تورکیه و قطردن روسیه‌گچه؛ کابلگه اویوشتیریلگن خوفسیزلیک سفرلری ماجرالری
کیومرث صمدی
سۉنگگی بیر آیده افغانستان مسأله‌لریگه علاقه‌دار اوچ دولت‌نینگ یوقاری مرتبه‌لی خوفسیزلیک اداره‌لری رهبرلری کابلگه تشریف بویوردی: بیرینچی تورکیه ملی اخبارات تشکیلاتی رهبری ابراهیم کالین و قطر ملی خوفسیزلیک کېنگشی‌نینگ یوقاری مرتبه‌لی رسمیسی حمد بن خمیس الکبیسی کابل و قندهارگه باریب، طالبان‌نینگ اېنگ یوقاری مرتبه‌لی رهبرلری بیلن اوچره‌شدیلر. کالین افغانستانگه سفریدن سۉنگ پاکستانگه یۉل آلدی و بو مملکت‌نینگ هم یوقاری مرتبه‌لی رسمیلری بیلن مذاکره‌لر اۉتکزدی. اېندیلیکده اېسه روسیه تشقی استخبارات خدمتی باشلیغی سرگئی ناریشکین کابلده طالبان استخبارات باشلیغی عبدالحق وثیق بیلن اوچره‌شیب، مذاکره آلیب باردی. شو بیلن بیر وقتده، روسیه ایچکی ایشلر وزیری ولادیمیر کولوکولتسف بیر نېچه کونلیک سفر بیلن اسلام‌آبادده بۉلیب، پاکستان‌نینگ یوقاری مرتبه‌لی خوفسیزلیک رسمیلری بیلن اوچره‌شدی.
خارجی رسمیلر‌نینگ اوشبو تشریفلرینی اۉزارا باغلیق حالده کۉریب چیقیش پاکستان و افغانستانگه دایر خوفسیزلیک خصوصیتیگه اېگه دیپلوماتیک فعاللیک آرتیب باره‌یاتگنینی کۉرسه‌ته‌دی. البته، بو تشریفلر‌نینگ بیر وقتگه تۉغری کېلیشیدن اوچه‌له دولت هم بیر خیل وظیفه‌نی بجره‌یاتگن، دېگن خلاصه‌گه کېلیب بۉلمه‌یدی. بیراق طالبان و پاکستان اۉرته‌سیده‌گی کېسکینلیک اېنگ یوقاری نقطه‌گه یېتگن بیر پیتده، کابل و اسلام‌آبادگه بۉله‌یاتگن تشریفلرنی اوشبو انقراضدن علیحده کۉریب بۉلمه‌یدی.
تورکیه و قطر یوقاری مرتبه‌لی رسمیلری‌نینگ کابل و قندهارگه تشریفی، کۉرینیشیچه، طالبان و پاکستان اۉرته‌سیده واسطه‌چیلیک قیلیش مقصدیده عملگه آشیریلگن اېدی. بیراق بو اورینیش نه‌فقط نتیجه بېرمه‌دی، بلکه اوندن کېین پاکستان افغانستانگه قرشی هجوملرینی قَیته باشله‌دی و اولرنی ینه‌ده کوچه‌یتیردی. بو‌نینگ سببی هم انیق: افغانستاندهگی طالبان پاکستان طالبانینی (تی‌تی‌پی) آلدینی آلیشگه راضی بۉلمه‌دی. طالبان، احتمال، تورکیه وکیلی‌نینگ مراجعتیگه یېترلیچه اهمیت بېرمه‌گن، چونکه انقره پاکستان هم اساسی اعضالریدن بیری بۉلگن «مکه بیتیمی»گه اعضا. طالبان‌نینگ توشونیشیچه، تورکیه بوندن بویان اسلام‌آباد‌نینگ منفعتلری و ملاحظه‌لرینی حسابگه آلمسدن مستقل روشده واسطه‌چیلیک قیله آلمه‌یدی. بونده‌ی شرایطده طالبان‌نینگ تورکیه واسطه‌چیلیگیگه احتیاطکارلیک، احتمال، حتا شبهه بیلن قره‌شی طبیعی. شو سببلی، اونینگ تورکیه‌گه تۉلیق ایشانیشی قیین.
بو جهت روسیه بیلن تققاسله‌گنده ینه‌ده مهم اهمیت کسب اېته‌دی. مسکو «مکه بیتیمی»گه اعضا اېمس و پاکستان آلدیده شونگه اۉخشش مدافعه مجبوریتیگه هم اېگه اېمس. بنابرین، اونینگ مستقل و خالص واسطه‌چیلیک قیلیشی اوچون امکانیتلر کېنگراق. ناریشکین‌نینگ کابلگه تشریفی و کولوکولتسف‌نینگ پاکستانده بۉلیشی سۉنگگی واقعه‌لر‌نینگ اېنگ مهم قِسمیدیر. اوشبو ایکّی تشریف‌نینگ اهمیتی شونده‌کی، روسیه‌‌نینگ ایکّی ته مهم خوفسیزلیک کانالی دېیرلی بیر وقت‌نینگ اۉزیده ماجرا‌نینگ هر ایکّی تامانی بیلن علاقه‌ده بۉلدی.
