رهالیکدن قیته یره‌تیشگچه: افغانستان اۉزبېکلری نینگ سیاسی موقعینی قیته بېلگیلش و جماعه‌وی حرکت مسأله‌سی
عبدالله فایض
اولگی یادداشت، افغانستان اۉزبېکلری نینگ جماعه‌وی تفکرینی قیته اۉقیش و قیته قوریش مسأله‌لریگه بغیشلنگن اېدی. او یېرده فکری اېرکینلیک، تاریخی تنیش و جماعه‌وی خاطره‌نی تیکلش مسأله‌لری باتفصیل تحلیل قیلینگن اېدی. اوشبو یادداشت‌ده اعتبار توزلیشگه عاید قیته یره‌تیش و افغانستان سیاسی حاکمیت تیزیمیده‌گی اۉزبېکلر نینگ اۉرنیگه قره‌تیلگن. متن نینگ مرکزی مسأله‌سی، جماعه‌وی حرکتنی تشکیل اېتیش و اوشبو جمعیت نینگ سیاسی موقعینی قیته انیقلش. مذکور متن فقط فکری حرکتنی تصویرلمه‌یدی؛ او، اجتماعی-سیاسی لایحه بۉلیب، اونده تاریخی تفکر، قومی شخصیت و مقصدلی جماعه‌وی حرکت نینگ تیزیملی باغلیقلیگی نمایان اېتیله‌دی.
حاضرگی سیاسی شرایط و جماعه‌وی حرکت ضرورتی ، سۉنگگی ییللرده یوز بېرگن تېزکار و آلدیندن ایتیب بۉلمه‌یدیگن اۉزگریشلر، خصوصاً ایدئولوژیک و مرکزلشگن حاکمیت نینگ قیتیشی، ینه بیر بار قومی تفاوتلرنی کۉرسه‌تدی و افراط‌گرا بۉلمه‌گن گروهلر نینگ حاکمیتدن تیزیملی چېتلشتیریلیشینی آشکار قیلدی. شو شرایطده اۉزبېکلر جماعه‌وی حرکتینی قیته تیکلش، حاکمیت انقراضی، سیاسی و نماینده‌لیک مسأله‌سی و توزیمگه عاید تېنگسیزلیکنی قیته ایشلب چیقریشگه نظری جواب صفتیده بهالنه‌دی.
افغانستان اۉزبېکلری نینگ تاریخی و جمعتی موقعی، تاریخی، جغرافیایی و اهالی بیلن باغلیق جهتدن مهم ا‌ۉرینگه اېگه بۉلیشیگه قره‌مه‌ی، افغانستان اۉزبېکلری زمانه‌وی دولت قوریلیشی جریانیده دایما چېکه مکان ده قالگن. اولر یوقاری سیاسی قرارلر قبول قیلینه‌دیگن درجه‌لرگه کیرا آلمه‌یدی و ملی رسمی نطقده «آلتینچی بۉغین» صفتیده اشتراک اېتگن. ۱۹۷۰-ییللر اۉزگریشلریدن کېین ایریم اۉزبېک اربابلری نینگ دولت توزیلمه‌لریده اشتراکی اولر نینگ شخصی سعی-حرکتلری و منطقوی اۉزگریشلر بیلن باغلیق بۉلیب،نهادیگه ته‌ینچ یۉقلیگی سببلی کۉپینچه رمزی و وقتینچه‌لیک بۉلگن.
نېگه افغانستان اۉزبېکلری اۉز ژئوپلیتیک، مدنی و انسانی امکانیتلریگه قره‌مه‌ی، اجتماعی سرمایه‌نی برقرار جماعه‌وی حرکت و اهالی گه باغلیق کوچگه ایلنتیره آلمه‌دی؟
بو سوالگه جوابنی مقصدلی جماعه‌وی حرکت نظریه‌سی و جماعه‌وی شخصیت آرقه‌لی ایزلش ممکن. بو نظریه‌لر سیاسی تۉسیقلر، اجتماعی انستیتوتلر نینگ ضعیفلیگی، نخبه لر و خلق اۉرته‌سیده‌گی اوزیلیشلر همده چېت اېلیک تأثیرلر نینگ ایکی تامانلمه رۉلینی تحلیل قیله‌دی.
