پاره اوندیریشدن تارتیب اداره‌لرنی یاتاقخانه‌گه ایلنتیریشگچه؛ کابل قۉنلغه‌سی باجخانه‌سیده نیمه‌لر یوز بېرماقده؟
امین کاوه
منبعلر کابل قۉنلغه‌سی باجخانه‌سیده کېنگ کۉلملی فساد، تاولمچیلیک و یۉلاوچیلر همده سوداگرلردن سوءاستعمال قیلیش حالتلری موجودلیگینی فاش قیلماقده. منبعلرگه کۉره، طالبان باجخانه باشلیغیگه یقین دایره مال-ملکنی رسمیلشتیریش و تاو‌رلرگه تورلیچه قیمت بېلگیلش عوضیگه پاره آله‌دی و اگر یۉلاوچیلر همده سوداگرلر اولر‌نینگ طلبلریگه راضی بۉلمه‌سه‌لر، تېلفون، دارو-درمان و باشقه تاورلر‌نینگ آلیب کیریلیشیگه تورلی چېکلاولر قۉییب، تۉسقینلیک قیله‌دی. منبعلر، شونینگدېک، طالبان باجخانه باشلیغی بیر قطار سابق ایشچیلرنی ایشدن بۉشه‌تیب، اولر‌نینگ اۉرنیگه اۉزیگه یقین کیشیلرنی تعیینله‌گنی و اَیریم ایشچیلر اوچون باجخانه بناسیده یشه‌ش جای اجره‌تگنینی اَیتماقده. ۸صبح شونینگدېک، باجخانه‌‌نینگ اَیریم خانه‌لری ایشچیلر یاتاقخانه‌سیگه ایلنتیریلگنینی کۉرسه‌تووچی ویدیونی کۉریب چیققن. سوداگرلر‌نینگ شکایتلریگه قره‌مه‌ی، منبعلر حاضرگچه سوداگرلر و یۉلاوچیلر‌نینگ طلبلرینی کۉریب چیقیش اوچون هېچ قنده‌ی اعتبار قره‌تیلمه‌گنینی اَیتماقده. منبعلر خارجدن عایله اعضالری یاکه دۉستلری اوچون تېلفون یاکه دارو آلیب کېله‌یاتگن یۉلاوچیلر پاره تۉله‌شگه یاکه مال-ملکلرینی تشلب کېتیشگه مجبور بۉله‌یاتگنینی اَیتماقده.
منبعلر کابل قۉنلغه‌سی باجخانه‌سی باشلیغی ملا محمد انور جهادیارنی کېنگ کۉلملی فساد و یۉلاوچیلر همده سوداگرلر‌نینگ حالتیدن سوءاستعمال قیلیشده عیبله‌ماقده. منبعلرگه کۉره، اوشبو طالبان منصبداری‌نینگ فسادی حددن آشگن و خلق‌نینگ آوازینی اېشیته‌دیگن هېچ قنده‌ی اداره یاکه اۉرگان موجود اېمس.
اسمینی گزارش‌ده کېلتیریشنی ایسته‌مه‌گن بیر منبع کابل قۉنلغه‌سی باجخانه‌سی باشلیغی محمد انور جهادیار کېنگ کۉلمده فساد‌گه اره‌لشگنی و سوداگرلر همده یۉلاوچیلردن تاولمچیلیک یۉلی بیلن پول اوندیریشینی اَیته‌دی. اوشبو منبعگه کۉره، اگر کیمدیر اونینگ طلبلریگه ایجابی جواب بېرمسه، او چېکلاولر جاری اېتیش آرقه‌لی اونینگ ایشلرینی باشی بېرک کۉچه‌گه آلیب باره‌دی و اونی مال-ملکینی اوشبو باجخانه‌دن آلیب اۉتیش اوچون طالبان منصبداری‌نینگ طلبلریگه راضی بۉلیشگه مجبور قیله‌دی.
