اوزاق مدتلی ایش اۉرگنیش دوری و کم معاش؛ افغانستان یېتکرمه‌لریده یاشلر‌نینگ معمالری
آدرینا بهزاد
افغانستانده بیر قطار یاشلر عامه‌وی اخبارات واسطه‌لریده اوزاق مدتلی ایش اۉرگنیش دوری و رسمی ایشگه قبول قیلینیش استقبالی‌نینگ ناانیقلیگیدن شکایت قیلماقده. اولر‌نینگ اَیتیشیچه، ایش امکانیتلری‌نینگ چېکلنگنی، قشّاقلیک و ایشسیزلیک‌نینگ کېنگه‌ییشی کۉپلب یاشلرنی ملَکه و تجربه‌گه اېگه بۉلیشلریگه قره‌مه‌ی، اوزاق وقت دوامیده جوده کم معاش عوضیگه یاکه عموماً حق آلمسدن ایشلشگه مجبور قیلماقده. اولر‌نینگ فکریچه، ایش اۉرگنیش و کسبی رواجلنیش اوچون امکانیت بۉلیشی کېره‌ک، یاشلر‌نینگ محنتیدن فایده‌لنیش واسطه‌سیگه ایلنمسلیگی لازم. شو سببلی، یېتکرمه خادملرگه معاش و محنت امتیازلرینی بېلگیلشده اولر‌نینگ ملَکه‌سی، تخصصی و ایش تجربه‌سینی حسابگه آلیشی کېره‌ک.
سمیر (مستعار)نینگ اَیتیشیچه، حاضرگی شرایطده چېکلاولر و ایش امکانیتلری‌نینگ یېتیشمسلیگی اَیریم کیشیلرنی ایشگه جایلشیش امکانیتینی تاپیش اوچون عملیاتنی ایکّینچی، حتا اوچینچی مرته اۉته‌شگه مجبور قیلماقده.
او شونده‌ی دېیدی: «یېترلی ایش تجربه‌م بۉلمه‌گنی سببلی آلتی آی دوامیده ایش اۉرگنووچی صفتیده فعالیت یوریتدیم. عادتده، ایش اۉرگنیش مدتی توگه‌گچ، انسانلر یېتکرمه‌ده رسمی ایشگه جایلشیش امکانیتیگه اېگه بۉلیشی کوتیله‌دی. بیراق حاضرگی شرایطده چېکلاولر و ایش ا‌ۉرینلری‌نینگ یېتیشمسلیگی سببلی اَیریم کیشیلر اوشبو ایش اۉرگنیشنی ایکّینچی یاکه حتا اوچینچی مرته اۉته‌شگه مجبور بۉلماقده».
سحر (مستعار)نینگ اَیتیشیچه، اَیریم عاموی اخبارات واسطه‌لری ایش اۉرگنووچی و خادملر‌نینگ امکانیتلری همده صلاحیتیدن فایده‌لنه‌دی، بیراق اولر‌نینگ محنتی اوچون مناسب مادّی رغبت بېرمه‌یدی. اونینگ فکریچه، افغانستانده قشّاقلیک و ایشسیزلیک کېنگه‌ییب، ایش امکانیتلری چېکلنگن بیر شرایطده انسانلر محنتیدن معاشسیز یاکه جوده کم حق تۉله‌ش عوضیگه فایده‌لنیش عدالتدن اېمس. عاموی اخبارات واسطه‌لری خادملرگه اولر‌نینگ قابلیتی، ملَکه‌سی و ایش تجربه‌سیگه قره‌ب معاش تۉله‌شی کېره‌ک.
او شونده‌ی دېیدی: «یېتکرمه خادملری‌نینگ اکثریتی، اینیقسه، عیاللر اوچون ایش امکانیتلری چېکلنگنی سببلی، جوده کم معاش عوضیگه ایشلشگه یاکه مناسب مادّی امتیازلرسیز عملیاتچی صفتیده فعالیتینی دوام اېتتیریشگه مجبور. بو وضعیت کوندن کونگه قیینلشماقده، چونکه یېتکرمه‌نینگ اقتصادی احوالی هم یامانلشگن و اولر‌نینگ خادملرگه مناسب معاش تۉله‌ش امکانیتی کمه‌یگن».
تقوا (مستعار) افسوس بیلن تأکیدلشیچه، تجربه‌لی و کسبی کۉنیکمه‌لرگه اېگه ژورنالیستلر بعضاً ایشگه محتاجلیک و ایش امکانیتلری‌نینگ یۉقلیگی سببلی ینه ایش اۉرگنووچی صفتیده، معاش آلمسدن، اصلیده ملَکه‌لی و تخصصلی خادملر‌نینگ وظیفه‌لریگه کیره‌دی‌‌گن ایشلرنی بجریشگه مجبور بۉلماقده.
