تغییر نام مکانها، شهرها و مناطق تاریخی در افغانستان سابقه طولانی و در عین حال جنجالی دارد. از نظر شماری از تاریخنگاران، فرهنگیان و سیاستمداران، این تغییر به منظور اهداف سیاسی، حذف فرهنگها و زدودن هویتها صورت میگیرد و یکی از موارد نزاعبرانگیز و از دلایل خصومتهای دایمی در کشور است. تغییر نامهای تاریخی و فرهنگی در طول چهار دهه گذشته از مباحث داغ و پرتنش اتاقهای فکر و مراکز تصمیمگیری «برتریطلبان قومی» بوده است. بهتازهگی طالبان در پروان نام شهر چاریکار را به «امام اعظم ابوحنیفه» تغییر دادهاند. این اقدام طالبان با واکنشهای گستردهای مواجه شده است. شماری از مورخان و سیاستمداران این اقدام را «پاکسازی فرهنگی» و خصومت در مقابل مردم شمالی خواندهاند.
طالبان روز چهارشنبه، ۲۴ قوس، در یک نشست رسمی مردمی در شهر چاریکار، مرکز ولایت پروان، اعلام کردند که نام «چاریکار» را به «امام اعظم» تغییر دادهاند. عبیدالله امینزاده، والی طالبان برای پروان، در یک نشست مردمی گفته است: «مردم به این اتفاق رسیدند که نام [شهر] باید تغییر کند.» والی طالبان برای پروان ادعا کرده است: «چاریکار نه کدام نام فرهنگی است و نه علمی و نه تاریخی.» او تاکید کرده است که تغییر نام چاریکار به امام ابوحنیفه، «از نگاه، علم و فرهنگ و تاریخ یک نام بهجا است.»
در همین حال عبداللطیف پدرام، رهبر حزب کنگره ملی افغانستان، در صحبت با روزنامه ۸صبح این اقدام طالبان را «ملغا ساختن نمادهای فرهنگ فارسی» میخواند و میگوید که تغییر نامها از بسیار پیش بهویژه از زمان محمدگل مومند آغاز شده است. آقای پدرام از تغییر نامهایی چون «قزلقره به شیرخان بندر» و «قرهتپه به تورغندی» بهعنوان نمونه نام میبرد و میافزاید که محل زیست قزلباشها به نام خوشحالخان نامگذاری شده که اینها بخشی از یک برنامه بلندمدت است.
رهبر کنگره ملی افغانستان تغییر نامها را بخشی از برنامههای بلندمدت در زدودن نمادها و نامهای فارسی میداند که در گذشته زیر نام ایجاد «وحدت ملی» آغاز شده است. آقای پدرام میافزاید: «آن زمان بحثشان این بود که باید وحدت ملی تامین شود، باید اقوام با همدیگر عجین شوند. بنابراین ما نامها را تغییر میدهیم که گرایشات محلی وجود نداشته باشد. حالا آمدهاند ذیل نام امام اعظم، میدانند که از امامان بزرگ همه ما است، شروع کردهاند که کسی نتواند اعتراض کند.»
رهبر حزب کنکره ملی به این باور است که طالبان در این نامگذاریها «نیت باطل» دارند. او تاکید میکند: «در واقع سخن شمس تبریزی است که سخن حق بر زبان و اندیشه باطل در دل. اینها [طالبان] نام بزرگ امام ابوحنیفه را گرفتهاند، ولی نیت باطل در دل دارند. تمام نامها را تغییر خواهند داد. حال از اینجا شروع کردهاند.» به باور پدرام، طالبان به این دلیل نام امام ابوحنیفه را گذاشتهاند تا کسی در مقابل این تصمیمشان اعتراض نکند و «اگر کسی سخن بگوید، بگویند که اینها در برابر نام امام اعظم گپ زدهاند. ممکن است فردا یکجا یا دو جای دیگر را به نام امام بخاری و امام مسلم بگذارند، اما برنامهشان تغییر نامها به نفع خودشان و پشتونیزه کردن است تا در نهایت نمادهای زبان و فرهنگ فارسی را ملغا کنند.»
