اوی-رۉزغار بویوملرینی ساتیشدن تارتیب عایله‌‌نینگ باقووچیسی غایب بۉلیشیگچه؛ قشّاقلیک و تقدیری نامعلوملیک دامیده قالگن عایله‌‌نینگ حکایه‌سی
آدرینا بهزاد
اوشبو حساباتده اقتصادی قیینچیلیکلردن قوتولیش اوچون اوییده‌گی برچه بویوملرنی ساتگن و ایرانگه ایکّی مرته کۉچیب کېتیشگه اورینگن بیر عایله‌‌نینگ حکایه‌سی عکس اېتگن. عایله اعضالری‌نینگ اَیتیشیچه، هر ایکّی سفر چېگره‌دن اۉتگنلریدن سۉنگ افغانستانگه قَیتریلگنلر. اېندی بو اورینیشلر موفقیتسیز توگه‌ب، عایله‌‌نینگ مال-ملکی یۉقالگنیدن کېین، عیال‌نینگ اوچینچی مرته یالغیز اۉزی ایرانگه یۉل آلگن اېری اوچ هفته‌دن بېری بې‌درَک یۉقالگن. اونینگ تقدیریدن بېخبر قالگن عایله اېسه قشّاقلیک و موهوم کېله‌جک بیلن کوره‌شماقده.
زینب (مستعار)نینگ اَیتیشیچه، ایرانگه کۉچیب کېتیش خرجتلرینی قاپلش اوچون اېری اویده‌گی برچه بویوملرنی ساتگن. بیراق اونینگ اۉزی و فرزندلری بیلن چېگره‌دن اۉتیشگه قیلگن ایکّی اورینیشلری موفقیتسیز یکونلنگن و اولرده قالگن نرسه‌لر هم توگه‌گن. اونینگ سۉزلریگه کۉره، حاضر حتا اۉزی و باله‌لری اوچون کییم ساتیب آلیشگه هم قُربی یېتمه‌یدی. اېری بې‌درَک یۉقالگنیدن کېین اېسه آغیر اقتصادی احوالگه توشیب قالگن.
زینب‌نینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، ایکّی مرته چېگره‌دن قَیتریلگنیدن سۉنگ، بو سفرنی ینه تکرارلش اوچون عایله‌ده مبلغ قالمه‌گن. شو سببلی اېری قالگن پول و اکه-اوکه‌لریدن قرضگه آلگن مبلغ بیلن یالغیز ایرانگه یۉل آلگن. بیراق اوچ هفته‌دن بېری اونینگ تقدیری حقیده هېچ قنده‌ی خبر یۉق.
زینب شونده‌ی دېیدی: «اېریم اویده‌گی برچه بویوملرنی ساتدی و هر بیریمیزگه اتیگی ایکّی ته کییم قالدی. مېن و اېریم اوچ نفر فرزندیمیز بیلن ایکّی مرته ناقانونی یۉل آرقه‌لی ایرانگه باردیک. اما چېگره‌دن اۉتگن بۉلسک-ده، اېران چېگره‌چیلری بیزنی حبسگه آلیب، ینه افغانستانگه قَیتریشدی. شوندن کېین ینه باریش اوچون پولیمیز قالمه‌دی. اېریم قالگن ۵۰۰ مینگ افغانی بیلن ایرانگه یۉل آلدی. بیر نېچه کونده‌ن سۉنگ نامعلوم رقمدن قۉنغیراق قیلیب، اکه-اوکه‌لریمدن ۱۵ مینگ افغانی قرض آلگنینی و پولنی اونگه یوباریشیمنی اَیتدی. پولنی یوبارگنیمگه اوچ هفته بۉلدی. اۉشه‌ندن بېری اونینگ تیریکلیگی یاکه تقدیری حقیده هېچ قنده‌ی معلوماتگه اېگه اېمسمن».
