بۉش دسترخواندن تارتیب آچ باله‌لرگچه؛ افغانستانده ایشسیزلیک و خلق‌نینگ ناچارلیگی تاباره چوقورلشماقده
نیما
مملکت‌نینگ بیر قطار وطنداشلری ایشسیزلیک‌نینگ آرتیب باره‌یاتگنی و بو وضعیت‌نینگ دوام اېته‌یاتگنیدن جدّی خواطر بیلدیرماقده. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، طالبان‌نینگ دعوالریگه قره‌مه‌ی، ایش امکانیتلری کوندن کونگه چېکلنیب بارماقده و دولت اداره‌لریده فقط طالبان اعضالری همده اولر‌نینگ عایله اعضالریگه ایشگه جایلشیش امکانیتی بېریلماقده. عینی پیتده، بیر قطار دوکاندارلر هم اهالی‌نینگ خرید قابلیتی پسه‌یگنینی اَیتیب، فایده آلیش اۉرنیگه ضرر کۉرگنلیکلرینی تأکیدله‌ماقده. مملکت‌نینگ باشقه اَیریم اهالیسی اېسه قشّاقلیک و ایشسیزلیک دوام اېته‌یاتگنی سببلی کۉپلب مهم آزیق-طعام محصولاتلرینی کونده‌لیک طعاملنیش رۉیخطیدن چیقریب تشله‌گنلیکلرینی بیلدیرماقده. بو آره‌ده ناروی قاچقینلر کېنگشی کېله‌یاتگن قیشده افغانستان اهالیسی‌نینگ اوچدن بیر قِسمی آچرچیلیککه دوچ کېلیشینی معلوم قیلدی. کېنگش معلوماتیگه کۉره، جاری ییلده یېترلی آزیق-طعامگه اېگه بۉلمه‌گن کیشیلر سانیگه کمیده ایکّی میلیون کیشی قۉشیلگن.
طالبان‌نینگ اقتصادی فراوانلیک حقیده‌گی دعوالریگه قره‌مه‌ی، مملکت‌نینگ بیر قطار اهالیسی قشّاقلیک و آچرچیلیک انقراضی دوام اېته‌یاتگنیدن جدّی خواطر بیلدیرماقده. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، ایش ا‌ۉرینلری یۉقلیگی و ینگی ایش امکانیتلری یره‌تیلمه‌یاتگنی سببلی ایشسیزلیک انقراضی شو درجه‌ده کېنگه‌یگن که اَیریم یاشلر حیاتدن امیدینی اوزیب، اۉز کېله‌جگینی قارانغو دېب بیلماقده. اولر‌نینگ تأکیدلشیچه، طالبان همان اۉز نظارتی آستیده‌گی اداره‌‌لرگه «اوروش اۉلجه‌سی» صفتیده مناسبتده بۉلماقده و ایشگه جایلشیش امکانیتلرینی فقط طالبان اعضالری یاکه اوشبو گروه‌نینگ سابق همکارلری بۉلگن کیشیلرگه بېرماقده.
قندهار اهالیسی وکیلی اکبرجان شونده‌ی دېیدی: «بو یېرده ایشسیزلیک جوده کېنگ ترقه‌لگن. مېن بیلیم یورتیده تحصیل آلگنمن، اما حتا عادی ایش هم تاپه آلمه‌یه‌پمن، چونکه بو یېرده تېگیشلی وظیفه‌لرنی بجریش و لوازمنی اېگه‌للش اوچون ضرور ملَکه همده قابلیتگه اېگه بۉلمه‌گن کیشیلر ایشگه آلینماقده. قندهار ولایتیده‌گی کۉپلب یاشلر ایشسیز و خارجی مملکتلرگه ناقانونی یۉللر همده آدم قاچاقچیلری آرقه‌لی باریشگه مجبور بۉلماقده. مېن کبی انسانلر یا خارجی مملکتلرگه کۉچیب کېتیشگه، یا اۉز جانیگه قصد قیلیشگه، یاکه جنایی حرکتلرگه قۉل اوریشگه مجبور بۉلماقده».
