در سال‌های اخیر، نگرانی‌ها درباره افزایش گرایش بخشی از نوجوانان و جوانان در هرات به مصرف سیگار و قلیان بیشتر شده است. برخی از جوانان می‌گویند که ترکیبی از فقر، بیکاری، فشارهای روانی، مشکلات خانواده‌گی و محدودیت فرصت‌های آموزشی و اجتماعی، زمینه را برای روی‌آوردن برخی نوجوانان به دخانیات فراهم کرده است. آنان با ابراز نگرانی می‌گویند که این رفتار که اغلب از سال‌های نوجوانی و گاهی تنها با یک تجربه ساده آغاز می‌شود، در ادامه می‌تواند به عادتی پایدار تبدیل شود. با این حال، برخی از پزشکان می‌گویند در مراکز درمانی با مواردی از مشکلات تنفسی، مسمومیت‌های نیکوتینی و عوارض ناشی از مصرف دخانیات در میان جوانان روبه‌رو می‌شوند.
مرتضا، ۲۲ ساله، می‌گوید نخستین سیگارش را در ۱۳ ساله‌گی روشن کرده است؛ زمانی که هنوز دانش‌آموز بود و تصور نمی‌کرد این تجربه ساده به بخشی از زنده‌گی روزمره‌اش تبدیل شود.
این جوان می‌گوید: «از ۱۳ ساله‌گی سیگار کشیدن را شروع کردم. پدرم مرا زیاد آزار می‌داد و از خانه بیرون می‌کرد، همیشه با من رفتار خوبی نداشت و همین باعث شده بود که فضای خانه برایم سنگین باشد. مکتب را رها کردم و بیشتر وقتم را با دوستانی می‌گذراندم که همه سیگار می‌کشیدند. در همان جمع بود که من هم کم‌کم شروع کردم. اولش فقط برای امتحان بود، اما بعد تبدیل به عادت شد. حالا بعضی روزها تا ۱۰ نخ سیگار می‌کشم. فشار زنده‌گی، بیکاری، فقر و این احساس که آینده‌ای ندارم باعث شده ترک کردن برایم بسیار سخت باشد.»
در کنار پسران، برخی دختران نیز از تجربه مصرف قلیان در جمع‌های دوستانه و خانواده‌گی سخن می‌گویند. هرچند تا کنون آمار دقیقی درباره میزان مصرف دخانیات در میان دختران منتشر نشده است.
لیلا، می‌گوید در جمع‌های دوستانه و خانواده‌گی گاهی قلیان مصرف می‌کند و هیچ‌گاه تصور نمی‌کرده روزی به چنین عادتی دچار شود.
این دختر جوان می‌گوید: «وقتی در جمع دوستان یا فامیل هستیم، گاهی قلیان می‌کشم. این کار برایم بیشتر یک تفریح است و کمک می‌کند برای مدتی از فشارهای فکری دور شوم. هیچ‌وقت فکر نمی‌کردم روزی خودم هم درگیر این دود شوم. اولش برایم کاملاً عادی نبود، اما کم‌کم در جمع‌هایی که دیگران مصرف می‌کردند، برایم تبدیل به یک رفتار معمول شد.»
این در حالی است که برخی از پزشکان می‌گویند در مراکز درمانی با مواردی از مشکلات تنفسی، مسمومیت‌های نیکوتینی و عوارض ناشی از مصرف دخانیات در میان جوانان روبه‌رو می‌شوند. به گفته آنان، بسیاری از نوجوانان تصور می‌کنند قلیان کم‌ضررتر از سیگار است، در حالی که می‌تواند آسیب‌های جدی به سیستم تنفسی و قلب وارد کند.
