هرچند ترک اعتیاد بهآسانی میسر نیست، اما هزاران معتاد در سطح افغانستان و جهان با روشهای مناسب درمانی و مشورتهای نیروبخش، اعتیاد را ترک کرده و به زندهگی عادی برگشتهاند. روانشناسان و آگاهان صحی به این باورند که به فرد معتاد به چشم یک بیمار باید دید و با استفاده از داروهای موثر و مشورتهای سالم او را به زندهگی عادی برگرداند. منابع صحی اما وضعیت مرکزهای ترک اعتیاد در شمال کشور را رقتبار توصیف میکنند و توضیح میدهند که افراد طالبان به جای ارایه مشورتهای سودمند، معتادان را موعظه میکنند؛ اقدامی که از دید داکتران برای همه معتادان سودمند واقع نمیشود. داکترانی که در بخش معالجه معتادان کار میکنند، به این باورند که علت روآوردن افراد به اعتیاد متفاوت است و تا زمانی که این علت را داکتران پیدا نکنند، فرد معتاد با روشهای دیگر معالجه نمیشود.
یکی از کارمندان صحی در درمانگاه ۵۰ بستر معتادان در ولایت بلخ به شرط فاش نشدن نامش، به روزنامه 8صبح میگوید: «پس از حاکمیت طالبان بیشترین نهادهایی که در گذشته شفاخانه معتادان را حمایت مالی میکردند و ادویه فراهم میکردند، از ادامه حمایت و فراهم ساختن ادویه دست کشیدهاند.»
این کارمند شفاخانه توضیح میدهد که در حال حاضر تنها چهار قلم دوا به معتادان داده میشود که از دید او برای ترک اعتیاد کافی نیست. شربت معده، داروی خواب، ویتامین و شربت ترک اعتیاد از اقلامی است که در حال حاضر به معتادان در یکشبانه روز داده میشود. او معتادانی که در این مرکز صحی بستریاند را «بیمار» توصیف میکند و خاطرنشان میسازد که به علت مشکلات اقتصادی غذای کافی نیز به آنها داده نمیشود.
به سخن او، در دوره جمهوریت درمانگاههای معتادان زیر حمایت نهادهای بینالمللی قرار داشتند و در کنار ادویه باکیفیت و غذای کافی، توصیهها و مشورتهای لازم نیز به آنها ارایه میشد تا به زندهگی دلگرم شوند و از اهمیت خانواده و سهمگیری در اجتماع بیشتر بدانند. این کارمند صحی میافزاید: «حالا برای بیمارانی که تحت مراقبت صحی قرار دارند، تنها مسایل دینی تدریس میشود.»
احمدمنیر (نام مستعار) یکی از داکترانی است که مدت زیادی در بخش تداوی معتادان فعالیت کرده است. او در صحبت با روزنامه 8صبح میگوید که روشهای ترک اعتیاد بستهگی به خلقوخو و شخصیت فرد معتاد دارد. به گفته او، بیشتر افرادی که معتاد شدهاند، بنا بر وضعیتهای مفرح به مواد مخدر رو آوردهاند و همین مواد نشئهآور و مخدر باعث یک نوع خوشی کاذب در فرد میشود. او میافزاید: «فلهذا باید مشخص شود که فرد معتاد در کدام مسیر احساس خوشی و فرح برایش ایجاد میشود که با جایگزین کردن همچنین برنامههایی او را از عامل اصلی اعتیاد دور کرد.»
این داکتر متخصص بیشتر توضیح میدهد: «درصدی بسیار زیادی از افراد معتاد در همچین مجالس موسیقی و شاد با مصرف مواد مخدر به سوی اعتیاد روی آوردهاند. داکتر متخصص با بررسی عوامل اعتیاد، شروع به معالجه و تداوی افراد معتاد میکند، اما برنامههای ورزشی و تفریحی شاد و مفرح سالم بسیار موثر و تاثیرگذار است.»
اینهمه در حالی است که طالبان پس از نشر گزارشهای فراوانی درباره وضعیت معتادان در جادههای بزرگشهرها، روند گردآوری معتادان را در کابل، هرات، بلخ و دیگر شهرهای پرنفوس کشور آغاز کردهاند. محمدآصف وزیری، سخنگوی فرماندهی امنیه طالبان در بلخ، گفته است که بیش از ۱۰۰ هزار معتاد در ولایت بلخ حضور دارند و از این میان کمتر از ۱۰ هزار تن آنان در شفاخانه ۵۰ بستر معتادان این ولایت درمان و به خانوادههایشان تسلیم داده شدهاند.
