مدتی کۉرسه‌تیلمه‌گن و قلبه‌کی محصولاتلر؛ کابل اهالیسی بازارده نیمه‌گه ایشانیشی کېره‌ک؟
آدرینا بهزاد
کابل اهالیسی‌نینگ بیر قِسمی بازارلرده ایشلب چیقریلگن و مدتی، ایشلب چیقرووچی نامی همده محصولات حقیده تۉلیق معلوماتگه اېگه بۉلمه‌گن تاورلر موجودلیگیدن شکایت قیلماقده. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، بوندن تشقری، قلبه‌کی و اصل محصولاتلرگه اۉخشه‌ش تاورلرنینگ ساتووگه چیقریلیشی هم استعمالچیلر اوچون معماگه ایلنگن. بو اهالی وکیللری‌نینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، اَیریم آزیق-آوقت محصولاتلری مدتی اۉتگنیدن کېین هم بعضی دوکانلر تامانیدن رسته‌لردن آلیب تشلنمه‌یدی و هنوز آدملرگه ساتیله‌دی.
کابل اهالیسیدن بیری عمر(مستعار)، صفتسیز و مدتی اۉتگن آزیق-آوقت محصولاتلری‌نینگ ساتیلیشی افغانستاندهگی دوکانلرده کېنگ ترقه‌لگن معمالردن بیری اېکنینی اَیته‌دی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، اَیریم آزیق-آوقت محصولاتلری‌نینگ یراقلیلیک مدتی دوکانلر انبارلریده توگه‌گن بۉلسه هم، اولر ینه دوکانلر تامانیدن ساتیله‌دی. کابل اهالیسی وکیلی قۉشیمچه قیلیشیچه، اۉقیش و یازیشنی بیلمه‌یدیگن کۉپلب آدملر آزیق-آوقت محصولاتلری‌نینگ مدتیگه اعتبار بېرمسدن، اولرنی ساتیب آلیب، استعمال قیله‌دیلر.
عمر شونده‌ی دېیدی: «حتا شونده‌ی حالتلر هم بار که احتمال، محصولات‌نینگ مدتی توگه‌گنیدن کېین دوکانلر اونینگ اوستیگه ینگی تاریخنی یازیب، ینه ساتووگه چیقره‌دیلر. مېن اۉزیم کۉپ مرته مدتی اۉتگن سوتلر‌نینگ تاریخی توگه‌گنیگه قره‌مه‌ی، دوکانده ساتووگه قۉییلگنینی کۉرگنمن. بیر نېچه مرته ساتیب آلگنیمدن کېین سوت‌نینگ مدتی اۉتگنینی بیلیب، اونی قَیتریب بېرگنمن. بلکه دارو-درمانلر و آدملر اوچون ضرور بۉلگن باشقه محصولاتلرده هم وضعیت شونده‌ی دیر.»
کابل اهالیسی شاه‌پور ایشلب چیقریلگن و ایشلب چیقریلگن مدتی، ایشلب چیقرووچی نامی همده باشقه ضرور معلوماتلرگه اېگه بۉلمه‌گن تاورلرنینگ ساتیله‌یاتگنیدن خواطر بیلدیریب، محصولاتلر نرخی آشگنیگه قره‌مه‌ی، کۉپلب تاورلرنینگ صفتی پست اېکنینی اَیته‌دی.
او شونده‌ی دېیدی: «سۉنگگی پیتلرده اَیریم محصولاتلر‌نینگ سنه‌سینی مرکز و دوکان اېگه‌لری اۉزلری قداقلر اوستیگه یازماقده. اۉتگن کون قیماق ساتیب آلدیم و اونی اویگه آلیب کېلگنیمده، مدتی اۉتگنینی پَیقه‌دیم. ینه دوکانگه باردیم و ساتووچی باشقه بیر قداق قیماق بېردی، اما تیناوون‌دن بوگونگچه عایله‌م‌نینگ برچه اعضالری کسل بۉلیب قالدی. شفاکارلر هم طعامدن زهرلنگنیمیزنی اَیتیشدی.»
شاه‌پور قۉشیمچه قیله‌دی: «تاورلر اوّلگیدن قیمتراق بۉلیب قالگنیگه قره‌مه‌ی، اولر‌نینگ صفتی عموماً یخشی اېمس. کۉپلب محصولاتلرده ایشلب چیقرووچی کمپنی و ایشلب چیقریلگن مملکت نامی هم کۉرسه‌تیلمه‌گن، بیز بو تاورلر قه‌یېردن کېلگنینی بیلمه‌یمیز.»
کابل‌نینگ ینه بیر اهالیسی نورآغا تاورلر اوستیده انیق معلوماتلر‌نینگ یۉقلیگی آدملر اوچون جدّی معما اېکنینی اَیته‌دی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، استعمالچیلر خرید قیلیش وقتیده محصولاتلر‌نینگ صفتی و اصل اېکنیگه ایشانچ حاصل قیله آلمه‌یدیلر.
