قیزلر‌نینگ تعلیمدن محروم اېتیلیشی؛ عیال اۉقیتووچیلر تنقیصلیگی بۉییچه خوف قۉنغیراغی چه‌لیندی
ایلیا
۵-اکتوبر خلق‌ارا اۉقیتووچیلر کونی مناسبتی بیلن تعلیم ساحه‌سیده‌گی اَیریم فعاللر قیزلر تعلیمیگه قۉییلگن چېکلاولر‌نینگ دوام اېتیشی کېلگوسی ییللرده افغانستانده عیال اۉقیتووچیلر تنقیصلیگیگه آلیب کېلیشی ممکنلیگینی اَیتماقده. اولر قیزلر اوچون بیلیم یورتیلر و اۉقیتووچیلر تیّارلش مرکزلری‌نینگ یاپیق قالیشی ینگی کادرلر‌نینگ اۉقیتووچیلیک کسبیگه کیریب کېلیش یۉلینی تۉسیب قۉیگنینی تأکیدله‌ماقده. فعاللر‌نینگ اَیتیشیچه، حاضرگی عیال اۉقیتووچیلر‌نینگ بیر قِسمی هم کېلگوسی ییللرده ایشدن کېته‌دی و اولر‌نینگ اۉرنینی باسیش اوچون یېترلیچه تیّارلنگن کادرلر بۉلمه‌یدی.
بو فعاللر ۸صبح گزېته‌سیگه بېرگن صحبتلریده عیال اۉقیتووچیلر تنقیصلیگی، اینیقسه قیشلاق و چېکّه حدودلرده قیزلر‌نینگ تعلیم آلیش امکانیتینی معماگه دچار قیلیشی ممکنلیگیدن آگاهلنتیرماقده. اولر اۉقیتووچی تیّارلش بیر نېچه ییل دوام اېته‌دیگن جریان اېکنینی و بو کادرلر تنقیصلیگینی قیسقه مدتده قاپلش ممکن اېمسلیگینی اَیتماقده. اوشبو متخصصلر تعلیم مسؤوللریدن عیال اۉقیتووچیلرنی تیّارلش و ایشگه جلب قیلیش اوچون انیق دستور ایشلب چیقیشنی سۉره‌ماقده.
تعلیم فعاللریدن بیری سامعه علمیار، طالبان‌نینگ تعلیمگه قۉیگن چېکلاولری نه‌فقط حاضرگی عیال اۉقیتووچیلر‌نینگ محنت شرایطیگه تأثیر قیلگنینی، بلکه بو ساحه‌ده ینگی کادرلر تیّارلش یۉلینی هم چېکله‌گنینی اَیته‌دی. اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، ییللر دوامیده اۉقیتووچیلیک کسبیگه کیریش اوچون تعلیم آلگن عیاللر حاضر اۉزلری‌نینگ کسبی فعالیتینی دوام اېتتیریش باره‌سیده ناانیقلیککه دوچ کېلماقده. علمیارنینگ اَیتیشیچه، قیزلر‌نینگ بیلیم یورتلر و اۉقیتووچیلر تیّارلش مرکزلریدن محروم قیلینیشی آخر-عاقبت قیزلرگه تعلیم بېریش اوچون ملَکه‌لی کادرلر کمه‌ییشیگه آلیب کېله‌دی.
بو تعلیم فعالی شونده‌ی دېیدی: «اگر بوگون قیزلر عالی تعلیم آله آلمسه و مختصص اۉقیتووچیلیککه تیّارلنمسه، بیر نېچه ییلدن کېین قیزلرگه درس بېریش اوچون ینگی و ملَکه‌لی کادرلر بۉلمه‌گن اولادگه دوچ کېله‌میز. بیر اولاد قیزلر‌نینگ بیلیم یورتیلردن محروم قیلینیشی بیلن کېله‌جکده‌گی معارف کادرلری هم چېکلنه‌دی.»
تعلیم فعاللریدن ینه بیری زینب کوهستانی هم قیزلر‌نینگ بیلیم یورتیلر و اۉقیتووچیلر تیّارلش مرکزلریدن محروم اېتیلیشی‌نینگ دوام اېتیشی مکتبلر‌نینگ عیال اۉقیتووچیلرگه بۉلگن احتیاجی بیلن موجود کادرلر اۉرته‌سیده‌گی تفاوتنی ینه‌ده کېنگه‌یتیریشینی اَیته‌دی. اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، بیر تاماندن، حاضرگی عیال اۉقیتووچیلر‌نینگ بیر قِسمی استه-سېکین محنت بازاریدن چیقیب کېته‌دی، باشقه تاماندن اېسه تعلیمگه قۉییلگن چېکلاولر اولر‌نینگ اۉرنینی باسه‌دیگن ینگی کادرلر تیّارلنیشیگه تۉسقینلیک قیلماقده.
