مقدمه
آب یکی از مهمترین منابع برای ادامه حیات مردم، به خصوص افرادی است که در مناطق خشک و نیمهخشک، مثل شهر کابل زندهگی میکنند. در چنین مناطقی، مردم اساساً برای رفع نیازهایی چون نوشیدن و کشاورزی، شدیداً به آب وابستهاند. علاوه بر این، از آنجا که افغانستان یک کشور متکی به کشاورزی است، اهمیت منابع آب دوچند میشود. در مورد منابع آب، همانطوری که مقدار یا کمیت مهم است، کیفیت آن نیز دارای اهمیت فراوان است. در شهر کابل هم عوامل طبیعی و هم عوامل انسانی یا بشری در آلودهشدن و کاهش کیفیت منابع آبی تأثیر دارند. این دو مورد، باعث ورود آلایندههای مختلف به آب میشوند که به طور موردی این مواد خارجی شدیداً سمی و حتا سرطانزا است. متأسفانه براساس تحقیقات انجامشده، وجود این مواد مضر و خطرناک در منابع آبی شهر کابل، ثابت شده است و باید برای خنثاکردن اثرات این آلودهگی که جان پایتختنشینان را تهدید میکند، تدابیر لازم از طرف سازمانهای مسوول سنجیده شود.
آلایندههای انسانی، به خصوص فاضلاب خانهگی و صنعتی دارای ماهیت تیزابی است که وقتی به طور غیرکنترلشده وارد طبیعت و منابع آبی میگردد، موجب زیادشدن مقدار و سرعت حلشدن سنگهایی میشود که به فلزات سمی آلوده است. با نهایت تأسف، چنین اتفاقی در شهر کابل در جریان است. نکته جالب در این مورد، این است که خوشبختانه طبیعت به کمک مردم شهر کابل آمده است که کمکاری و بیتوجهی مسوولان را نیز پوشش میدهد. طبقات زیرزمینی سنگ چونه یا آهک که در شهر کابل موجود است، اثر خنثاکننده بر تیزابهای حاصله از فاضلاب دارد و موجب کاهش اثرات تخریبی و مضر آن میشود. با این همه، همچنان ورود این فلزات سمی به منابع آبی شهر کابل خطر بسیار جدی است که در ادامه به این موارد پرداخته میشود. البته اجراییساختن روشهای صحیح مدیریت منابع آبی در سطح کشور با توجه به مشکلات گسترده سیاسی، در اولویت قرارنگرفتن مشکلات و مسایل محیط زیستی، فساد گسترده در استفاده نابهجا از بودجههای دادهشده برای رفع مشکلات زیستمحیطی، به خصوص مشکلات منابع آبی و ناامنی گسترده در اجرای پروژههای زیستمحیطی بسیار دشوار و یا ناممکن به نظر میرسد. مشکلات مربوط به کیفیت و کمیت منابع آبی در شهر کابل، به روشنی تبارز کرده است.
نیترات
با توجه به نتایج مقالهها و گزارشهای علمی در مورد آلودهگی نیترات در شهر کابل از سال ۱۹۹۶-۲۰۲۰، به طور اوسط ۲۹ درصد آب این شهر آلوده است. در مواردی، این مقدار آلودهگی به حدود ۵۰ درصد هم رسیده است که غلظت بیشتر از معیارهای جهانی و ملی دارد. مصرف آب آلوده با نیترات، موجب ایجاد مشکلات مختلف از جمله سرطان میشود و به خصوص برای اطفال زیر ۶ ماه خطر بسیار جدی دارد و منجر به بیماریی بهنام سندروم طفل آبی میشود که به دلیل کمشدن مقدار آکسیجن در بدن اطفال، به وجود میآید. به طور مشخص، مهمترین و اصلیترین منبعی که نیترات را وارد منابع آبی شهر کابل میکند، چاههای سپتیک است. از طریق این چاهها، فاضلاب انسانی به طور مستقیم وارد منابع آبی زیرزمینی میشود. نبود یک سیستم جمعآوری فاضلاب که بتواند تمام شهر را پوشش دهد، یکی از دلایل غلظت بالای نیترات در شهر کابل است.
یورانیم
نظر به تحقیقی که ماساشی کاتو، دانشمند جاپانی و همکارانش در سال ۲۰۱۶ انجام دادند، غلظت یورانیم در منابع آبی در ۲۲۷ چاه در شهر کابل، بیش از ۱۷ برابر معیارهای سازمان بهداشت جهانی برای آب نوشیدنی است. همچنان در تحقیق دیگری در سال ۲۰۱۸، محمد تنها و همکارانش، آلودهگی منابع آب به یورانیم را در پایتخت تأیید کردند. غلظت بالای یورانیم موجب مسمومیت کلیوی، عوارض عصبی، ایجاد سرطان و مشکلات مرتبط به زاد و ولد میشود. این دو محقق اعلام کردند که منشا یورانیم در شهر کابل، طبیعی و مرتبط با موجودیت این عنصر در سنگهای تپهها و زمینهای شهر کابل است.
آرسنیک
ماساشی کاتو و همکارانش تأیید کردند که آرسنیک ۱۰ برابر معیارهای سازمان بهداشت جهانی در آبهای کابل وجود دارد و گمان میرود که این غلظت بالا در مواردی مرتبط با منابع آلاینده بشری باشد. مصرف آب آلوده با آرسنیک، موجب امراضی چون سرطان، مشکلات قلبی و عصبی میشود. یکی از منابع آزادشدن آرسنیک به آبهای شهر کابل، سنگهای متحوله در اطراف و زیر این شهر است.
نیکل
در تحقیق دیگر که توسط گئورگ هوبن آلمانی و همکارانش در سال ۲۰۰۹ انجام شده، به مواردی از موجودیت نکل در آب پایتخت اشاره شده است که بعدتر محمد قاسم براتی و همکاران او در سال ۲۰۱۹ وجود این عناصر سمی و خطرناک را تأیید کردند. خوشبختانه گستردهگی موجودیت این فلز به بزرگی دو مورد قبلی نیست. منشا این فلز هم مرتبط به سنگهایی است که شهر کابل بر روی آنها قرار دارد و این شهر را محاصره کرده است.
سخن آخر
در فرجام میتوان گفت که ناکارآمدی حکومت در این بخش بسیار جدی است. حکومت هیچ اقدام عملی حتا برای اطلاعرسانی گسترده در این زمینه انجام نداده است. تحقیقات سازمانهای خارجی و غیردولتی نیز آن طوری باید باشد، کامل نیست. این نهادها نیز در مورد آلودهگی منابع آبی کابل، اطلاعرسانی گسترده نکردهاند. امید است با نشر مقالاتی در حوزه محیط زیست و بحران آب، آگاهی عمومی بلند برود و دولت نیز در این زمینه اقدام کند. یکی از مهمترین اقدامات عاجل پیشنهادی، ترمیم و تکمیل سیستم و شبکه جمعآوری فاضلاب شهر کابل است؛ زیرا عناصر فلزی خطرناک به طور طبیعی در طبقات زمین کابل موجود است که پتانسیل آلودهگی بالایی دارد، همچنان ماهیت تیزابی فاضلاب باعث بیشترشدن انحلال طبقات سنگها و آزادشدن فلزات سمی به منابع آبی میشود.
