بیر مملکت بیر قشر تامانیدن قمراو گه آلینیشی
هر بیر جمعیت اۉقیتووچی، شفاکار، حربی‌لر، روحانی‌لر، هنرمندلر کبی تورلی قتلم‌لر و گروه‌لر دن شکللنگن و هر بیری اۉز رولی بیلن او نینگ کامل بولیش عاملی سنله‌دی. جمعیت نینگ برقرارلیگی و رواجلنیشی کوپ جهتدن بو قتلم‌لر اۉرته‌سیده موازنت نظر گه آلینیشی و اولر نینگ هر بیری اوز حدودی دن تشقری گه چیقیب میداننی باشقه‌لر گه تاره‌یتیرمسلیک و اۉز چیگره‌سیدن چیقمسلیکّه باغلیق دیر. بو ایش بیلن جمعیتده‌گی احتیاج‌لر تامینلنیب و جمعیت نینگ ترقیاتی اوچون برچه آره‌سیده معقول آلیش-بیریش موازنتی رعایت بولیشی کېره‌ک.
افغانستانده حاضر ناعادتی و ناسالم وضعیت گه دوچ کیلگن‌میز. ملا و طالب دن شکللنگن جمعیت و اولر نینگ متخصص‌لیگی دینی و فقهی و کوپگینه تئولوژیک و الهی موضوع‌لر حقیده بحث اېتیش دیر، نه سیاسی بیلرمان، نه اقتصادی بیلرمان، نه مدیریت قیلیش بیلرمان، نه اېکینچیلیک بیلرمان، نه صناعت بیلرمانی و نه هم باشقه ساحه‌لرده بیلرمان، برچه‌سی دولت مهم مرکزلری و لوازم‌لرینی قمراو گه آلگن. اېندی‌لیکده ملالر باشلیغ اېتیب تعیینلنگن و قمراو گه آلگن اداره‌لر بیرینچی درجه‌لی متخصص‌لر گه نیازمند و اولر نینگ اداره‌لری تجربه و تخصص‌سیز کیشی‌لر تامانیدن باشقریلماقده؛ دینی متن‌لرنی حساب گه آلگن حالده دنیا یکونی دییله‌دی؛ یعنی بو اېسه عمومی ساحه ده ترتیب‌سیزلیک و کتّه قیینچیلیک‌لر گه سبب بوله‌دی. حاضر افغانستانده بو ترتیب‌سیزلیک‌لر علامتی اۉزاق دن کورینماقده و عمومی حوزه گه تیگیشلی دولت اداره‌لری گه بولگن ایشلر قول دن کیتماقده دیر.
مثال اوچون، بیلیم یورت زمانه‌وی بیر نهاد دیر و او نینگ وجودی فلسفه‌سینی تدقیقات و بیلیم تولیدی تشکیل بیره‌دی و اکادیمیک/بیلیم یورت اسلوب‌لری گه تینگ عملگه آشیریلیشی کېره‌ک. بیلیم یورت نینگ اسلوب و قاعده‌لری جهانشمول دیر دین و مدنیت دن یوقاری بولیب و دنیا بویلب قبول قیلینگن. بو خصوصیت مثلاً ساویت اتفاقی و غرب بلوکی اورته‌سیده‌گی ساووق اۉروش نینگ اوجی ده بو ایکّی لگیر (اردوگاه) اورته‌سیده شبهه و دشمن‌لیک مناسبت‌لری گه قره‌مه‌ی ساویت اتفاقی نینگ ریاضی‌فزیک عالمی اروپا یا که امریکا عالمی بیلن بیرگه‌لیکده بیر موضوع حقیده تدقیقات قیلیب و قوشمه مقاله‌نی نشر گه تاپشیریشی ممکن.
اکادیمیک ایشلر نینگ طبیعتی سیاسی رقابت‌لر، ایدیولوژیک فرقلر و عقیدتی قرشی‌لیکلر عملی تدقیقات اۉستیگه هیچ تاثیری بولمسلیکنی طلب قیله‌دی. بیلیم یورت نینگ طبیعتی حقیقت نی کشف قیلیش و معرفت نینگ کسب اېتیش مقصدیده طرف‌سیز تدقیقات قیلیش دیر. سیاسی و اعتقادی جریان‌لر گه باغلیق اېمس. قچانکه بو ویژه‌لیک بیلیم یورت دن آلینسه، باشقه بیلیم یورت قالمه‌یدی و بیلیم یورت ایشلری جهانشمول‌لیک نی قولدن بیره‌دی و دنیا اکادیمیک مجمعه‌سی اۉنگه حرمت قیلمه‌یدی. حاضرگی افغانستانده بیر کون اکادیمیک محیطی ده یشمه‌گن و بونده‌ی الفبا دن خبرسیز ملالر، اۉقیتیش و بیلیم تدقیقاتی ایشلری بویلب عمرلرینی اوتکزگنلر نینگ اۉستیگه آمریت قیلماقده‌لر. علم اهلی اوستیگه جاهللر حکم‌رانلیک قیلگن جایی ده، اولر قنده‌ی عذاب چېکماقده و بیلیم یورت احوالی قنده‌ی‌لیگینی تصور قیلیش ممکن.