زینب‌نینگ اَیتیشیچه، اېری ایلگری دوکاندار بۉلگن. بیراق طالبان حاکمیتنی اېگه‌للب آلگنیدن و بو گروه‌نینگ مالیوی طلبلریدن، جمله‌دن، اونینگ امکانیتیدن تشقریده‌گی تۉلاولردن سۉنگ، اقتصادی معمالرگه دوچ کېلگن. اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، اېری حتا دوکان اجاره حقینی تۉله‌شگه هم قیینه‌لگن و آخر-عاقبت دوکانینی یاپیشگه مجبور بۉلگن. شوندن کېین عایله‌سی‌نینگ خرجتلرینی قاپلش اوچون ارابه‌کشلیک بیلن شغللنه باشله‌گن. اما عایله‌‌نینگ اقتصادې احوالی یخشیلنمه‌گن، عکسینچه، تورموشی ینه‌ده آغیرلشگن.
زینب شونده‌ی دېیدی: «اېریم برچه یۉللرنی سینه‌ب کۉردی، اما هېچ بیری نتیجه بېرمه‌دی. آخری همه نرسه‌نی ساتیب، پولیگه ایرانگه باره‌یلیک، او یېرده ایشله‌یمیز و ینگی حیات قوره‌میز، دېدی. اما حاضر حیات قوریش اۉرنیگه، بار-یۉغیمدن اَیریلدیم. مېنده هېچ نرسه قالمه‌دی. اوچ نفر فرزندیم بیلن آنه‌م‌نینگ اوییگه کېلگنمن. آنه‌م‌نینگ هم اقتصادی احوالی یخشی اېمس، اما او بیلن یششدن باشقه چاره‌م یۉق. هوا ساویدی، باله‌لریم‌نینگ ایسّیق کییملری یۉق. اولرگه کییم ساتیب آلیش اوچون حتا ۱۰۰ افغانییم هم یۉق، باشقه احتیاجلرینی قاپلش حقیده گپیرمسه هم بۉله‌دی».
زینب‌نینگ آنه‌سی پشتون‌گل‌نینگ اَیتیشیچه، قیزی‌نینگ اوچ نفر فرزندی بیلن اونینگ اوییده یشه‌یاتگنیگه قریب بیر آی بۉلگن. اونینگ سۉزلریگه کۉره، اۉز عایله‌سی‌نینگ اقتصادی احوالی هم آغیر. اېری کېکسه‌لیگی سببلی کۉریش قابلیتینی یۉقاتگن، اولر اېسه دوالنیش و کونده‌لیک یشش خرجتلرینی قاپلش امکانیگه اېگه اېمسلر.
او شونده‌ی دېیدی: «اېریم‌نینگ دوالنیشی، حتا اۉزیمنی دواله‌تیش اوچون هم پولیم یۉق. اېندی قیزیم هم اوچ نفر فرزندی بیلن اوییمگه کېلدی. اۉغلیم‌نینگ اۉز عایله‌سی بار، او یاللنمه محنت قیلیب، بیز‌نینگ اوی خرجتلریمیزنی هم قاپله‌یدی. بیزده فقط بیرته خانه بار و همه‌میز شو یېرده یشه‌یمیز. قیزیم‌نینگ حیاتی ایزدن چیقدی، اېری اېسه بې‌درَک یۉقالگن. اگر مملکتده ایش تاپیش و تیریکچیلیکنی تأمینلش اوچون امکانیتلر موجود بۉلگنیده، نېگه قیزیم‌نینگ اېری قنده‌ی شرایط بۉلیشیدن قطعی نظر، مملکتنی ترک اېتیشگه مجبور بۉلردی؟»
زینب‌نینگ سینگلیسی ذاکره‌‌نینگ اَیتیشیچه، آپه‌سی‌نینگ آغیر احوالی اونی قتّیق اضطرابگه سالماقده. اونینگ سۉزلریگه کۉره، آپه‌سی‌نینگ عذاب-عقوبتلرینی کۉریب، اونگه یاردم بېره آلمه‌سلیک روحی جهتدن کتّه باسیم توغدیرماقده.