مانکور اولسن، نینگ فکریچه، جماعه‌وی حرکت شونده رۉی بېره‌دی کی،فردی و جماعه‌وی منفعتلر اۉرته‌سیده موازنتلی رغبت و تشکیلی اویغونلیک موجود بۉلسین. اگر فردی منفعت عمومی منفعتدن اوستون بۉلسه، جماعه‌وی حرکت ضعیفلشه‌دی و وقت اۉتیشی بیلن اجتماعی سرمایه کمه‌یه‌دی. افغانستان اۉزبېکلری مثالده اېسه نخبه‌لر نینگ پراکنده‌لیگی، سیاست نینگ شخصیلشتیریلیشی و واسطه‌چی انستیتوتلر نینگ یۉقلیگی جماعه‌وی حرکت منطقینی سسه‌یتیریب، اونی ایچکی گروهلر اۉرته‌سیده‌گی رقابتگه ایلنتیرگن.
البرتو ملوچی فکریچه، جماعه‌وی شخصیت، اجتماعی حرکت جریانیده شکللنه‌دی؛ یعنی مقصدلی جماعه‌وی فعالیتسیز شخصیت یوزه‌گه کېلمه‌یدی. شو نقطه‌ی نظردن، افغانستان اۉزبېکلری نینگ شخصیتینی تیکلش فقط اۉتمنگه ته‌ینیش یاکه اونگه قیتیش بیلن اېمس، بلکه حرکت کارلر، حاکمیت توزیلمه‌لری و قرشیلیک میدانلری اۉرته‌سیده‌گی اۉزارا تأثیر نتیجه‌سی دیر. اوشبو شخصیتنی قیته انیقلش و قیته یره‌تیش اېسه جماعه‌وی خاطره‌نی جماعه‌وی لایحه‌گه ایلنتیریشنی طلب قیله‌دی.
پیر بوردیو هم کوچنی فقط مادی منبعلر بیلن چېکله‌مه‌یدی، بلکه اونی سمبولیک توزیلمه‌لر و قانونیلیک بېرووچی غایوی تیزیملرده هم یشیرین دېب حسابله‌یدی. افغانستان نینگ رسمی خاطره‌سی و ملی روایتیدن اۉزبېکلر نینگ چیقریب تشلنیشی سمبولیک قانونیلیکنی چېکلش صفتیده بهالنه‌دی. شو سببلی، اۉزبېکلر نینگ جماعه‌وی حرکتینی قیته یره‌تیش، سیمبولیک میدانلرنی (روایت، تاریخ و مدنیت) و واقعی میدانلرنی (نهاد، سیاست و تشکیلات) تیکلشنی طلب قیله‌دی. اوشبو قیته یره‌تیشنی تحلیل قیلیش اوچون اوچته تاریخی اوزیلیشنی انیقلش ضرور، بیرینچی اوزیلیش، تاریخی خاطره و روایتده «روایتدن اېرکینلیکگچه» باسقیچیده اساسی مقصد، تاریخی خاطره‌نی تیکلش و اۉزبېکلر نینگ یوزینی چنگدن تازه‌لش دیر. شو طرزده بیزگه اوشبو خاطره‌نی «جماعه‌وی سیاسی بیلیم» شکلیده قیته یره‌تیش ضرور بۉله‌دی، بو اېسه نخبه و جماعه اعضالرینی حاکمیت توزیلمه‌لری بیلن ملاقاتگه تیارله‌یدی. اۉزبېک هویتینی سیستماتیک و مقصدلی طرزده تاریخدن محروم قیلیش، مرکزلشگن حاکمیتلر تامانیدن اولر نینگ حرکت قابلیبینی سسه‌یتیریش واسطه‌سی دیر. شو سببلی، اوشبو باسقیچده تاریخی روایتنی قیته یره‌تیش اۉزی سیاسی عملیات حسابلنه‌دی.