قندهارلیک اوشبو کیشی قۉشیمچه قیله‌دی: «بیز اوچون حیات جوده قیینلشدی. مېن هم بعضاً اۉز جانیمگه قصد قیلایش حقیده اۉیله‌یمن. بونده‌ی وضعیت‌نینگ اساسی سببی ایش امکانیتلری‌نینگ یۉقلیگی. هېچ کیم ایش و درآمد تاپه آلمه‌یپتی. عایله اعضالریمدن اَیریملری خارجی مملکتلرگه کېتیشگن و یۉلده حیاتدن کۉز یومیشگن. بو معمالر‌نینگ برچه‌سی ایشسیزلیک و عدالتسیزلیک عاقبتیدیر. عکس حالده، هېچ کیم اۉزیگه بونده‌ی کتّه عذاب-عقوبتنی روا کۉرمه‌یدی».
هرات شهریده یشاوچی صدف (مستعار)، اسملی عیال شونده‌ی دېیدی: «۱۶ یاشلی اۉغلیمنی آدم قاچاقچیلری آرقه‌لی ایرانگه یوبارماقچیمن، چونکه آته‌سی ایش تاپه آلمه‌دی و برچه‌میز آچمیز». اونینگ اَیتیشیچه، ایلگری ایش بیلن تأمینلنگن کۉپلب آدملر قشّاقلیک‌نینگ دوام اېتیشی و ایش امکانیتلری یۉقلیگی سببلی ایشسیز قالگن.
هراتلیک ینه بیر عیال عنبرین (مستعار) شونده‌ی دېیدی: «ایکّی کوندن بېری حتا یریمته ناننی هم اویگه آلیب باره آلمه‌دیم. ضعیفلیک و آزیب کېتگنیم سببلی نه ایشله‌ی آله‌من، نه بیرار ایش تاپیش‌نینگ امکانی بار».
هراتده‌گی ژورنالیستلردن بیری هم کۉچه‌لر چېتیده اېرلری بیلن بیرگه تیلنچیلیک قیله‌یاتگن عیاللرنی کۉرگنینی تصدیقله‌یدی. اوشبو ژورنالیست‌نینگ اَیتیشیچه، عیاللر کۉپ اورینیشلریگه قره‌مه‌ی ایش تاپه آلمه‌گنلیکلرینی و شو سببلی تیلنچیلیک قیلیشگه مجبور بۉلگنلیکلرینی اَیتیشگن.
غور ولایتی اهالیسیدن بیری شونده‌ی دېیدی: «باله‌لریمگه بېریش اوچون بیر آغیز قوروق نان هم تاپه آلمه‌یه‌پمن. ایش یۉق، قورغاقچیلیک هم بۉلدی. نیمه قیلیشنی بیلمه‌ی، حیرانمیز. تورلی خیل طعاملردن واز کېچدیک، فقط بیر بورده قوروق نان ایسته‌یمیز، اما اونی هم تاپه آلمه‌یه‌پمیز. احوالیمیز جوده اچینرلی و قیغولی».
عینی پیتده، غزنی مرکزیده‌گی توحیدآباد حدودی یشاوچیسی عمر گوزه‌للیک محصولاتلری و هنرمندچیلیک بویوملری ساتیله‌دیگن دوکانگه اېگه‌لیک قیلیشینی اَیته‌دی. او ۸صبح گزېته‌سیگه بېرگن اینتېرویوسیده اهالی‌نینگ خرید قابلیتی پسه‌یگنی و سوداسی ضرر کېلتیره‌یاتگنی سببلی دوکانینی ساتووگه قۉیگنینی بیلدیره‌دی.