بو عیال شونده‌ی دېیدی: «اگر قیزلر اوزاق ییللر دوامیده عالی تعلیم و اۉقیتووچیلر تیّارلش مرکزلریدن محروم بۉلیب قالسه، کېله‌جکده عیال اۉقیتووچیلر‌نینگ جدّی تنقیصلیگیگه دوچ کېله‌میز. بونده‌ی شرایطده تعلیم صفتی هم ضرر کۉره‌دی، قیزلر‌نینگ عیال اۉقیتووچیلردن تعلیم آلیش امکانیتی هم ینه‌ده چېکلنه‌دی.»
عینِ پیتده، بیر گروه انسان حقوقلری فعاللری قیزلر‌نینگ تعلیمدن محروم قیلینیشی‌نینگ عاقبتلری فقط اۉقیش امکانیتی‌نینگ یۉقالیشی بیلن چېکلنمسلیگینی اَیتماقده. اولر‌نینگ تأکیدلشیچه، عیال اۉقیتووچیلرنی تیّارلش، ایشگه آلیش و اولرنی ایشده سقلب قالیش قیزلر‌نینگ تعلیم آلیش حقوقینی تأمینلش‌نینگ بیر قِسمیدیر. چونکه اَیریم حدودلرده عیال اۉقیتووچی‌نینگ موجودلیگی قیزلر‌نینگ مکتبگه باریشی اوچون شرایط یره‌تیشی ممکن.
تعلیم فعاللریدن بیری عبدالله احمدی عیال اۉقیتووچیلرنی تیّارلش جریانی تۉخته‌ب قالسه، کېلگوسی ییللرده بو کادرلر تنقیصلیگی ینه‌ده کوچه‌ییشینی اَیته‌دی. او بو مسأله نه‌فقط اۉقیتووچیلر سانینی کمه‌یتیریشینی، بلکه قیزلر‌نینگ مکتبلرگه قتنه‌شیشیگه هم تأثیر قیلیشی ممکنلیگینی تأکیدله‌یدی.
احمدی جنابلری شونده‌ی دېیدی: «اگر بوگون یېترلی مقدارده عیال اۉقیتووچیلرنی تیّارله‌مسک، کېله‌جکده یېترلی مقدارده عیال اۉقیتووچیلرگه اېگه بۉلیشنی کوتالمه‌یمیز. قنچه کم ینگی کادر تیّارلنسه، کېله‌جکده حاضرگی عیال اۉقیتووچیلر‌نینگ اۉرنینی باسه‌دیگن کادرلر هم شونچه کم بۉله‌دی.»
اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، اَیریم عایله‌لرده، اینیقسه چېکّه حدودلرده، آته-آنه‌لر قیزلری‌نینگ عیال اۉقیتووچیلردن تعلیم آلیشینی افضل کۉره‌دی و بو کادرلر‌نینگ کمه‌ییشی اَیریم قیزلر‌نینگ تعلیم آلیش امکانیتینی چېکلشی ممکن.
بو انسان حقوقلری فعالی شونده‌ی دېیدی: «عیال اۉقیتووچی کۉپلب عایله‌لر اوچون شونچه‌که تعلیم بېرووچی کادر اېمس؛ اَیریم حدودلرده اونینگ موجودلیگی قیزلر‌نینگ مکتبگه باریشی اوچون شرایط یره‌تیشی ممکن. اگر عیال اۉقیتووچیلر سانی کمه‌یه‌دیگن بۉلسه، اَیریم قیزلر‌نینگ مکتبلرگه قتنه‌شی هم کمه‌ییشی ممکن.»
