بدخشان آلتینی؛ چین کمپنیلری حضوری‌نینگ کېنگه‌ییشی و طبیعی بایلیکلر‌نینگ تالان-تاراج قیلینیشیدن خواطرلر آرتیشی
آدرینا بهزاد
بدخشان‌نینگ اَیریم اهالیسی بو ولایتده چین کمپنیلری تامانیدن کان قزیب آلیش فعالیتلری‌نینگ کېنگه‌ییب باره‌یاتگنیدن خواطر بیلدیرماقده. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، چین کمپنیلری اۉز خادملری و اسکونه‌لری اوچون کتّه کمپ‌لر همده مرکزلر تشکیل اېتیب، محلی اهالی‌نینگ قزیب آلیش جایلریگه یقینلشیشیگه تۉسقینلیک قیلماقده. بو اهالی چین کمپنیلری کان قزیب آلیش جریانیده اۉز فعالیتلری‌نینگ اطراف-محیطگه تأثیریگه یېترلیچه اعتبار بېرمه‌یاتگنینی و کانلرنی قزیب آلیش باره‌سیده کېنگ وکالتلرگه اېگه بۉلیب آلگنینی اَیتماقده. شونینگدېک، اولر اَیریم چین کمپنیلری‌نینگ شبهه‌لی فعالیتلری حقیده گپیریب، بو کمپنیلر فقط آلتین قزیب آلیش بیلن چېکلنمه‌یاتگنی و تونگی ساعتلرده اَیریم نایاب مینیرال مادّه‌لرنی هم قزیب آلیش یاکه قَیته ایشلش بیلن شغللنیشی ممکن، دېب گمان قیلماقده. شو بیلن بیرگه، اَیریم اقتصادی مسأله‌لر بۉییچه متخصصلر افغانستان کانلرینی قزیب آلیش ساحه‌سیده چین‌نینگ اشتراکی ایکّی تامانله‌مه مسأله اېکنینی اَیتماقده؛ بیر تاماندن او مهم اقتصادی امکانیتلر، سرمایه و ایش ا‌ۉرینلری یره‌تیشی ممکن، باشقه تاماندن اېسه اقتصادی قره‌ملیک و ژیوپلیتیک عاقبتلر خوفینی آشیره‌دی.
بدخشان اهالیسیدن بیری امید (مستعار)، بو ولایتده‌گی آلتین کانلری‌نینگ کتّه قِسمی چین کمپنیلری تصرفیده اېکنینی اَیته‌دی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، بو کمپنیلر اۉز خادملری و اسکونه‌لری اوچون کتّه کمپ‌لر و مرکزلر تشکیل اېتیب، محلی اهالی‌نینگ قزیب آلیش جایلری اطرافیگه یقینلشیشیگه تۉسقینلیک قیلماقده.
بو بدخشانلیک شونده‌ی دېیدی: «چین کمپنیلری‌نینگ کتّه اسکونه‌لری و مو‌ترلری کان قزیب آلیش قانونلریگه رعایه قیلمسدن، کېچه و کوندوز ایشله‌ماقده و طالبان تامانیدن یېترلی نظارت یۉقلیگی سببلی بې‌پروالیک بیلن آلتین قزیب آلماقده. اولر اوچون اطراف-محیط ویران بۉله‌دیمی، چوچوک سوو منبعلری ضرر کۉره‌دیمی یاکه اَیریم داریوار اۉسیملیکلر یۉقاله‌دیمی بو‌نینگ اهمیتی یۉق؛ بولر‌نینگ عاقبتلری کېلگوسی ییللرده نمایان بۉلیشی ممکن.»
امید قۉشیمچه قیلیشیچه، چین کمپنیلری آلتین ذخیره‌لرینی انیقلش اوچون ایلغار تکنالوژی‌لردن فایده‌لنیب، آلتین کانلری‌نینگ اساسی قِسملرینی اۉز نظارتیگه آلگن و کونلیک قزیب آلینه‌یاتگن آلتین مقداری انیق معلوم اېمس.
بو بدخشانلیک دېیدی: «بدخشان‌نینگ اَیریم حدودلریده، اینیقسه کتّه شهر حدودیده، آدملر چین کمپنیلری‌نینگ شبهه‌لی فعالیتلری حقیده هم گپیریشه‌دی. اولر بو کمپنیلر فقط آلتین قزیب آلیش بیلن چېکلنمه‌یدی و تونگی وقتلرده اَیریم نایاب مینیرال مادّه‌لرنی قزیب آلیش یاکه قَیته ایشلش بیلن هم شغللنیشی ممکن، دېب گمان قیلیشه‌دی. بیراق بو دعوالر اوچون انیق و حجتلشتیریلگن دلیللر موجود اېمس، بو تخمینلر اساسا اوشبو کمپنیلر‌نینگ مو‌ترلری تونگی فعالیتیگه اساسلنگن حالده ایلگری سوریلماقده.»
او دوام اېته‌دی: «محلی اهالی اَیتیشیچه، بدخشانده‌گی آلتین کانلریده چین کمپنیلری‌نینگ خطی-حرکتلری و حرکتلری همده اولرگه بېریلگن کېنگ وکالتلر جمهوریت دوریده‌گی ناتو، اینیقسه امریکا کوچلری‌نینگ موجودلیگینی اېسله‌ته‌دی. اولر‌نینگ فکریچه، چین کمپنیلری حتا اۉشه دورگه قره‌گنده هم کۉپراق اېرکینلیک و وکالتلرگه اېگه؛ گۉیا بو حدودلر‌نینگ اَیریم قِسملری تۉلیق اولر‌نینگ اختیاریگه بېریلگندېک.»