بوندن هم مهمی، روسیه طالبان رژیمینی رسماً تن آلگن. بو قرار‌نینگ تۉغری یاکه ناتۉغری اېکنیدن قطعی نظر، مسکو‌‌نینگ اوشبو قدمی اونی طالبان نظریده اکثریت دولتلردن حتا برچه دولتلردن، دېسک هم بۉله‌دی اجره‌تیب توره‌دی. چونکه طالبان اوچون خلق‌ارا تن آلینیشی حیات-ممات مسأله‌سی دیر. شو بیلن بیرگه، پاکستان و روسیه اۉرته‌سیده‌گی علاقه‌لر هم مستحکم، تامانلر بیر-بیری‌نینگ وعده‌لری و کېلیشوولریگه اهمیت بېره‌دی. شو باعث، اگر مسکو بو جریانگه اره‌لشسه، کتّه احتمال بیلن، معین باسقیچده کېسکینلیکنی یومشه‌تیشی ممکن. بیراق بو اونینگ عداوت‌نینگ توب سببلرینی برطرف اېته آلیشینی انگله‌تمه‌یدی.
یقینده بۉلیب اۉتگن «مسکو فورمتی» ییغیلیشی‌نینگ یکونی «قۉشمه بیانات»نی قبول قیله آلمه‌گنی روسیه‌‌نینگ طالبان و پاکستان اۉرته‌سیده‌گی کېسکینلیککه نسبتاً ینگی فعاللشووی‌نینگ مهم سببلریدن بیری بۉلیشی ممکن. اشتراکچیلر اۉرته‌سیده عمومی یانده‌شوو شکللنیشی اۉرنیگه، اوشبو ییغیلیش کابل و اسلام‌آباد اۉرته‌سیده‌گی چوقور کېلیشماوچیلیکلرنی آشکار قیلدی. طالبان هیاتی‌نینگ تکلیف اېتیلگن متنگه، اینیقسه، تروریزم مسأله‌سی‌نینگ یاریتیلیشی و اونینگ افغانستان بیلن باغلنیشیگه قرشی چیقیشی یکونی بیانات اعلان قیلینیشیگه تۉسقینلیک قیلدی.
مسکو اوچون بو موفقیتسیزلیک شونچه‌که دیپلوماتیک اوچره‌شوو‌نینگ ثمره‌سیز یکونلنیشی اېمس، بلکه اونینگ منطقه‌ده‌گی اشتراکچیلر اۉرته‌سیده اۉزارا انگلشوونی تأمینلش امکانیتلری چېکلنگنینی هم کۉرسه‌ته‌دی. اگر روسیه تشبثی بیلن و اونینگ «منطقوی دیپلوماسی» دایره‌سیده اۉتکزیلگن ییغیلیش حتا قۉشمه بیانات قبول قیلیشگه هم اېریشه آلمسه، بو تشبث‌نینگ آبروسی و ثمره‌دارلیگی سوال آستیده قالیشی طبیعی. شو نقطه نظردن، طالبان و پاکستان اۉرته‌سیده‌گی کېلیشماوچیلیک مسکو اوچون اېندی فقط ایکّی تامان اۉرته‌سیده‌گی ماجرا اېمس، بلکه روسیه‌‌نینگ منطقه‌ده‌گی موقعی و تأثیرینی سیناودن اۉتکزه‌یاتگن مسأله‌گه هم ایلنگن.
کۉرینیشیدن، مسکو طالبان و پاکستان اۉرته‌سیده‌گی کېسکینلیکنی آلدینی آلیشگه اورینر اېکن، بیر-بیری بیلن باغلیق اوچ ته مقصدنی کۉزله‌ماقده. بیرینچیدن، یقینده اۉتکزیلگن «مسکو فرمتی» ییغیلیشی باشقریشده موفقیتسیزلیککه اوچره‌گن انقراضنی برطرف اېتیشگه یاردم‌لشیش آرقه‌لی اۉزی‌نینگ منطقوی آبروسی و موقعینی مستحکملش. ایکّینچیدن، بې‌قرارلیک‌نینگ افغانستان چېگره‌لریدن تشقریگه ترقه‌لیشیگه یۉل قۉیمسلیک. چونکه افغانستان‌نینگ بې‌قرارلیک و ترورچی گروهلر فعالیتی مرکزیگه ایلنیشی مرکزی آسیا جمهوریت‌لری خوفسیزلیگیگه و دېمک، روسیه منفعتلریگه تهدید سالیشی ممکن. اوچینچیدن، منطقوی دیپلوماسی‌ده تشبثنی قۉلگه آلیش و غربگه یقین دولتلر یاکه غرب دولتلری‌نینگ اۉزلری واسطه‌چیلیک تشبثینی اېگه‌للب، شو آرقه‌لی افغانستان و پاکستانده‌گی تأثیرینی کېنگه‌یتیریشی‌نینگ آلدینی آلیش.
یوقاریده‌گی اوچ نقطه نظردن قره‌گنده، مسکو‌‌نینگ سعی-حرکتلری شونچه‌که پاکستان و طالبان اۉرته‌سیده‌گی کېسکینلیک‌نینگ کوچه‌ییشیگه جواب اېمس. بو، شونینگدېک، منطقوی تأثیر اوچون کېنگراق رقابت‌نینگ همده افغانستان‌نینگ کېله‌جکده‌گی خوفسیزلیک تقدیرینی بېلگیلشده فعال رۉل اۉینا‌شگه اینتیلیش‌نینگ بیر قِسمی بۉلیشی ممکن.