اوشبو منبع شونده‌ی دېیدی: «یۉلاوچیلر خارجدن اویلریگه یاکه عایله‌لری بیلن کۉریشیش اوچون کېلگنلریده، طبیعی که بیر یاکه ایکّی تېلفون یاکه باشقه ضرور بویوملرنی ساوغه صفتیده اۉزلری بیلن آلیب کېله‌دیلر؛ بیراق طالبان ایکّی تېلفوندن آرتیق تېلفون آلیب کیریشگه رخصت بېرمه‌یدی. مملکتگه اېندی‌گینه کیریب کېلگنلر قۉرقوودن مال-ملکلرینی اوشبو گروه‌نینگ باجخانه خادملریگه قالدیریب، اۉزلری باجخانه‌دن اۉتیب کېته‌دیلر.»
اونینگ اَیتیشیچه، بیر نېچه بار قتنه‌ب یورگنلر بو جریاندن خبردار بۉلیب، باجخانه خادملری بیلن مذاکره آلیب باره‌دیلر و پاره تۉله‌ب، مال-ملکلرینی قَیتریب آله‌دیلر. عکس حالده، طالبان تامانیدن بېلگیلنگن باجخانه تۉلاوی تاورنینگ اۉز نرخیدن هم آشیب کېته‌دی. شو سببلی کۉپلب آدملر اۉزلری بیلن آلیب کېلگن بویوم و تاو‌رلرینی باجخانه‌ده تشلب کېته‌دیلر. اوشبو منبعگه کۉره، بو مال-ملکلر‌نینگ قیمتی ییلیگه میلیونلب افغانیگه یېته‌دی.
اوشبو منبع قۉشیمچه قیله‌دی: «بیرار تاو‌ر باجخانه‌ده مصادره قیلینگنده، کیشیگه اَیتیشه‌دی: اگر اونی باجخانه‌دن اۉتکزسنگ، مثلاً، ۳۰۰–۴۰۰ دالر خرجت بۉله‌دی؛ اما باجخانه‌دن اۉتکزمسه‌نگ، ۱۰۰–۲۰۰ دالر تۉله‌سنگ، سېنی باجخانه‌سیز قۉییب یوباره‌میز. بو نیمه‌نی انگله‌ته‌دی؟ تالان-تاراج دوام اېتماقده و بو رسماً تاولمچیلیک همده اۉلپان اوندیریش دیر. اگر بو ایش ناقانونی بۉلسه، نېگه پاره تۉله‌گنیدن کېین اونی قۉییب یوباره‌سیز؟»
باشقه بیر منبع شونده‌ی دېیدی: «باشلیغ‌نینگ هیداوچیسی، باشلیف‌نینگ برقیسی و ینه ایکّی کیشی قۉنلغه تېرمینا‌لیده بیر گروه بۉلیب ایشله‌یدی. بیر مدت اوّل بو کیشیلر‌نینگ یانیدن ۲۰۰ گه یقین بۉش تېلفون قوتیلری تاپیلگن اېدی. اولردن سۉره‌لگنده، آدملر تېلفونلرینی آلیب، قوتیلرینی تشلب کېتیشگنینی اَیتیشدی.»
اوشبو منبع قۉشیمچه قیله‌دی: «سوداگرلر‌نینگ مال-ملکلریگه معما یره‌تیش بیلن بیر قطارده، خارجدن بېمارلری اوچون دارو آلیب کېله‌یاتگن کیشیلرگه هم معما توغدیریشه‌دی. حتا بیر پاکت پراستامولنی هم نسخه‌سیز، پاره آلمه‌گونلریچه، آلیب کیریشگه رخصت بېرمه‌یدیلر. هر کونی اۉنلب کیشی اۉزی بیلن دارو آلیب کېله‌دی و اولر‌نینگ بېمارلری بو دارولرگه جوده محتاج، بیراق طالبان بو دارولر‌نینگ آلیب کیریلیشیگه رخصت بېرمه‌یدی و کېین بو دارولرنی بازارده ساته‌دی.»
اوشبو منبعگه کۉره، اگر یۉلاوچیلر و سوداگرلر باجخانه خادملریگه پول تۉله‌سه‌لر، نرخی بیر مینگ افغانی بۉلگن تاورنینگ قیمتینی ۲۰۰ افغانی دېب بېلگیله‌یدیلر؛ عکسینچه، اگر پاره بېریلمسه، اۉشه تاو‌رنی اوچ-تۉرت مینگ افغانی دېب بهالب، شونگه اساسا باج اوندیره‌دیلر.