ایکینچی اوزیلیش: نخبه و جماعه اۉرته‌سیده‌گی اوزیلیش، بو اوزاق دوام اېته‌یاتگن معما جمعیتیمیزنی شخصی یاکه منطقوی شکللرگه بۉلیب، اولر نینگ فعالیتینی عمومی نهادی تیزیم‌سیز قیلگن. اولسنی هم تأکیدله‌گنیدېک، بونده‌ی حالت برقرار جماعه‌وی حرکت نینگ شکللنیشیگه خلل بېره‌دی. اصلیده، قیته یره‌تیش ، نخبه ترماقلرینی شکللنتیریش،فردی و جماعه‌وی منفعتلرنی اویغونلشتیره آله‌دیگن نهادلر قوریش دېمک دیر.اوچینچی اوزیلیش، دیاسپورا و ایچکی جمعیت اۉرته‌سیده‌گی اوزیلیش، افغانستان اۉزبېکلریگه تېگیشلی دیاسپورا ۲۰۲۱ -ییل ۱۵-اگست واقعه‌لریدن سۉنگ قیمتلی مدنی و علاقه منبعلرنی آلیب کېلگن، اما افسوسکی، بو منبعلر هنوز سیاسی کوچگه ایلنتیریلمه‌گن. مدنی سرمایه نی سیاسی کوچگه ایلنتیریش اوچون اجتماعی قانونیلیککه اېریشیش ضرور و بو نینگ اوچون دیاسپورا و ایچکی جمعیت اۉرته‌سیده‌گی باغلنیش شخصی همدردلیکدن توزیلموی همکارلیک درجه‌سیگه کۉتریلیشی کېره‌ک.
جماعه‌وی حرکتنی قیته یره‌تیش اوچ اۉلچملی جریان بۉلیب، اونینگ بیرینچی قسمی، سیمبولیک درجه حسابلنه‌دی. بو درجه‌ده اۉزبېکلر نینگ روایتی و غایوی تیزیمی رسمی تاریخگه قرشی اۉز اۉرنینی تاپه‌دی. ایکینچی قدم، نهاد درجه‌‌سی، بونده نخبه ترماقلرینی یره‌تیش، فقرالیک انستیتوتلری فدراسیونی و فکری مرکزلرنی تشکیل اېتیش کبی ضروری عمللر بجریله‌دی. اوچینچی درجه اېسه قومی آنگنی حقوقی طلب و ملی قرار قبول قیلیش جریانیگه ایلنتیریش، یعنی اۉزبېکلرگه سیاسی منبعلرنی باشقریش قابلیتینی بېریش بیلن باغلیق دیر. بو جریان اوچون فعال جماعه‌وی شخصیت شکللنیشی لازم بۉلیب، او فقط غایوی تیزیمی اجتماعی-سیاسی حقیقتگه اۉته‌دی، اۉزبېکلرنی ینه سیاسی-اجتماعی فعال شخصلر صفتیده میدانگه آلیب چیقه‌دی و ملی قانونیلیکنی قیته تعریفلش امکانینی یره‌ته‌دی.