آقای پدرام هدف تغییر این نام را «فاشیستی» میخواند و میافزاید: «کاملاً یک برنامه فاشیستی است و این در بحثهای حقوقی سازمان ملل نامش پاکسازی فرهنگی است. از بین بردن نمادها و فرهنگهای اقوام دیگر، کاملاً یک جنایت حقوق بشری و جنایت ضد بشری است.»
با این حال پرفیسور محمدنظیف شهرانی، استاد مردمشناسی در دانشگاه اندیانای ایالات متحده، در صحبت با روزنامه ۸صبح میگوید: «اینها [طالبان] میخواهند تاریخ مملکت را دوباره بنویسند و این در حکومتهای قلابی معمول است. در افغانستان، ۱۴۰ سال تاریخنویسی به دست حکومتهای قلابی بوده است.»
آقای شهرانی به این باور است که طالبان از نام امام اعظم ابوحنیفه استفاده سوء میکنند. این استاد مردمشناسی میافزاید: «اینها [طالبان] بهشکلی که اسلام استحماری را در پاکستان آموختهاند، میخواهند در افغانستان مروج بسازند. ممکن است از نام خوب امام اعظم ابوحنیفه استفاده سوء کنند و اینطوری فکر کنند که با تغییر نامها بهخصوص نامهای شهرها، با گذاشتن فرقههای مختلف اینها [مردم] مسلمانتر میشوند یا مملکت را مسلمانتر میسازند. اصلاً یک منطق نادرست و بیجا است. اینها میتوانستند به جای چاریکار، قندهار را امام ابوحنیفه نام بگذارند یا کابل را ابوحنیفه نام بنامند، برای اینکه معمولاً گفته میشود امام ابوحنیفه از نواحل کابل بوده باشد.»
استاد مردمشناسی دانشگاه اندیانای ایالات متحده نامگذاری چاریکار را «عمل خصمانه» میخواند و میگوید: «این منطقه شمالی را اینها [طالبان] یک منطقه جنجالی برای خود تصور میکنند. کتاب سقاوی دوم هم که نوشته شده است، به ارتباط همین منطق است که باید نامشان [مناطق غیرپشتونی] تغییر بخورد، مردمشان کشیده شوند و حال ممکن باز شروع کردهاند با تغییر نامهای محلی که نام یک شهر کلان را که مشهور در افغانستان است، آن را به امام اعظم نام بمانند که در حقیقت عملی کاملاً خصمانه در برابر مردم شمالی، کوهدامن و کوهستان است. هدف اساسیشان این است که همه چیز را در آنجا [شمالی] تغییر بدهند و به خواست خودشان بسازند. از این لحاظ دو علت اساسی را میشود نام گرفت: اول عقیده خودشان (اسلام استحماری) و اسلامی ساختن تاریخ افغانستان است با نامگذاری افراد بزرگ تاریخی مسلمانها یا اسلام. دوم اینکه احساس خصمانه درباره منطقه دارند و نامهای آنجا را تغییر میدهند. میشد که نامهای مناطق پشتوننشین خودشان را به این نامها تغییر میدادند، اما این کار را نکردهاند.»
دکتر رنگین دادفر سپنتا، وزیر امور خارجه و مشاور امنیت ملی پیشین افغانستان، نیز در برگه فیسبوکش در مورد تغییر نام شهر «چاریکار» به امام اعظم ابوحنیفه از سوی طالبان واکنش نشان داده است. آقای سپنتا نوشته است: «انسانهای مبتلا به جنون ایدیولوژیک، با مظاهر فرهنگی، نمادها و نامها دشمنی دارند. استالین سنتپترزبورگ را به لنینگراد، ولگاگراد را به استالینگراد و امین جلالآباد را به ترونشار تغییر داد. طالبان در این راه در آغاز کارند، اما مردم بافرهنگ نمادهای تاریخیشان را پاس میدارند.»