او شونده‌ی دېیدی: «اۉزیم‌نینگ هم اقتصادی احوالیم یخشی اېمس. شونده‌ی بۉلسه-ده، باله‌لریم‌نینگ ایشله‌تیلگن کییملرینی آپه‌م‌نینگ فرزندلریگه بېردیم، چونکه اولر‌نینگ کییشگه یېترلی کییملری هم یۉق. کۉز اۉنگیمده آپه‌م‌نینگ عذاب چېکه‌یاتگنینی کۉریش، اما هېچ نرسه قیله آلمه‌سلیک مېن اوچون جوده آغیر. آپه‌م‌نینگ اقتصادی احوالی ایلگری هم یخشی اېمس اېدی، لېکن هېچ بۉلمه‌گنده یشهش اوچون باش‌پناه‌سی، کییش اوچون کییمی و یېییش اوچون نانی بار اېدی. حاضر اېسه او نه‌فقط اوییده‌گی برچه بویوملرینی یۉقاتدی، بلکه اېری هم بې‌درَک یۉقالدی. او فرزندلری بیلن نهایتده آغیر شرایطده یشه‌ماقده».
عینی پیتده میگره‌تسیه مسأله‌لری بۉییچه تحلیلچی آصفه ستانکزی‌نینگ اَیتیشیچه، قشّاقلیک، ایشسیزلیک، خوفسیزلیک‌نینگ یۉقلیگی، اجتماعی چېکلاولر و کېله‌جککه نسبتاً انیق استقبال‌نینگ موجود اېمسلیگی عایله‌لرنی مهاجرت‌گه مجبور قیله‌یاتگن اساسی عامللردندیر.
اونینگ سۉزلریگه کۉره، بونده‌ی شرایطلرده انسانلر‌نینگ اساسی حقوقلری، جمله‌دن، انسانی قدر-قیمت، خوفسیزلیک، باش‌پناه، تعلیم، طبی خدمت و تیریکچیلیک امکانیتلریگه اېگه بۉلیش حقوقلری جدّی خوف آستیده قاله‌دی. او قۉشیمچه قیله‌دی:
«هر بیر مهاجر دېپورتقیلینیشیدن آلدین عدالتلی و تېگیشلی حقوقی جریاندن فایده‌لنیش حقوقیگه اېگه. حقیقی قییناق، تعقیب یاکه جدّی ضرر خوفیگه دوچ کېلیشی ممکن بۉلگن حدودلرگه آدملرنی قَیتریش مجبوری قَیتریب یوبارمسلیک تمایلی‌نینگ بوزیلیشی بۉلیشی ممکن. آدملرنی دېپورت قیله‌یاتگن دولت اولر‌نینگ انسان حقوقلریگه رعایه قیلیشی، قَیتریشدن آلدین اېسه احتمالی خوف-خطرلر و قَیتیش عاقبتلرینی جدّی بهالشی شرط».
شو بیلن بیرگه، بیر مدت آلدین افغانستانلیک اَیریم مهاجرلر ۸صبح گزېته‌سیگه بېرگن صحبتلریده ایران آرقه‌لی تورکیه‌گه باریش یۉلیده آدم سوداسی بیلن شغللنووچی قاچاق‌چیلر‌نینگ فریبگرلیگی و تاولمچیلیگیدن شکایت قیلگن اېدیلر. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، کانتربنده‌چیلر تورلی وعده‌لر بیلن افغانستان یاشلرینی اېران آرقه‌لی تورکیه‌گه کۉچیب کېتیشگه اونده‌یدیلر و هر بیر کیشینی آلیب اۉتیش عوضیگه ۴ مینگدن ۵ مینگ امریکا دالریگچه پول آله‌دیلر. بیراق اوشبو مهاجرلر‌نینگ سۉزلریگه کۉره، قاچاق‌چیلر اولر‌نینگ اَیریملرینی منزلگه یېتکزیش اۉرنیگه اېران چۉللریده تشلب کېته‌دیلر و گۉیاکه اولر تورکیه حدودیگه یېتیب کېلگنیدېک تأثرات اویغاته‌دیلر.