روایتدن اېرکینلیکگچه و قیته یره‌تیشگه اۉتیش اصلیده غایوی توزیمی فردی درجه‌گه آنگلی اۉتیشنی انگله‌ته‌دی. بو جریان اۉتمیشنی تن آلیش و تاریخی خاطره‌نی تیکلشنی اۉز ایچیگه آله‌دی و قیته یره‌تیش باسقیچی اوچون یۉلنی آچه‌دی، بونده نهادلر تشکیل اېتیش و جماعه‌وی کوچنی ترتیبگه سالیش ضرور. اوشبو مقصدگه اېریشیش نینگ اساسی شرطی عالملر غایه‌لری و باشقه قومی و ملی تجربه‌لرنی تنقیدی قیته کۉریب چیقیش، افغانستان کانتېکستی گه ماسلش و شخصی و جماعه‌وی منفعتلر بیلن اویغون انگیزه و رغبت توزیلمه‌سینی یره‌تیش دیر. شو آرقه‌لی برقرار حرکتلر نینگ غایوی و عملی اساسلری مستحکملنه‌دی.
چونکه هویت، دینا‌میک جریان بۉلیب، واقعی کوره‌شلر آرقه‌لی قیته یره‌تیله‌دی، شو نینگ اوچون سیمبولیک کوچنی تیکله‌مسدن سیاسی حرکتگه اېریشیش و برقرار قانونیلیکنی یره‌تیش ممکن اېمس. شو سببلی، اۉزبېکلر جماعه‌وی هویتینی و حرکتینی قیته یره‌تیش لایحه‌سی قوییده‌گی اوچ اساسی اوستونگه ته‌ینه‌دی: هویت غایوی تیزیمینی قیته انیقلش، جماعه‌وی حرکتنی نهادلشتیریش، قانونیلیکنی حاکمیت توزیلمه‌لریده قیته تقسیملش، فقط شو یۉل آرقه‌لی حاضرگی فاجعه‌لی وضعیتنی برقرار سیاسی اشتراک، منبعلر و امکانیتلرگه یۉنه‌لتیریش ممکن. «قَیته یره‌تیش» نینگ اساسی مقصدی، کېله‌جکنی قوریش، بونده جماعه‌وی بیلیم، تاریخی آنگ و سیاسی حرکت بیر بوتون تیزیم صفتیده حرکت قیله‌دی. بو یاندشوو موجود امکانیتلرنی فقط ناستالوژیک طرزده اۉتمیشگه قَیتریش اوچون ایشله‌تمه‌یدی، بلکه اولرنی محصولدار و اصلاحاتگه یۉنه‌لتیریلگن کوچگه ایلنتیره‌دی. شو آرقه‌لی اۉزبېکلر «تاریخ اۉبژېکتی» (تاریخ و حاکمیت اولر نینگ اوستیدن عملیات قیلگن و مرکزی ترتیبده چېتلشتیریلگن گروه) دن آنگلی و فعال تاریخی فاعل گه ایلنه‌دی؛ اولر سیاسی اراده، جماعه‌وی آنگ و تشکیل اېتیش قابلیتگه اېگه بۉلیب، منبعلرینی حاکمیت و بایلیکده مضمونلی اشتراک اوچون صرفله‌یدی.
بو قره‌شده، قیته یره‌تیش ینگی حاکمیت غایوی تیزیمینی قوریش دېگنی بۉلیب، موجود هژمونی ترتیبنی سیناودن اۉتکزیش امکانیتینی بېره‌دی. باشقه‌چه ایتگنده، زمانه‌وی افغانستان تاریخیده اۉزبېکلر پسیف و چېتگه سوریلگن موقع دن چیقیب، سیاسی فعاللیککه اېگه بۉلگن منفعل موقعی سیدن کۉتریلیشی ضرور؛ بونده اولر فقط سلبی حاکمیت اېمس، بلکه حاکمیتنی یره‌ته‌دیگن و ترتیبگه ساله‌دیگن شخصلر بۉلیشه‌دی.
اوشبو مقصدگه اېریشیش اوچون جماعه‌وی بیلیمنی تیکلش، تاریخی آنگنی چوقورلشتیریش و مقصدلی جماعه‌وی حرکتنی باشقه ایچکی، منطقوی و دنیاده گی اۉیینچیلر بیلن اساسی و تیزیملی باغلیق حالده شکللنتیریش ضرور دیر.