با این حال عبدالحی خراسانی، یکی از نویسندهگان کشور، تغییر نام چاریکار به امام اعظم ابوحنیفه را در «شأن و منزلت» امام ابوحنیفه نمیداند. او در برگه فیسبوکش نگاشته است: «شأن و منزلت امام اعظم و افقه کل فلات ایران و بلاد خراسان بزرگ بهمراتب والاتر از آن است که نام شهر یا کل کشوری امثال افغانستان را به نامش مسما کنید. شخصیتی که پیروان مذهب فقهیاش از قسطنطنیه تا فرارودان و از ماورای نیل تا شبهقاره هند، نام گذاشتن شهر چاریکار به نام نامیاش، اهانت بزرگ به شخصت فراجغرافیایی و فرامملکتی مجتهد نامآور خراسانی است.»
آقای خراسانی افزوده است: «در منابع متقن، اجداد و خاندان امام اعلم و افقه ما کابلی خوانده شدهاند، نه چاریکاری و پارسی خوانده شده است، نه پروانی؛ لهذا این نامگذاری کوچک شمردن امام ابوحنیفه و اهانت به این ستاره منحصر به فرد سپهر بلند ایران فرهنگی و خراسان بزرگ میباشد.»
این نویسنده هدف این نامگذاری را سیاسی خوانده است.
از سوی دیگر شماری از کاربران شبکههای اجتماعی نیز در این مورد واکنش نشان دادهاند. آنان با اشتراک گذاشتن برخی از سبزیجات که به نام چاریکار مشهور است، به رسم اعتراض گفتهاند که پس از این باید نام سبزیجات و فرآوردههای زراعتی به نام امام اعظم ابوحنیفه تغییر کند که از نظر آنان این امر کسر شأن به امام ابوحنیفه است.
این در حالی است که طالبان پیش از این واژههای فارسی را از لوحههای دانشگاهها، ادارههای دولتی و مکانهای عمومی نیز حذف کردهاند که این اقدام با واکنشهای گسترده فرهنگیان و سیاستمداران مواجه شده است. شماری از استادان دانشگاهها و دانشجویان این عملکرد طالبان را فرهنگستیزی و نمادزدایی فرهنگی خوانده و گفتهاند که حذف زبان و تاریخ هیچ قومی در کشور ممکن نیست و چنین رفتارهایی باعث شعلهور شدن تعصبهای قومی و زبانی میشود.
ابوحنیفه، فقیه و متکلم ملقب به امام اعظم است. او پایهگذار مذهب حنفی، از مذاهب چهارگانه اهل سنت و جماعت است. از نظر شماری از آگاهان امور دینی، امام ابوحنیفه درک عمیقی از آیات و احادیث نبوی داشته است. به باور این آگاهان، امام اعظم ابوحنیفه معتقد بوده است که در مقام استنباط احکام نباید در مرز ظاهر الفاظ و عبارات متن مقدس باز ایستاد، بلکه باید در مورد معانی عمیق و مفاهیم ژرف آن نیز اندیشید.
فیضمحمد عثمانی، وزیر ارشاد، حج و اوقاف دولت پیشین، در نوشتهای زیر نام «امام اعظم و کثرتگرایی اندیشه» که در سال ۱۳۹۷ از سوی روزنامه ۸صبح به نشر رسیده، گفته است: «عنصر نوگرایی یکی از مولفههای مهم فقهی عراق بهطور کلی و فقه ابوحنیفه (رح) بهطور خاص بود و این ویژهگی مهم را باید رمزگشای تطابق فقه اسلامی با واقعیت معاصر دانست؛ زیرا از رهگذر نگاههای فقهی امام ابوحنیفه (رح)، فضایی را به روی اهل اندیشه گشود که میتوان از آن منظر به بسیاری از چالشهای امروز جهان اسلام پاسخ گفت.»
آقای عثمانی نگاشته است: «نظریه معتدل ایشان در مقام فتوا بین احتیاط و توسعه، در ایجاد روابط مسالمتآمیز سیاسی و اجتماعی میان مسلمانان و افزایش خوشبینی و تسامح در جامعه نقش ارزندهای داشت.»