کابل بو اهالیسی شونده‌ی دېیدی: «بازارگه بارگنیمیزده، کۉپینچه تاو‌رلرده تۉغری و تۉلیق معلومات بۉلمه‌یدی. اَیریم محصولاتلرده ایشلب چیقریلگن سنه، کمپنی نامی و ایشلب چیقریلگن جای کۉرسه‌تیلمه‌گن، بیز اونینگ اصل یاکه قلبه‌کی اېکنینی بیلمه‌یمیز.»
نورآغا شونده‌ی دېیدی: «اینیقسه، آزیق-آوقت و دارو-درمانلر مسأله‌سیده بو بیز اوچون جوده خواطرلی. اَیریم محصولاتلر‌نینگ قداقلنیشی هم اصل برېندلرگه اۉخشش بۉله‌دی و عادی اهالی اوچون اونینگ اصل یاکه قلبه‌کی اېکنینی انیقلش قیین. مېنیمچه، آدملر ساتیب آله‌یاتگن محصولاتی نیمه اېکنینی، قه‌یېردن کېلگنینی و قچانگچه فایده‌لنیش ممکنلیگینی بیلیشی اوچون نظارتنی کوچه‌یتیریش کېره‌ک.»
وجه‌مه بازارده قلبه‌کی گوزه‌للیک، تازه‌لیک و یوویش واسطه‌لری کۉپه‌یگنیدن شکایت قیله‌دی. اونینگ اَیتیشیچه، بازارده بیر خیل محصولات‌نینگ حتا تۉرت ته نسخه‌سینی هم تاپیش ممکن. او شونده‌ی دېیدی: «بیز قیزلر گوزه‌للیک، تازه‌لیک و یوویش واسطه‌لری‌نینگ اصل نسخه‌سینی تاپیشده معماگه دوچ کېله‌میز. اگر بیر مرته بیرار محصولات‌نینگ اصلینی تاپسک، کېین اونینگ اصل نسخه‌سینی ینه تاپه آلمه‌یمیز. بعضاً اۉشه محصولاتنی اصل نرخیده ساتیب آله‌میز، اما کېین اونینگ قلبه‌کی اېکنینی بیلیب قاله‌میز. تاورلر شونچه‌لیک اۉخشش قیلیب ایشلب چیقریلگن که اولر‌نینگ اصل یاکه نسخه اېکنینی انیقلش عموماً آسان اېمس.»
بو عیال قۉشیمچه قیله‌دی: «بیرار گوزه‌للیک واسطه‌دن بیر مرته فایده‌لنسک، یخشی بۉله‌دی، اما ینه اۉشه محصولاتنی ایزله‌گنیمیزده تاپه آلمه‌یمیز. شو سببلی تېری بیلن باغلیق معمالر هم کۉپه‌یگن.»
عینی پیتده احمد احمد(مستعار)، دوکاندارلردن بیری، اَیریم محصولاتلری بیر نېچه آی دوامیده دوکانده قالیب کېته‌یاتگنینی اَیته‌دی، چونکه اهالی‌نینگ آغیر اقتصادی احوالی سببلی اولر‌نینگ سوداسی کمه‌یگن.
او شونده‌ی دېیدی: «محصولاتلریمیز‌نینگ اکثریتی‌نینگ یراقلیلیک مدتیگچه حتا اوچ یاکه تۉرت ییل بار، اما آدملر‌نینگ اقتصادی احوالی یامانلشگنی سببلی هېچ کیم خرید قیلمه‌یپتی و تاورلر اوزاق وقت دوکانده قالیب کېتماقده. بیز هم دوکان اجاره‌سینی تۉله‌یمیز، بو محصولاتلرنی ساتیب آلیش و تشیش بیزگه خرجت طلب قیله‌دی. هېچ بۉلمه‌گنده تاو‌رنی ساتیب آلیش اوچون صرفله‌گن اساسی پولیمیزنی قَیتریب آلیشیمیز کېره‌ک، تاکه سرمایه‌میز یۉقالیب کېتمه‌سین.»
بو حالت جهان آزیق-آوقت دستوری بوندن بیر نېچه وقت اوّل بازارلرده آزیق-آوقت محصولاتلری موجود، اما آدملر‌نینگ اولرنی ساتیب آلیشگه قُربی یېتمه‌یپتی، دېب خبر قیلگن بیر پیتده یوز بېرماقده.
جهان آزیق-آوقت دستوری قشّاقلیک، ایشسیزلیک، قورغاقچیلیک و آزیق-آوقت نرخلری‌نینگ آشیشی افغانستاندهگی آزیق-آوقت انقراضینی کوچه‌یتیرووچی عامللر اېکنینی بیلدیرگن اېدی. اوشبو تشکیلات‌نینگ معلوماتیگه کۉره، افغانستان اهالیسی‌نینگ قریب اوچدن ایکّی قِسمی قشّاقلیکده یشه‌یدی.