در کنار این، مسوولان محلی تأیید میکنند که بیش از سه هزار معتاد در سمنگان، حدود ۱۷ هزار معتاد در فاریاب، ۱۰ هزار معتاد در جوزجان و چیزی بیشتر از چهار هزار معتاد دیگر در ولایت سرپل بدون سرپناه روز و شب خود را در کنار جادهها، پارکهای تفریحی و اماکن متروکه سپری میکنند. در این میان تعداد اندکی از معتادان در درمانگاههای ولایتی زیر مراقبتهای صحی قرار گرفتهاند.
در همین حال، معتادانی که یک دوره مراقبتهای صحی در درمانگاههای ترک اعتیاد زیر اداره طالبان را سپری کردهاند، نیز از وضعیت این درمانگاهها شکایت دارند.
حمیدالله ۳۱ ساله حدود دو ماه پیش از شفاخانه ۵۰ بستر معتادان ولایت بلخ مرخص شده است. او در صحبت با روزنامه 8صبح میگوید: «ما در شفاخانه از سه وعده غذایی برای ما از طرف صبح چای با بوره و یک قرص نان خشک میدادند و از طرف شب بیشتر اوقات شوربا میدادند.» این باشنده بلخ میافزاید که مسوولان شفاخانه به بهانه فراهمسازی غذا، میوه تازه و ادویه از خانواده او پول گرفتهاند.
منابع نیز تأیید میکنند که در حال حاضر خانوادههای افراد معتاد ملکفاند مصارف ترک اعتیاد اعضای خود را بپردازند. به گفته آنان، خانواده هر فرد معتاد نظر به میزان مراقبت، بین سه تا پنج هزار افغانی پول به شفاخانه میپردازد.
فرشاد، باشنده سمنگان، مدت ۱۰ سال از مواد مخدر استفاده میکرد. او میگوید که در شفاخانه معتادان ولسوالی حضرتسلطان برای مدت یکونیم ماه بستری بوده است. فرشاد درباره وضعیت این شفاخانه میگوید: «برخورد محافظان و کارمندان غیرصحی این شفاخانه با ما خشن بوده و برخی اوقات معتادان توسط کارمندان غیرصحی و محافظان شفاخانه مورد لتوکوب قرار میگرفتند.»
علیاحمد بیک، باشنده شهر میمنه، برای دو ماه زیر مراقبتهای صحی قرار داشته و بهتازهگی از شفاخانه مرخص شده است. او ادعا دارد که در هنگام درمان، هفتهای چهار شب برایش غذا داده میشد و بقیه شبها را گرسنه سپری میکرد. او که مرگ ۱۱ فرد معتاد را در مرکز ترک اعتیاد شهر میمنه شاهد بوده، ادعا دارد که آن افراد به دلیل عدم دسترسی به مواد مخدر، داروی آرامبخش و غذای کافی جان باختند.
با این حال، شماری از معتادانی که یک دوره مراقبتهای صحی را در مرکزهای ترک اعتیاد سپری کرده و صحتیاب شدهاند، اکنون بیکاری را بزرگترین نگرانی خود عنوان میکنند و احتمال میدهند که در صورت نبود زمینههای کاری ممکن دوباره به اعتیاد رو بیاورند. در کنار بیکاری، کشت، تولید، خرید و فروش آزاد مواد مخدر در بازارها از مواردیاند که زمینه را برای اعتیاد جوانان در کشور فراهم میسازد.
با اینهمه، مسوولان امنیتی طالبان در بلخ میگویند که با رویکارآمدن رژیم آنان، دستکم ۱۷۵ فروشنده مواد مخدر را بازداشت و زندانی کردهاند. طبق آمارهای ارایهشده در بیش از یکونیم سال گذشته ۲۵ فروشنده مواد مخدر در سمنگان، ۳۱ تن در جوزجان، ۷۵ تن در فاریاب و ۱۰ فروشنده دیگر در ولایت سرپل از سوی طالبان بازداشت شدهاند. اما صدها فروشنده دیگر در حال حاضر بهگونه آزاد به فروش مواد مخدر از جمله چرس، تریاک، شیشه و دیگر مواد نشئهآور ادامه میدهند.
