فاریاب‌نینگ گرزیوانی؛ آلتی قیشلاقده ۲۵۰ دن آرتیق باله تۉییب-آوقت‌لنمسلیکدن اذیت چېکماقده
امین کاوه
حسابات نتیجه‌لری شونی کۉرسه‌ته‌دی که فاریاب ولایتی‌نینگ گرزیوان تومنیده‌گی آلتی قیشلاقده ۲۵۰ نفردن آرتیق باله تۉییب-آوقت‌لنمسلیکدن اذیت چېکماقده. حسابات نتیجه‌لریگه کۉره، اوشبو قیشلاقلرده بیرارته هم ساغلیقنی سقلش کلینیکی موجود اېمس، اهالی اېسه آغیر قشّاقلیک و اوزاق دوام اېته‌یاتگن ایشسیزلیکدن اذیت چېکماقده. شونینگدېک، کۉپلب حامله‌دار عیاللر کم‌قانلیکدن اذیت چېکماقده و توغروقلر آره‌سیده تېگیشلی مدت سقلنمه‌یپتی. حتا اَیریم عیاللر توغروقدن اتیگی ۴۰ کون اۉتگچ ینه حامله‌دار بۉلگن. اوشبو عامللر قشّاقلیک، طبی خدمتلردن فایده‌لنیش امکانیتی‌نینگ چېکلنگنی و طعاملنیش بۉییچه یېترلی معلوماتگه اېگه اېمسلیک بیلن بیرگه‌لیکده باله‌لر اۉرته‌سیده تۉییب-آوقت‌لنمسلیک حالتلری‌نینگ کۉپه‌ییشیگه سبب بۉلیشی ممکن. اوّلراق یونیسف ۲۰۲۷-ییلده افغانستانده تۉرت میلیوندن آرتیق باله اۉتکیر تۉییب-آوقت‌لنمسلیکنی دوالشگه محتاج بۉلیشی، بیر میلیوندن آرتیق باله اېسه آغیر اۉتکیر تۉییب-آوقت‌لنمسلیکدن اذیت چېکیشی کوتیله‌یاتگنی حقیده آگاهلنتیرگن اېدی.
حسابات نتیجه‌لریگه کۉره، باله‌لر اۉرته‌سیده تۉییب-آوقت‌لنمسلیک حالتلری‌نینگ اېنگ کۉپی بادگاه، کیکاوس، آب‌پران، مرغابی، غلبیان و آب‌باریک قیشلاقلریده قید اېتیلگن. اوشبو قیشلاقلرده تۉییب-آوقت‌لنمسلیکدن اذیت چېکه‌یاتگن باله‌لر طبی خدمتلردن فایده‌لنیش امکانیتیگه اېگه اېمس. اولر‌نینگ عایله‌لری هم تۉییب-آوقت‌لنمسلیککه آلیب کېلووچی عامللر و اونینگ آلدینی آلیش یۉللری حقیده یېترلی معلوماتگه اېگه اېمس.
طبی منبعلر‌نینگ اَیتیشیچه، کېتمه-کېت حامله‌دارلیکلر و توغروقلر آره‌سیده‌گی مدت‌نینگ قیسقه‌لیگی باله‌لر اۉرته‌سیده تۉییب-آوقت‌لنمسلیک حالتلری کۉپه‌ییشی‌نینگ سببلریدن بیری دیر. اولر‌نینگ تأکیدلشیچه، اَیریم عیاللر توغروقدن اتیگی ۴۰ کون اۉتگچ ینه حامله‌دار بۉلگن.
ایشانچلی منبعلردن بیری شونده‌ی دېیدی: «اهالی‌نینگ احوالی جوده آغیر. اکثریت حدودلرده کلینیکلر یۉق، قتناو یۉللری هم جوده یامان احوالده. کیکاوس قیشلاغیده کۉپلب باله‌لر تۉییب-آوقت‌لنمسلیکدن اذیت چېکماقده. شونینگدېک، بو حدودلرده حامله‌دار عیاللر‌نینگ اکثریتی کم‌قانلیکدن اذیت چېکه‌دی».
اوشبو منبع قۉشیمچه قیله‌دی: «قشّاقلیک، خبردارلیک درجه‌سی‌نینگ پستلیگی و آنه‌لر‌نینگ باله‌لرینی اېمیزمسلیگی اوشبو کسللیک‌نینگ کۉپه‌ییشیگه سبب بۉلماقده. اَیریم آنه‌لر توغروقدن کېین هلی ۴۰ کون هم اۉتمسدن ینه حامله‌دار بۉلگن. آنه‌لر تۉغری طعاملنمه‌یدی و ضرور امکانیتلردن هم فایده‌لنه آلمه‌یدی. شو سببلی کۉپلب باله‌لر تۉییب-آوقت‌لنمسلیکدن اذیت چېکماقده».
حسابات نتیجه‌لری، شونینگدېک، تۉییب-آوقت‌لنمسلیکدن اذیت چېکه‌یاتگن باله‌لر‌نینگ اکثریت آنه‌لری ۱۶–۲۰ یاش آره‌لیغیده اېکنینی کۉرسه‌ته‌دی. بو آنه‌لر یاش بۉلگنلیکلری سببلی حامله‌دارلیک و توغروقدن کېینگی دورده، جمله‌دن، باله‌نی اېمیزیش باره‌سیده هم معمالرگه دوچ کېلماقده.