غزنی اهالیسی وکیلی شونده‌ی دېیدی: «اهالی‌نینگ اقتصادی احوالی ضعیف، آدملر‌نینگ کتّه قِسمی اۉزلریگه ضرور آزیق-طعام محصولاتلرینی ساتیب آلیشگه قادر اېمس. آدملرده درآمد بۉلمسه، طبیعی که هېچ کیم بیزدن تاور ساتیب آلمه‌یدی و بیز هم ضرر کۉره‌میز. دوکان اجاره‌سی، برق انرژیسی و شاگردیم‌نینگ معاشینی تۉله‌ی آلمه‌یه‌پمن. شو سببلی دوکانیمنی ساتیشگه و اۉزیم ایران یاکه باشقه بیر مملکتگه کېتیشگه قرار قیلدیم».
اۉزی‌نینگ اَیتیشیچه، بیر آغیز نان تاپیش اوچون توزلمه ساتیش بیزنسینی یۉلگه قۉیگن عیاللردن بیری اهالی‌نینگ خرید قابلیتی پسه‌ییشی و خام‌اشیا نرخلری آشیشی سببلی فعالیتینی تۉخته‌تیشگه مجبور بۉلگن. او شونده‌ی دېیدی: «بو ییل حتا بیر کیلوگرام هم محصولات ایشلب چیقرمه‌دیک. قیسقه‌سی، حاضر فعالیتیمیز تۉخته‌گن. بو‌نینگ سببی خام‌اشیا قیمتلشگنی و اهالی‌نینگ خرید قابلیتی پستلیگیدیر. بیز توزلمه و مربّا ایشلب چیقره‌میز، اما آدملر قوروق نان تاپیشگه هم قیینه‌لماقده و توزلمه همده مربّانی آسانلیکچه ساتیب آلالمه‌یدی. نرخلر کۉتریلیب‌گینه قالمه‌ی، آدملر خام‌اشیا ساتیب آلیشده هم معمالرگه دوچ کېلماقده. اوشبو محصولاتلر حتا آدملر‌نینگ خرید قیلیش استوارلیکلری رۉیخطیده هم یۉق».
بو آره‌ده ناروی قاچقینلر کېنگشی رهبری یان اگلند یقینده کېله‌یاتگن قیشده افغانستان اهالیسی‌نینگ اوچدن بیر قِسمی آچرچیلیککه دوچ کېلیشینی معلوم قیلدی. اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، جاری ییلده یېترلی آزیق-طعامگه اېگه بۉلمه‌گن کیشیلر سانیگه کمیده ایکّی میلیون کیشی قۉشیلگن.
یان اگلند جمعه کونی، ۲۴-میزانده، ایکس اجتماعی ترماغیده‌گی پُستیده حاضرده افغانستانده قریب ۱۶ میلیون کیشی یېترلی آزیق-طعامگه اېگه اېمسلیگینی یازدی. اونینگ اَیتیشیچه، بو وضعیت تورم، ایشسیزلیک درجه‌سی‌نینگ یوقاریلیگی، اقلیم اۉزگریشی و انسانپرورلیک یاردم‌نینگ قیسقریشی بیر وقت‌نینگ اۉزیده یوز بېره‌یاتگنی بیلن باغلیق. او یېترلی آزیق-طعامدن محروم بۉلگن کیشیلر سانی تاباره آرتیب باره‌یاتگنینی تأکیدله‌دی.
ناروی قاچقینلر کېنگشی باشلیغی افغانستانده‌گی آچرچیلیک انقراضیگه تېزکارلیک بیلن یېچیم تاپیلمسه، آچ قاله‌یاتگنلر سانی ینه‌ده آرتیب باریشی حقیده آگاهلنتیردی. شونینگدېک، اونینگ اَیتیشیچه، آنه‌لر ساووق موسم‌نینگ کېلیشی و آچرچیلیک دوام اېتیشیدن قتّیق خواطرده.