شونینگدېک، منبعلر کابلده‌گی طالبان باجخانه باشلیغی اوشبو اداره‌‌نینگ سوداگرلر مال-ملکینی تشیب بېره‌دیگن سابق خادملرینی ایشدن بۉشه‌تیب، اولر‌نینگ اۉرنیگه اساسا اۉزیگه علاقه‌دار کیشیلرنی ایشگه تعیینله‌گنینی تصدیقله‌ماقده. منبعلرگه کۉره، او قاعده‌لرگه ضد روشده باجخانه بناسیده بو کیشیلرگه خانه اجره‌تگن و اولر‌نینگ ایشلری عوضیگه سوداگرلردن کتّه مقدارده پول آله‌دی، بیراق اولرگه کونیگه اتیگی ۲۰۰ افغانی تۉله‌یدی.
۸صبح شونینگدېک، کابل باجخانه‌سی‌نینگ خانه‌لری طالبان ایشچیلری‌نینگ یاتاقخانه‌لریگه ایلنتیریلگنینی، بو خانه‌لر ایچیده یاتاق جایلری، تختلر و یشه‌ش اوچون ضرور بویوملر جایلشتیریلگنینی کۉرسه‌تووچی ویدیونی کۉریب چیققن. شونینگدېک، منبعلر اوشبو طالبان منصبداری ایلگری طالبان مالیه وزیری‌نینگ قۉریقچیسی بۉلگنینی دعوا قیلماقده و سوداگرلر بو معمانی بیر نېچه بار اوشبو گروه‌نینگ مالیه وزیری بیلن محاکمه قیلگن، بیراق حاضرگچه بو باره‌ده هېچ قنده‌ی چاره کۉریلمه‌گن.
منبعگه کۉره، خارجدن آلیب کیریله‌دیگن مال-ملک پلاستیک بیلن اۉره‌لگن بۉلیب، اونی آچیشگه رخصت یۉق؛ بیراق باجخانه خادملری مال-ملک‌نینگ پلاستیک قداقلرینی آچه‌دیلر و منبع‌نینگ اَیتیشیچه، اتیگی یېتّی کون ایچیده آدملر‌نینگ مال-ملکی پلا‌ستیکلرینی ساتیشدن ۵۰ مینگ افغانی ایشلب تاپگنلر.
بو حالت خلق‌ارا شفّافلیک تشکیلاتی‌نینگ ۲۰۲۵-ییلگی فساد‌نی ادراک اېتیش درجه‌سیده، ۲۰۲۶-ییلده اعلان قیلینگن معلوماتلرگه کۉره، افغانستان ۱۰۰ نمره‌دن ۱۶ نمره بیلن ۱۸۲ مملکت آره‌سیده ۱۶۹-ا‌ۉریننی اېگه‌لله‌گن بیر پیتده یوز بېرماقده. شونینگدېک، جهان بانکی‌نینگ تحلیلی طالبان حاکمیتگه قَیته کېلگنیدن کېین اَیریم ساحه‌لرده نار‌سمی تۉلاولر کمه‌یگنیدن دلالت بېره‌دی؛ بیراق اوشبو تشکیلات ایمپورت، اېکسپورت و سالیقلرنی تۉله‌ش جریانلریده پاره بېریش حالتلری همان موجودلیگینی قید اېتگن. شو بیلن بیر وقتده، بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی هم ۲۰۲۶-ییلده افغانستاندهگی فساد و ملی منبعلر‌نینگ تالان-تاراج قیلینیشینی تنقید قیلگن.
بو حالت طالبان افغانستانده فساد‌نی یۉق قیلگنینی بیر نېچه بار دعوا قیلیب کېله‌یاتگن بیر پیتده یوز بېرماقده؛ بیراق جایلرده‌گی حساباتلر و خلق‌ارا تشکیلاتلر‌نینگ تاپیلمه‌لری اداری فساد همان افغانستاندهگی جدّی معمالردن بیری اېکنینی و بو مملکت دنیاده فساد درجه‌سی اېنگ یوقاری بۉلگن مملکتلر قطاریده قاله‌یاتگنینی کۉرسه‌تماقده.