او شونده‌ی دېیدی: «افسوس که عاموی اخبارات واسطه‌لری محیطیده‌گی جدّی معمالردن بیری ژورنالیستلر و میدیا خادملری‌نینگ قیزیقیشی همده اشتیاقیدن فایده‌لنیشدیر. کۉپلب انسانلر ایش تجربه‌سی و کسبی کۉنیکمه‌لرگه اېگه بۉلیشلریگه قره‌مه‌ی، یېتکرمه فعالیتینی رواجلنتیریش و اونینگ ثمره‌لی ایشلشی اوچون حرکت قیلماقده. بیراق اقتصادی معمالر و ایش امکانیتلری‌نینگ یۉقلیگی سببلی اولر مناسب معاش آلمه‌سدن، عملیاتچی صفتیده ایشلشگه مجبور بۉلماقده. ایش اۉرگنیش، تجربه آرتتیریش و کسبی رواجلنیش اوچون امکانیت بۉلیشی کېره‌ک، ملَکه‌لی ایشچی کوچیدن معاش تۉله‌مسدن یاکه مناسب مادّی امتیازلر بېرمسدن فایده‌لنیش واسطه‌سی اېمس».
رخسار (مستعار)نینگ اَیتیشیچه، اَیریم یېتکرمه‌لر قۉللب-قوّتلش لایحه‌لری آرقه‌لی فعالیت یوریته‌دی و ایش اۉرگنووچیلرگه هم معاش اجره‌ته‌دی. بیراق بعضی حاللرده اوشبو تۉلاولر ایش اۉرگنووچیلرگه یېتیب بارمه‌یدی و اولر هېچ قنده‌ی مادّی امتیازلرسیز ایشلشده دوام اېته‌دی. او شونده‌ی دېیدی: «رسمی خادملر و عملیاتچیلر اۉرته‌سیده‌گی کمسیتیش همده اولرگه تورلیچه مناسبتده بۉلیش عملیاتچیلر‌نینگ شخصیتی و اۉزیگه بۉلگن ایشانچیگه ضرر یېتکزیشی، اولرده اۉزینی قدرسیز حس قیلیش تویغوسینی کوچه‌یتیریشی ممکن».
امید (مستعار)نینگ اَیتیشیچه، تجربه‌لی و ملَکه‌لی یاشلر‌نینگ مجبوری روشده عملیات اۉته‌شی ایش بازاری‌نینگ اچّیق حقیقتلریدن بیریدیر. اونینگ فکریچه، کۉپلب یاشلر ملَکه و ایش تجربه‌سیگه اېگه بۉلیشلریگه قره‌مه‌ی، ایش ا‌ۉرینلری‌نینگ یېتیشمسلیگی یاکه اۉز متخصصلیگیگه بۉلگن قیزیقیشی سببلی اۉرگنووچی صفتیده ایشلشگه مجبور بۉلماقده.
او شونده‌ی دېیدی: «عملیات‌نینگ اۉزی سلبی حادثه اېمس، چونکه اۉرگنیش و تجربه آرتتیریش کسبی اۉسیش همده رواجلنیش جریانی‌نینگ بیر قِسمیدیر. معما تجربه‌لی و ملَکه‌لی یاشلردن معاش تۉله‌مسدن یاکه جوده کم مادّی امتیازلر عوضیگه فایده‌لنیلگنده یوزه‌گه کېله‌دی. یاشلر اۉز بیلیم و کۉنیکمه‌لریدن فایده‌لنیش، اقتصادی مستقللیککه اېریشیش همده اۉزلری اوچون یخشیراق کېله‌جک یره‌تیش امکانینی بېره‌دیگن مناسب ایش ا‌ۉرینلریگه محتاج».
شراره (مستعار)نینگ اَیتیشیچه، یاشلر‌نینگ قیزیقیشی و اشتیاقی اولر‌نینگ محنتیدن فایده‌لنیش واسطه‌سیگه ایلنمسلیگی کېره‌ک. اونینگ فکریچه، عملیات اۉرگنیش، تجربه آرتتیریش و کسبی رواجلنیش اوچون امکانیت بۉلیشی لازم، یخشیراق کېله‌جککه امید قیلیب یېتکرمه‌گه کیریب کېلگن یاشلردن فایده‌لنیش یۉلی اېمس.
او شونده‌ی دېیدی: «عاموی اخبارات واسطه‌لریده ایشلش بۉییچه شخصی تجربه‌مدن کېلیب چیقیب اَیتیشیم ممکنکی، افسوس که اَیریم آو یاشلر‌نینگ قیزیقیشی، اشتیاقی و ایش تجربه‌سینی آرتتیریشگه بۉلگن احتیاجیدن فایده‌لنه‌دی. یاشلر ملَکه و قابلیتگه اېگه بۉلیشلریگه قره‌مه‌ی، ایشسیزلیک و ایش امکانیتلری‌نینگ یۉقلیگی سببلی عملیاتچی صفتیده ایشلشگه مجبور بۉلماقده. بیراق کۉپ حاللرده اولر نه معاش آله‌دی، نه ایشگه قبول قیلینه‌یاتگن پیتده بېریلگن وعده‌لر بجریله‌دی».