حسابات نتیجه‌لریگه کۉره، کیکاوس، آب‌باریک، آب‌پران، غلبیان و دره‌شاخ قیشلاقلریده بیرارته هم ساغلیقنی سقلش کلینیکسی موجود اېمس و بو قیشلاقلرده تۉییب-آوقت‌لنمسلیکدن اذیت چېکه‌یاتگن باله‌لر سانی یوقاری.
ایشانچلی طبی منبعلردن بیری شونده‌ی دېیدی: «بیر کون‌نینگ اۉزیده فقط کیکاوس قیشلاغی‌نینگ اۉزیده تۉییب-آوقت‌لنمسلیکدن اذیت چېکه‌یاتگن ۲۵ نفر باله‌نی کۉردیم. بو قیشلاقده بونده‌ی باله‌لر سانی بوندن هم کۉپ بۉلیشی ممکن».
گرزیوان تومنیده‌گی اَیریم قیشلاقلر اهالیسی قشّاقلیک و ایشسیزلیک‌نینگ دوام اېته‌یاتگنی، قتناو یۉللری‌نینگ یامان احوالی، ایش ا‌ۉرینلری یېتیشمسلیگی و طبی خدمتلردن فایده‌لنه آلمه‌سلیکدن خواطرده. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، کۉپلب اهالی اېنگ عادی طبی خدمتلردن هم فایده‌لنه آلمه‌یدی و کونده‌لیک حیاتیده جدّی قیینچیلیکلرگه دوچ کېلماقده.
سۉنگگی معلوماتلرگه کۉره، بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی‌نینگ باله‌لرنی قۉللب-قۉتلش جمغرمه‌سی (یونیسف) و «آچلیککه قرشی حرکت» تشکیلاتی ۲۰۲۷-ییلده افغانستانده تۉرت میلیوندن آرتیق باله اۉتکیر تۉییب-آوقت‌لنمسلیکنی دوالشگه محتاج بۉلیشی کوتیله‌یاتگنی حقیده آگاهلنتیرگن. اوشبو ایکّی تشکیلات حساباتیگه کۉره، بیر میلیوندن آرتیق باله آغیر اۉتکیر تۉییب-آوقت‌لنمسلیکدن اذیت چېکیشی ممکن. یونیسف معلوماتیگه کۉره، بو کۉرسه‌تکیچ ۲۰۲۶-ییلگه نسبتاً ۱۶ فایزگه آشگنینی انگله‌ته‌دی. شونینگدېک، قریب اوچ میلیون باله‌ده اۉرته‌چه درجه‌ده‌گی اۉتکیر تۉییب-آوقت‌لنمسلیک کوزه‌تیلیشی کوتیلماقده. حساباتگه کۉره، تۉییب-آوقت‌لنمسلیک‌نینگ انقراضلی درجه‌سی کوزه‌تیله‌دیگن ولایتلر سانی ۲۰۲۷-ییلده ۱۰ تدن ۱۴ تگه یېتیشی ممکن.
بوندن آلدین، جهان ساغلیقنی سقلش تشکیلاتی افغانستاندهگی ساغلیقنی سقلش حالتینی بهالش بۉییچه حساباتیده ۲۰۲۶-ییلده بېش یاشگچه بۉلگن قریب ۳،۷ میلیون باله همده ۱،۲ میلیون حامله‌دار و اېمیزیکلی عیال اۉتکیر تۉییب-آوقت‌لنمسلیکدن اذیت چېکیشینی معلوم قیلگن اېدی. تشکیلات قشّاقلیک، ساغلیقنی سقلش آست-قورمه‌لری‌‌نینگ ضعیفلیگی، سرمایه‌لر یېتیشمسلیگی و خلق‌ارا یاردم‌نینگ قیسقریشینی افغانستاندهگی انسانپرورلیک انقراضنی کوچه‌یتیره‌یاتگن عامللر صفتیده کۉرسه‌تگن اېدی.
شونینگدېک، یونیسف باشقه بیر حساباتیده افغانستانده ایکّی یاشگچه بۉلگن باله‌لر‌نینگ قریب ۹۰ فایزی آزیق-طعام تنقیصلیگیگه دوچ کېله‌یاتگنی، اولر‌نینگ دېیرلی یریمی اېسه آغیر آزیق-طعام تنقیصلیگی شرایطیده یشه‌یاتگنینی بیلدیرگن. تشکیلات معلوماتیگه کۉره، بو باله‌لر یېترلیچه خیلمه-خیل آزیق-طعام استعمال قیلمه‌یدی و اولر‌نینگ کۉپچیلیگی فقط بیر یاکه ایکّی تورده‌گی آزیق-طعام گروهی بیلن آزیقلنه‌دی.
جهان آزیق-طعام دستوری هم بیر قطار حساباتلریده ۲۰۲۶-ییلده افغانستانده قریب ۳،۷ میلیون باله همده ۱،۲ میلیون حامله‌دار و اېمیزیکلی عیال اۉتکیر تۉییب-آوقت‌لنمسلیکدن اذیت چېکیشینی معلوم قیلگن. اوشبو تشکیلات قشّاقلیک، ایشسیزلیک، آزیق-طعام محصولاتلری نرخی‌نینگ آشیشی، انسانپرورلیک یاردم‌نینگ قیسقریشی و یاردم یېتکزیب بېریش یۉنه‌لیشلریده‌گی اوزیلیشلرنی مذکور انقراضنی کوچه‌یتیره‌یاتگن عامللر صفتیده کۉرسه‌تماقده.