شیبا (مستعار) کابلده‌گی عیال اۉقیتووچیلردن بیری، قیزلر تعلیمیگه قۉییلگن چېکلاولر‌نینگ دوام اېتیشی نه‌فقط اۉقووچیلر‌نینگ کېله‌جگیگه تأثیر قیله‌یاتگنینی، بلکه عیاللر‌نینگ اۉقیتووچیلیک کسبی‌نینگ کېله‌جگینی هم ناانیق حالتگه کېلتیرگنینی اَیته‌دی. اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، حاضرگی عیال اۉقیتووچیلر‌نینگ اکثریتی بیر کون کېلیب ایشدن کېته‌دی، اما قیزلر‌نینگ بیلیم یورتلر و اۉقیتووچیلر تیّارلش مرکزلریدن محروم قیلینیشی دوام اېتر اېکن، اولر‌نینگ اۉرنینی باسه‌دیگن ینگی کادرلر تیّارلنمه‌یدی.
بو عیال اۉقیتووچی شونده‌ی دېیدی: «بیز بوگون مکتبلرده درس بېره‌یه‌پمیز، اما بیر نېچه ییلدن کېین اۉرنیمیزنی کیم اېگه‌للشیدن خواطرده‌میز. اگر بوگونگی قیزلر اۉقی آلمسه و بیلیم یورتی همده اۉقیتووچیلر تیّارلش مرکزلریگه کیرالمسه، کېله‌جکده عیال اۉقیتووچیلر کمه‌یه‌دی. بو مسأله فقط اۉقیتووچیلر‌نینگ معماسی اېمس؛ عیال اۉقیتووچی بۉلمه‌سه، اَیریم قیزلر هم مکتبگه باریش امکانیتیدن محروم بۉلیشی ممکن.»
عیاللر‌نینگ تعلیم ساحه‌سیده‌گی کېله‌جگی باره‌سیده‌گی بو آگاهلنتیریشلر یونیسف‌نینگ یقینده اعلان قیلگن تحلیلیده افغانستانده قیزلر تعلیمی و عیاللر بندلیگیگه قۉییلگن چېکلاولر دوام اېته‌دیگن بۉلسه، ۲۰۳۰-ییلگچه ۲۰ مینگگچه عیال اۉقیتووچی و بېش مینگ و ۴۰۰ نفر عیال طبیات خادیمی یۉقاتیلیشی ممکنلیگی اَیتیلگن بیر پیتده ینگره‌ماقده. اوشبو تشکیلات، شونینگدېک، باشلنغیچ تعلیمده‌گی عیال اۉقیتووچیلر سانی ۲۰۲۲-ییلده‌گی قریب ۷۳ مینگ نفردن ۲۰۲۴-ییلده تخمیناً ۶۶ مینگ نفرگه کمه‌یگنینی، یعنی ۹ فایزدن کۉپراق پسه‌یگنینی بیلدیرگن.
یونیسف افغانستان «ایکّی تامانلمه انقراض»گه دوچ کېله‌یاتگنیدن آگاهلنتیرگن: بیر تاماندن، عیال متخصصلر‌نینگ بیر قِسمی محنت بازاریدن چیقیب کېتماقده، باشقه تاماندن اېسه قیزلر بو کادرلر‌نینگ اۉرنینی باسیش اوچون ضرور بۉلگن تعلیمنی آلیشدن محروم قالماقده. اوشبو تشکیلات تحلیلیگه کۉره، اگر قیزلر‌نینگ اۉرته تعلیم آلیشینی تقیقلش ۲۰۳۰-ییلگچه دوام اېتسه، ایکّی میلیوندن آرتیق قیز باشلنغیچ تعلیمدن کېینگی باسقیچلرده اۉقیش امکانیتیدن محروم بۉله‌دی.
افغانستانده قیزلر‌نینگ اۉرته تعلیمی ۲۰۲۱-ییل سپتمبر آییدن تۉخته‌تیلگن، ۲۰۲۲-ییل دسمبر آییده اېسه عیاللرگه بیلیم یورتیلرده تعلیم آلیش تقیقلنگن. یونیسف‌نینگ اَیتیشیچه، بو چېکلاولر‌نینگ دوام اېتیشی نه‌فقط قیزلر‌نینگ تعلیم آلیش امکانیتلرینی، بلکه افغانستان‌نینگ تعلیم و ساغلیقنی سقلش کبی ساحه‌لرده ملَکه‌لی عیال متخصصلرنی تیّارلش صلاحیتینی هم کمه‌یتیره‌دی.
حاضرده طالبان بویروغیگه کۉره، آلتینچی صنفدن یوقاری بۉلگن قیزلر‌نینگ مکتبگه باریش حقوقی یۉق، عیال اۉقیتووچیلر اېسه فقط آلتینچی صنفگچه بۉلگن قیزلرگه تعلیم بېره آله‌دی.