بیلیم یورت دن بیریلگن مثال، مملکت ده عمومی وضعیت بیلگیسی دیر که حربی و ملکی محیط‌لرده بیر تور کورینه‌دی. هر بیر اداره بیلیمی و تخصصی بولمه‌گن و ایشنی اصلا توشینمه‌یدیگن ملا تامانیدن باشقریلماقده. تصور قیلینگ انجنیرلر، پرستارلر یاکه بیزه‌تووچیلر حربی و ملکی برچه اداره‌لرنی باشقریب و دولتی مهم اداره‌لر امر و نهی میدانی گه اۉزگرگن حالده، بیر مملکت نینگ تقدیری ده قنچه‌لیک ترتیب‌سیزلیک حاکم بولیشی ممکن؟ لېکن کونی کېلیب جمعیت ده‌گی بیر قتلم دولتی برچه بای‌لیک و قدرت گه حاکم بۉلیب و بیر مملکت تېپه‌‌سیگه اېریشیش زمینه‌سی یره‌تیلمه‌ی و بونده‌ی حالت یۉز بیرمه‌یدی. خوش نېگه ملالر اېش محدودلریدن آلغه باریب برچه قتلم و برچه جمعیتده‌گی‌لر اۉستیگه حاکم بولیش امکانی موجود؟ نېگه جمعیت نی هیچ قتلم و باشقه‌لر تهدید قیمله‌یدی و یالغیز ملالر بونده‌ی تهدیدلر منبع‌سی دیر؟
بو سوال جمعیت ده اساسی قینچیلیک تامیرینی تاپیش اوچون بیزنی اېنگ تار جای گه آلیب باره‌دی. او مشکل بوکه سنتی و رواجلنمه‌گن جمعیت قیین احوال گه قالیب و اولر دن بیرقطاری ایکّی یولگه قاله‌دیلر؛ فرانسه‌لیک فیلسوف تنه و روح اۉرته‌سیده‌گی اساسی فرق حقیده ایتگنی کبی. بو نقطه‌ی نظر گه کوره، انسان نینگ ایکّی فرقلی عنصری یعنی تنه و روح‌سی بولیشی کبی، جهان هم بوتونلی فرقلی فزیکی و متافزیکی قتلم گه اېگه، بو نقطه‌ی نظر اساسیده تنه نینگ ارزشی آزراق و روح نینگ ارزشی اېسه کوپراق دیر و تنه روح خذمتیده بولیشی کېره‌ک. فلسفی اوشبو فکر-ملاحظه جمعیت آره‌سیده ترقه‌لگن حالده انسان‌لر نینگ روحانی و جسمانی ایکّی قشر گه بوله‌دی و روحانی قشر نینگ جسمانی قشر گه حاکم بولیش گه حقی بار. اروپا ده وسطا قرونی ده‌گی تارتیشوولر رنسانس عصری گه سبب بولیش دلیللریدن بیری هم شو فرقلر اېدی. بو فلسفی غایه اۉزاق وقتدن بیری هم فلسفی هم دینی نقطه‌ی نظر دن قیزغین بحث-مناظره‌لر و تنقیدلر گه سبب بولگن.
بوتوغریده فلسفی قرمه قرشی‌لیکلر گه علاوه، عمومی حوزه ده اهمیتلی بولگن نرسه بوکه اجتماعی بیر قتلم قنده‌ی قیلیب باشقه قتلم‌لر آره‌سیده غیرعادی جای تاپیب و اولر اۉستیگه حاکم بولیش ممکن. بو معما نینگ اصلی سببی دین نینگ سیاست بیلن اره‌لشیب کیتیش نتیجه‌سی دیر، چونکه دین و آسمانی امرلر نماینده‌لیگی ادعاسی بیلن حکومت قیلیش یالغیز ملالر نینگ حکم‌رانلیک مقامی ده قرار تاپیش گه ایزین بیره‌دی. دینی مدرسه‌لر و اۉزلرینی جمعیت ده‌گی‌لر دن کوره اۉستون قرار بیره‌دیگنلر بارلیگی بیر جامعه اوچون خطر قونغیراقی دیر؛ چونکه باسیم قشر تولید قیلیب و برچه جمعیت نی باسیم گه آلیشی ممکن، عین‌حالده جمعیت نینگ باشقه قتلم‌لری بونده‌ی خطر منبع‌سی بولیشی آز دیر. بوگونلیک کونده جمعیت ده روحانی دعوا قیلیب و برچه مادی منفعت‌لرنی قمراو گه آلگنلردن باشقه برچه کیشی سرکوب بۉلیب و محروم‌لیکّه قرار تاپگن جمعیت و مملکت کیله‌جگیدن خواطر ده دیر. اوشبو انقراض دن قوتیلیش اوچون توب دن اۉیلیش کېره‌ک. نه‌فقط مدرسه توزیش جریانی توخته‌تیلیب و ضوابط جمعیت نینگ عمومی منفعتی اساسیده نظرگه آلینیشی درکار، بلکه بو قشر دن قدسیت‌زدالیک و الله و غیب عالمیدن نماینده‌لیک قیلیش صلاحیت آلینیب و اۉزی نینگ طبیعی اۉرنی گه قیتیریلیب و باشقه‌لر یانیده بیر قتلم بولیشی کېره‌ک و تمام.