بدخشانلیک فرید (مستعار)، بو ولایتده چین کمپنیلری و سرمایه‌دارلری‌نینگ آلتین قزیب آلیش فعالیتیده‌گی اشتراکی محلی اهالی آره‌سیده خواطرلرنی یوزه‌گه کېلتیرگنینی اَیته‌دی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، سۉنگگی ییللرده بدخشان‌نینگ اَیریم حدودلریده آلتین قزیب آلیش ایشلری کۉپه‌یگن و چین کمپنیلری ایلغار اسکونه‌لردن فایده‌لنیب، آلتین قزیب آلیش بیلن ینه‌ده کېنگراق شغللنماقده.
بو بدخشانلیک دېیدی: «چین کمپنیلری طالبان عملدارلری بیلن همکارلیک قیلماقده و آلتیننی شفقتسیز طرزده قزیب آلماقده. بو کمپنیلرده ایلغار واسطه‌لر و مو‌ترلر بار و اولر آلتیننی آسان‌گینه قزیب آلیشی ممکن. حال‌بوکه، محلی اهالی کۉپراق عنعنوی اصوللر و چېکلنگن امکانیتلر بیلن ایشله‌یدی.»
فرید شونینگدېک، بو کمپنیلر‌نینگ قزیب آلیش فعالیتلری اطراف-محیطگه هم تأثیر کۉرسه‌تگنینی و یېرلر‌نینگ بیر قِسمی بوزیلیب، چاروا ماللری باقیله‌دیگن حدودلر کمه‌یگنینی اَیته‌دی. او قۉشیمچه قیله‌دی: «چین کمپنیلری کېلیشی و اولر‌نینگ طالبان عملدارلری بیلن همکارلیک قیلیشی بیلن محلی اهالی‌نینگ یېرلر و کان حدودلریگه کیریشی چېکلنگن، اَیریم حاللرده اولرگه قزیب آلیشگه هم رخصت بېریلمه‌یدی.»
شو بیلن بیرگه، اقتصادی تحلیلچی شکیب (مستعار)، چین افغانستاندهگی ییریک کانلرنی ناانیق حالتگه توشیریب قۉیگنینی و عملده اولرنی «گروگه» آلگنینی اَیته‌دی. اونینگ فکریچه، شرطنامه‌لر عملگه آشیریلسه، چین‌نینگ افغانستان کانلرینی قزیب آلیش ساحه‌سیده‌گی اشتراکی ایکّی تامانله‌مه مسأله بۉله‌دی؛ بیر تاماندن او مهم اقتصادی امکانیتلر یره‌تیشی ممکن، باشقه تاماندن اېسه ژیوپلیتیک خوفلر و تیزیملی قره‌ملیکنی کېلتیریب چیقریشی ممکن. او دېیدی: «چین حضوری‌نینگ افضللیکلری قطاریگه سرمایه و خارجی ولیوته کیریتیلیشی، ایش ا‌ۉرینلری و آست-قورمه‌لر یره‌تیلیشی، دولت درآمدلری‌نینگ آشیشی همده مهم کانلر‌نینگ قزیب آلینیشی کیره‌دی.»
شکیب قۉشیمچه قیله‌دی: «بو شرطنامه‌لر افغانستان اوچون منفعت یره‌تیش امکانیتیگه اېگه؛ اما حاضرگی وضعیتده، سرمایه‌دارلر و طلبگارلر کۉپلیگی موجود اېمسلیگی سببلی، بیر تمانلمه قره‌ملیک خوفی بار. بونگه تیزیملی قره‌ملیک، خام‌اشیا‌نینگ تشقریگه چیقریلیشی، مذاکره‌لرده کوچلر تېنگسیزلیگی و مجبوریتلر‌نینگ بجریلمسلیگی خوفی کبی عامللر سبب بۉلیشی ممکن.»
بو اقتصادی تحلیلچی دېیدی: «کان شرطنامه‌لری حقیقتاً هم افغانستان فایده‌سیگه خدمت قیلیشینی تأمینلش اوچون شفّاف باشقروو، اطراف-محیط طلبلریگه رعایه قیلیش، منبعلرنی مملکت ایچیده قَیته ایشلش و بیر نېچته خلق‌ارا سرمایه‌دارلر اۉرته‌سیده رقابت یره‌تیش ضرور.»
بو حالت شونده‌ی بیر پیتده یوز بېرماقده که طالبان افغانستانده حاکمیتنی اېگه‌لله‌گنیدن سۉنگ، مملکتده چین سرمایه‌دارلری‌نینگ اشتراکی آشگن و اولر کۉپراق کان قزیب آلیش امکانیتلرینی ایزله‌ماقده.
افغانستان‌نینگ شمالی-شرقیده‌گی بای کانلر، اینیقسه بدخشان و تخار ولایتلریده‌گی کانلر، اصلیده اقتصادی رواجلنیش و محلی اهالی حیاتینی یخشیلش منبعی بۉلیشی ممکن اېدی. اما سۉنگگی ییللرده اولر نزاعلر، شفّاف بۉلمه‌گن فایده‌لنیش و طبیعی بایلیکلرنی تالان-تاراج قیلایش حقیدگی کېنگ ترقه‌لگن عیبلاولر مرکزیگه ایلنگن.
