از انتقامجویی طالبان به این کشور پناه بردهاند را مورد توجه قرار دهند. به گفته او، کودکان از آموزش محرومند و بزرگسالان در همه زمینهها مورد تمسخر قرار میگیرند و هیچ نهادی، از جمله سازمان ملل متحد، به وضعیت بد پناهجویان رسیدهگی نمیکند.
یکی از نظامیان پیشین که خواسته است نامش در گزارش ذکر نشود، میگوید که فضای زندهگی برای نیروهای امنیتی پیشین در ایران روزبهروز تنگتر شده و آنان با خطر اخراج اجباری روبهرویند. او اضافه میکند که پیش از این، بسیاری از نیروها پس از اخراج از سوی طالبان در مرزها بازداشت و شکنجه شده و حتا به قتل رسیدهاند. او از ایران میخواهد که در این زمینه تجدید نظر کند و از فرستادن هزاران نفر به کام مرگ و جوخههای دار طالبان خودداری ورزد و مسوولیت انسانی خود را در این مقطع زمانی بهعنوان همسایه و همزبان بهدرستی ادا کند.
این مهاجرستیزی در گذشته بهصورت غیررسمی و غیردولتی وجود داشت و همواره از سوی نهادهای رسمی رد میشد، اما اخیراً به دستور قضایی، فروش نان به شهروندان افغانستان ممنوع شده است. این مساله واکنشهای گستردهای از جمله واکنش مقامهای ایران را برانگیخته است. بهتازهگی رسول موسوی، دستیار وزارت خارجه ایران، در پستی در شبکه ایکس تصویری از یک نانوایی در شهرستان بردسیر کرمان را منتشر کرد که در آن نوشته شده بود: «به دستور دادستانی، فروش نان به اتباع ممنوع است.»
احمدرضا رادان، فرمانده کل انتظامی ایران، روز سهشنبه، ۲۰ سنبله، اعلام کرد که نیروهای انتظامی جمهوری اسلامی ایران در تلاشند تا با هماهنگی با سایر دستگاهها، از جمله وزارت داخله ایران، تا پایان سال جاری «تعداد قابل توجهی» از افرادی که به گفته او حضورشان در ایران غیرقانونی است را اخراج کنند. این مقام ایرانی در گفتوگو با «باشگاه خبرنگاران جوان» اعلام کرد که آمار اتباع خارجی غیرمجاز در ایران مشخص شده است، اما اعلام نهایی این دادهها برعهده سازمان اتباع وزارت داخله است. ساعاتی پیش از این اظهارات، اسکندر مومنی، وزیر داخله ایران، در یک گفتوگوی تلویزیونی گفته بود که آمار دقیقی از شمار اتباع خارجی غیرقانونی در دسترس نیست و برای رسیدن به آمار دقیق، تصمیم بر این است که آمارگیری بهصورت پیمایشی انجام شود. او خواستار تسریع روند انسداد مرز ایران با افغانستان شده است تا تردد غیرمجاز از مرزهای این کشور وجود نداشته باشد.
در پی ادامه فشارها بر مهاجران افغانستان در ایران، آموزش و تحصیل برای پناهجویان نیز ممنوع شده است. بهرنگ قربانی، مدیر کل امور اتباع و مهاجرین خارجی فارس، در تاریخ ۲۲ سنبله اعلام کرده است: «هر گونه سکونت، اشتغال و تحصیل فرزندان مهاجران غیرمجاز در این استان ممنوع است و تخلف به شمار میرود. گروه بازرسی اداره کل امور اتباع و مهاجرین خارجی برای صاحبان مشاغل، مالکان منازل و مدیران مدارس که به این اتباع خدماتی از قبیل اشتغال، اجاره منزل و امکان تحصیل ارایه دهند، پرونده تشکیل داده و به دستگاه قضایی معرفی خواهد کرد.»
به ادامه دستور مقامهای قضایی این کشور مبنی بر خروج و منع استخدام کارگران افغانستان از سوی کارفرمایان ایرانی، بهنام جعفریزاده، دادستان شهر بم در کرمان، اعلام کرده است که کارفرمایان ایرانی به علت سوءاستفاده، کارگران افغانستان را استخدام میکنند. او هشدار داده است که در صورت تداوم این وضعیت، از قوه قهریه علیه شهروندان ایرانی به دلیل استخدام کارگران افغانستان استفاده خواهد شد.
پیش از این، والیهای تهران و اصفهان نیز اعلام کردهاند که «اتباع غیرمجاز» از خدمات شهری و غیرشهری محروم خواهند شد. رضا مرتضوی، استاندار/والی اصفهان، به تاریخ ۵ سنبله در یک گردهمایی اظهار کرد: «حضور ۶۰ هزار دانشآموز اتباع در استان اصفهان در کنار دانشآموزان بومی، باعث ایجاد حاشیه و نگرانی برای خانوادهها شده است. تلاش کردیم با کاهش سهم ثبت نام اتباع این مساله را حل کنیم، اما باید در سطح ملی به آن توجه ویژه شود.»
با این حال علی فرهادی، سخنگوی وزارت آموزش و پرورش ایران، اظهار داشته است که در تمامی کشورهای جهان به افرادی که به دلایل جنگ و مصایب آواره میشوند، احترام گذاشته میشود و این کشور نیز موظف است به شأن انسانی پناهجویان احترام بگذارد. او افزوده است: «تمامی دانشآموزان اتباع را ثبت نام خواهیم کرد، براساس شئون دینی، مذهبی، انسانی، فرهنگی و همسایهگی و تعهدات بینالمللی.»
پیشتر علی خامنهای، رهبر مذهبی جمهوری اسلامی ایران، در سال ۱۳۹۴ دستور داده بود که «هیچ کودک افغانستان، حتا مهاجرانی که بهصورت غیرقانونی و بدون مدرک در ایران حضور دارند، نباید از تحصیل باز بمانند و همه آنها باید در مدارس ایرانی ثبت نام شوند.»
پیش از این، ویدیویی در رسانهها منتشر شده بود که در آن نیروهای انتظامی ایران یک مهاجر خردسال افغانستان را به روی زمین انداخته و یکی از آنها پایش را بر گردن آن پناهجو گذاشته است. این ویدیو واکنشهای گستردهای را به همراه داشت و با تصویر جورج فلوید، سیاهپوست مریکایی، مقایسه شد.
این در حالی است که سازمان بینالمللی مهاجرت اعلام کرده است که از ۴ تا ۱۰ سنبله، ۹۶ هزار و ۵۲۲ نفر از افغانستان تحت کنترل طالبان به ایران و پاکستان رفتهاند. به گفته این نهاد، در همین مدت بیش از ۶۳ هزار نفر از ایران و پاکستان به افغانستان برگشتهاند.