خصوصی یېتکرمه‌لردن بیریده قریب اوچ ییلدن بېری ایش اۉرگنووچی صفتیده فعالیت یوریته‌یاتگن احمد (مستعار)نینگ اَیتیشیچه، او شو وقت دوامیده اۉز خدمت وظیفه‌لرینی بجرگنی اوچون آییگه اتیگی مینگ افغانی آله‌دی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، هر سفر رسمی ایشگه قبول قیلینیشنی سۉره‌گنیده، یېتکرمه رهبریتی بودجه یۉقلیگینی ایشگه آلیش جریانینی دوام اېتتیرمسلیک اوچون سبب قیلیب کۉرسه‌ته‌دی.
او شونده‌ی دېیدی: «مېن و ینه بیر قنچه قیزلر همده ییگیتلر خصوصی یېتکرمه‌لردن بیریده فعالیت یوریتردیک. دستلب هېچ قنده‌ی معاش آلمسدیک. بیراق مالیوی حامی تاپیلگچ، بیزگه آییگه ۵۰ دالر تۉله‌نه باشله‌دی. شونگه قره‌مه‌ی، بیر قطار لایحه‌لر تۉخته‌تیلگنیدن کېین کۉپلب خادملر ایشدن بۉشه‌تیلدی و بیزدن همکارلیکنی بې‌پول دوام اېتتیریش سۉره‌لدی. مېن یېتکرمه‌ده ایشلشگه قیزیققنیم سببلی اوشبو شرطلرگه راضی بۉلدیم و فعالیتیمنی دوام اېتتیردیم».
عینی پیتده، سورگونده‌گی ژورنالیست و میدیا کوزه‌توو مرکزی‌نینگ سابق رهبری صدیق‌الله توحیدی افغانستانده ژورنالیستلر‌نینگ حیاتی و ایش جایی خوفسیزلیگی جدّی معمالردن بیری اېکنینی اَیته‌دی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، اَیریم آو خرجتلرنی کمه‌یتیریش مقصدیده اوشبو ساحه‌ده ییللر دوامیده فعالیت یوریتگن تخصصلی و تجربه‌لی ژورنالیستلرنی جوده کم معاش عوضیگه، عملیاتچی نامی بیلن ایشگه قبول قیله‌دی و حتا اولرنی آیلر یاکه ییللر دوامیده شو مقامده سقلب قاله‌دی. و حالان‌که، بو انسانلر یېترلی کسبی ملَکه و تجربه‌گه اېگه.
توحیدی شونده‌ی دېیدی: «افغانستان ایچیده‌گی ژورنالیستلر نه حیات خوفسیزلیگیگه، نه ایش جایی خوفسیزلیگیگه اېگه. میدیا هم ضرور درجه‌ده اېرکین فعالیت یوریته آلمه‌یدی و اولر‌نینگ مالیوی منبعلری کېسکین چېکلنگن. حتا مالیوی امکانیتلری یخشیراق بۉلگن اَیریم یېتکرمه هم طالبان باشقرووی آستیده میدیا فعالیتی‌نینگ کېله‌جگی ناانیق بۉلگنی سببلی ییریک سرمایه‌لر کیریتیشدن تیییلماقده. بوندن تشقری، ریکلام درآمدلری‌نینگ کمه‌ییشی آو‌نینگ مالیوی احوالینی ینه‌ده آغیرلشتیردی».
توحیدی‌نینگ اَیتیشیچه، افغانستان ایچیده‌گی ژورنالیستلر اۉز حقوقلرینی حمایه قیلیش و اولر اوچون کوره‌شیش مقصدیده مراجعت قیلیشی ممکن بۉلگن مستقل همده حسابدار تشکیلاتگه اېگه اېمس. طالبان هم ژورنالیستلر‌نینگ احوالی و معمالریگه اعتبار قره‌تمه‌یدی، عکسینچه، آودن کۉپراق ترغیبات مقصدلریده فایده‌لنیشگه اینتیله‌دی.
بو حالت طالبان افغانستانده حاکمیتنی اېگه‌لله‌گنی‌نینگ بېش ییللیگی مناسبتی بیلن ۸صبح گزېته‌سی بیلن صحبتلشگن اَیریم ژورنالیستلر و میدیا خادملری بیلدیرگن فکرلرگه هم ماس کېله‌دی. اولر اوشبو گروه تامانیدن جاری اېتیلگن چېکلاولر سۉنگگی بېش ییل دوامیده مملکتده میدیا فعالیتی اوچون شرایطلرنی کېسکین تاره‌یتیرگنینی اَیتگن اېدی. اولر‌نینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، سانسور، اخبارات آلیش امکانیتلری‌نینگ چېکلنیشی، تنقید قیلیش‌نینگ تقیقلنیشی و حبسگه آلینیشدن قۉرقیش ژورنالیستلرنی اۉز-اۉزینی سانسور قیلیشگه مجبور اېتیب، واقعه‌لرنی اېرکین یاریتیش امکانیتلرینی کمه‌یتیرگن.