وحیده، پزشک در یکی از شفاخانه‌های هرات می‌گوید: «موارد زیادی داریم که جوانان و نوجوانان به‌دلیل مصرف دخانیات دچار مشکلات تنفسی، سرگیجه، تنگی نفس و گاهی کاهش هوشیاری می‌شوند و به شفاخانه مراجعه می‌کنند. در بسیاری از موارد وقتی با آنان صحبت می‌کنیم، متوجه می‌شویم که شروع مصرف از سنین پایین بوده و بیشتر تحت تأثیر دوستان یا فشارهای روحی قرار داشته‌اند.»
این پزشک می‌افزاید: «اکثر مراجعین ما که نوجوانان و جوانان هستند، پس از همان اولین تجربه مصرف دچار وضعیت وخیم می‌شوند و معمولاً توسط خانواده‌های‌شان به شفاخانه منتقل می‌گردند.» او می‌افزاید که آگاهی پایین، مصرف نیکوتین در سنین پایین و تأخیر در مراجعه، وضعیت برخی بیماران را پیچیده‌تر می‌سازد.
امین، مرد میانسال، نیز از تجربه‌ای طولانی در وابستگی به دخانیات سخن می‌گوید. او می‌گوید مسیر مصرف خود را از دوران نوجوانی و با سیگار آغاز کرده است.
این مرد می‌گوید: «با دوستان مکتب شروع شد؛ اول سیگار بود و بعداً مواد مخدر. آن زمان فکر می‌کردم فقط یک تجربه ساده است، اما بعد کم‌کم تبدیل به عادت شد. بعد از مدتی دیگر نمی‌توانستم بدون آن زنده‌گی کنم. بارها تلاش کردم ترک کنم، اما دوباره برگشتم. زنده‌گی‌ام تحت تأثیر همین عادت‌ها قرار گرفت.»
با این حال، کارشناسان سلامت روان می‌گویند نوجوانی و جوانی از حساس‌ترین دوره‌های زنده‌گی است که فشار همسالان، مشکلات خانواده‌گی، ناامیدی و نبود فرصت‌های روشن می‌تواند احتمال گرایش به رفتارهایی مانند مصرف سیگار و قلیان را افزایش دهد. به باور آنان، بسیاری از نوجوانان در ابتدا دخانیات را نه به عنوان وابسته‌گی، بلکه برای تجربه، کنجکاوی یا پذیرفته شدن در جمع دوستان آغاز می‌کنند.
همچنین گزارش‌های یونیسف و نهادهای وابسته به سازمان ملل در سال ۲۰۲۶ نشان می‌دهد که محدودیت‌های آموزشی و کاهش فرصت‌های اجتماعی برای دختران در افغانستان می‌تواند پیامدهایی مانند افزایش آسیب‌پذیری روانی، انزوای اجتماعی و کاهش فرصت‌های رشد را در پی داشته باشد. براساس این گزارش‌ها، بیش از یک میلیون دختر از آموزش متوسطه محروم شده‌اند و این وضعیت بر سلامت روان و آینده اجتماعی آنان تأثیر گذاشته است.
براساس یافته‌های منتشرشده در پایگاه PubMed Central (PMC)، در پژوهشی که در سال ۲۰۲۴ درباره دانشجویان دانشگاه هرات انجام شده است، شیوع مصرف دخانیات برای سیگار ۳۵.۳ درصد، برای قلیان ۳۵.۵ درصد و برای تنباکوی بدون دود ۱۵ درصد گزارش شده است. این مطالعه نشان می‌دهد که مصرف دخانیات در میان دوستان، یکی از مهم‌ترین عوامل پیش‌بینی‌کننده گرایش افراد به مصرف انواع دخانیات است. همچنین عواملی مانند افزایش سن، وضعیت اشتغال، وضعیت تأهل و سطح تحصیلات مادر نیز با افزایش احتمال مصرف برخی انواع دخانیات ارتباط داشته‌اند. پژوهشگران نتیجه گرفته‌اند که تاثیر همسالان و شرایط اجتماعی و اقتصادی، نقش مهمی در گرایش افراد، به‌ویژه جوانان، به مصرف دخانیات ایفا می‌کند.
