دیدار با عتیق رحیمی

عتیق رحیمى، نویسنده تواناى افغانى، برنده جایزه ارزشمند گنکور براى رمان زیبایش، سنگ صبور، من و همسرم و همکار و یار دیرینش، محمود شکراللهى، هنرمند سینماگر و بازیگر و رمان‏نویس مقیم پاریس را به شام در رستورانت مجللى دعوت کرد (سپتامبر ۲۰۰۹). رستورانت گران‌قیمت آراسته‏اى که یک بخشش، کتابخانه است و به گفته عتیق، پاتوق روشنفکران و هنرمندان پاریسى. و خود سال‏هاست که بعدازظهرها تا شامگاه، همانجا مى‏نشیند و مى‏نویسد و یا با دوستش، محمود، خلوت مى‏کند. من رمان سنگ صبور را در تهران خوانده بودم و طى مقاله کوتاهى که در روزنامه اعتماد ملى به چاپ رسید، چند سطر در وصفش نگاشته بودم. عتیق نیز مرا به نام مى‏شناخت چون کتابى از بنده را در کابل خوانده بود و همین که مى‏دانست در خانه محمود اقامت دارم، لطف کرد و به دیدارم آمد. عتیق را جوانى دیدم خوش‏پوش، شوخ و شنگ، افتاده و بى‏ریا با سیمایى دلپذیر و چشمانى روشن که سخنانى برگزیده از بزرگان ایران و جهان را به مناسبت، چاشنى گفته‏هایش مى‏کرد. مى‏گفت چون جایزه معتبر گنکور (که مبلغش ده یورو بیش نیست) نصیبش شده است، ناگزیر باید به جاهاى مختلف در فرانسه و اروپا سفر کند و سخن بگوید. سنگ صبور به چهل زبان ترجمه شده است و به چاپ خواهد رسید و قرار است فلمى بر اساس کتاب ساخته شود و بدین مناسبت عتیق نظرم را درباره هنرپیشه زن ایرانى‏اى که بتواند نقش راوى داستان را بازى کند، جویا شد. پیشتر فلمى را که عتیق از دیدارش با محمد ظاهرشاه در رم ساخته بود و در آن، بزرگان اقوام افغان با وى از هر درى سخن مى‏گفتند و درباره آینده افغانستان گفتگو مى‏کردند، دیده بودم و در آن شب دانستم که عتیق به ناچار بخش‏هایى از سخنان ظاهرشاه را حذف کرده است تا دچار مشقت و مصیبت نشود.
این مقدمات را براى این آورده‏ام که به ذکر مطلبى در باب رمان سنگ صبور بپردازم که نکته‏اى درخور تامل است. من شباهتى صورى میان ساختار رمان و هزار و یک شب یافته بودم که به نظرم شایان توجه بود. از قبیل زن بودن راوى در هر دو کتاب و این‌که عتیق بارها در پایان شرح هر ماجرا، حدیث را با ذکر چند سطر شعرگونه، ختم مى‏کند و سپس به روایت بقیه داستان مى‏پردازد. همان‏گونه که شهرزاد در پایان هر شب قصه‏سرایى، به شاه وعده مى‏دهد که قصه بعدى‏اش شنیدنى‏تر و شگفت‏انگیزتر خواهد بود. این فرض را با عتیق در میان نهادم، اما آن را باور نکرد و یا بعید دانست. در عوض نکته‏اى در باب ضرباهنگ رمان گفت که شنیدنى است. عتیق در گفتگوى‏مان پیرامون رمانش اظهار داشت که وزن یا ضرباهنگ وقایع رمان یعنى به‏ویژه وقایع مربوط به راوی (داستان) و زن و همسرش (که نه مرده است و نه زنده)، به ترتیب با نواى تریوى (trio) پیانو و ویولونسل (cello) و جاى جاى سکوت از فرانتز شوبرت (۱۷۹۷ – ۱۸۲۸) به نام همزاد (le double) که در ۱۸۲۸ ساخته شده، مطابقت دارد. در واقع شاید این تریو، سه شخصیت رمان (راوى و زن و شوهرش) را به عتیق الهام بخشیده باشد و یا عتیق خواسته در ورا یا پشت این سه جمله (نواى دو ساز و سکوت) – ظواهر – روح و روان سه تن را به حدس دریابد یا بیافریند. زیرا نواى ساز سخن مى‏گوید بسان آدم، اگر گوش شنوا داشته باشیم یا درست‏تر بگویم، اگر بتوانیم به گوش دل بشنویم. این دگرگونى و گشتار یا دگردیسى به اعجاز کیمیاگرى مى‏ماند که در آن قلمرو پُر رمز و راز، توفیق نیافت ولى جایى دیگر، شگفتى آفرید. تریوى همزاد کوتاه است و بیش از چهار دقیقه و ۴۴ ثانیه به درازا نمى‏کشد. پیانو، لحنى نرم و آهسته و گاه ترس‏خورده دارد. نواى ویولونسل در مقابل بلند و رساست و ساز گاه گویى طوفان‏آسا مى‏غرد. لحظات بس کوتاه سکوت در فواصل سازها، خبر از خشم فروخورده و ناکامى و سرشکستگى مردی که «زنده بی‌جان» است مى‏دهد و این هر سه حال با وضع و موقع راوى و دو شخصیت اصلى رمان مى‏خواند که اولى به زبانى یکدست شاعرانه قصه را روایت مى‏کند و زن خوارى‏دیده و زجرکشیده، لحنى عتاب‏آلود و ملامت‏بار دارد و همسرش که میان مرگ و زندگى دست و پا مى‏زند، خاموش و لب فروبسته، حدیث ستمگرى‏هایش را از سر جهل و غیرتمندى و مردانگى‏اى ظالمانه و خفت‏بار مى‏شنود و عاقبت چون سنگ صبور مى‏ترکد و همسرش را که آنچه در دل تنگش از دیرباز بار شده است مى‏گوید و پرده‏درى مى‏کند، مى‏کُشد.
در اواخر سال ۱۸۲۲ بیمارى لاعلاج شوبرت شدت یافت که به مرگش انجامید. اثرات جسمانى و روانى این بیمارى شفاناپذیر و احساس دردناک مرگى که پاورچین پاورچین مى‏آمد، بر روح و روان جوانى که شیفته زندگى بود، همان اندوه و دلتنگى ژرفى است که بر غالب آخرین آثارش من‌جمله «همزاد» سایه افکنده است. این حال و روز غمناک نیز «همزاد» سیه‏روزى زن زیبا و درمانده‏اى است که بر بالین همسر نیمه جانش، از روزگار دردناکش مى‏نالد.