مسکو فارمتی؛ بو سفر طالبان و پاکستان اۉرته‌سیده‌گی نزاعلر میدانی
کیومرث صمدی
دنیا قیزیق دنیا بۉلیب قالدی. پاکستان ییللر دوامیده طالبان‌نینگ اېنگ مهم سیاسی قۉللب-قوّتلاوچیلریدن بیری بۉلگن مملکت اېندی طالبان اۉتیرگن اۉشه خانه‌‌نینگ اۉزیده بو گروهنی ترورچیلرگه باش‌پناه بېریشده عیبله‌ماقده؛ طالبان اېسه پاکستاننی تینچ اهالیگه حربی هجوملر اویوشتیریش، بې‌قرارلیکنی کوچه‌یتیریش و افغانستانگه نسبتاً «حربی تیل»دن فایده‌لنیشده عیبله‌ماقده. بوندن هم عجبلنرلیسی شو که بو ماجرا اېندی فقط کابل و اسلام‌آباد اۉرته‌سیده‌گی نزاع اېمس؛ کېلیشماوچیلیک شو قدَر کوچه‌یدی که مسکو فارمتی‌نینگ سکّیزینچی ییغیلیشیده «قۉشمه بیانات» قبول قیلینمه‌دی. روسیه‌‌نینگ مخصوص وکیلی ضمیر کابلوف آچیقچه‌سیگه افغانستان (طالبان) و پاکستان هیاتلری یکونی متن بۉییچه کېلیشه آلمه‌گنینی اَیتدی.
بو منطقه‌میز سیاستیده‌گی غلطی ضدیتلردن بیری بۉلیشی ممکن: بیر وقتلر طالباننی افغانستان اوچون یگانه «یېچیم» دېب اته‌گن پاکستان بوگون اونی اۉزی‌نینگ «خوفسیزلیک» معماسی‌نینگ بیر قِسمی دېب بیلماقده؛ ییللر دوامیده پاکستاننی اۉزلری‌نینگ اېنگ جدّی طرفداری دېب کۉرگن طالبان اېسه اېندی اسلام‌آبادنی اۉز رژیمینی بې‌قرارلشتیریشده عیبله‌ماقده. هه، سیاست ابدی دۉستلیکلر مملکتی اېمس، منفعتلر اۉزگره‌دی و اتفاقلر المشه‌دی؛ بیراق مسکوده کۉریلگن حالت عادی‌گینه بیاناتده‌گی بیر نېچه سۉز باره‌سیده‌گی کېلیشماوچیلیک اېمس اېدی. طالبان و اسلام‌آباد اۉرته‌سیده‌گی ضدیت شو باسقیچگه یېتدی که حتا معمانی افاده‌لش اوچون ایکّی تامان اۉرته‌سیده «عمومی تیل» هم قالمه‌گن.
طالبان تشقی ایشلر وزیری مولوی امیرخان متقی‌نینگ بیاناتلریده‌گی ینه‌ده اعتبارلی جهت شونده اېدی که او تکلیف اېتیلگن بیانات متنیده افغانستان تروریزم مسأله‌سیده حددن تشقری کۉپ تیلگه آلینگنیدن ناراضیلیک بیلدیردی. بو اعتراض تشقی کۉرینیشده دیپلوماتیک بیر عباره‌گه تعلقلی بۉلسه-ده، اصلیده کتّه‌راق معناگه اېگه: طالبان هلی هم تروریزمنی قۉللب-قوّتلش حقیده‌گی عیبلاو سایه‌سینی اۉزیدن بوتونله‌ی اوزاقلشتیره آلمه‌گن.
تۉغری، طالبان وکیللری مسکوده و باشقه جایلرده منطقه دولتلری‌نینگ یوقاری مرتبه‌لی عملدارلری بیلن بیرگه اۉتیریشماقده و بوندن هم مهمی، روسیه بیلن رسمی مناسبتلرگه اېگه. بیراق عیناً شو طالبان منطقوی ییغیلیش بیاناتی مسأله‌سیگه کېلگنده، هنوز بو اچّیق و آچیق حقیقت بیلن یوزمه-یوز توریبدی: منطقوی و خلق‌ارا ترورچیلر اوشبو گروه نظارتیده‌گی حدودده باش‌پناه تاپه‌یاتگنی حقیده‌گی مسأله. بو طالبان اۉز موقعینی مستحکملش یۉلیده دوچ کېله‌یاتگن اېنگ مرکّب ضدیتلردن بیری بۉلیشی ممکن: دیپلوماتیک اېشیکلری طالبان اوچون آچیلگن، بیراق ترورچیلرگه باش‌پناه بېریش حقیدگی موجود حقیقت سقلنیب قالماقده.
بو یېرده روسیه مسأله‌سی هم اۉرته‌گه چیقه‌دی. مسکو بیر تاماندن، طالبان رژیمینی رسماً تن آلگن بیرینچی دولت دیر؛ باشقه تاماندن اېسه تروریزمگه قرشی کوره‌ش و طالبان تامانیدن ترورچیلرگه باش‌پناه بېریلیشی همان مسکو فارمتی‌نینگ کون ترتیبیده توریبدی. بو ضدیت مسکو اوچون هم ارزانگه توشمه‌یدی. روسیه طالباننی تن آلیشی ممکن، بیراق منطقه دولتلری‌نینگ طالبانگه نسبتاً خوفسیزلیک نقطه نظرینی بیرته سیاسی قرار بیلن آسانلیکچه اۉزگرتیره آلمه‌یدی.
البته، گپ فقط روسیه‌ده اېمس. افغانستان و پاکستان اطرافیده‌گی برچه دولتلر اېندی نظارت قیلینمسه، ایکّی دولت اۉرته‌سیده‌گی کېلیشماوچیلیکدن هم آشیب کېتیب، بوتون «منطقوی دیپلوماسی»گه تأثیر کۉرسه‌تیشی ممکن بۉلگن معماگه دوچ کېلماقده. وضعیت انیق: اگر بوگون مسکو فارمتی کبی تاریخی و اهمیتی کتّه بۉلگن ییغیلیش طالبان و پاکستان اۉرته‌سیده‌گی کېلیشماوچیلیک سبب قۉشمه بیانات قبول قیله آلمه‌سه، اېرته‌گه باشقه بیر ییغیلیش هم خودّی شونده‌ی معماگه دوچ کېلیشی ممکن. طالبان و پاکستان افغانستانگه عاید کۉپلب ییغیلیشلرده بیرگه اۉتیره‌دی و خوفسیزلیک مسأله‌لریده‌گی کېلیشماوچیلیکلر همده اۉزارا عیبلاولر دوام اېتر اېکن، باشقه مذاکره چوکیلریده هم بیر-بیری بیلن بحثلشیشی احتمالدن خالی اېمس.
بو مسکو چه‌لگن خوف قۉنغیراغی دیر. مسکو فارمتی منطقه دولتلری‌نینگ افغانستان مسأله‌سیده‌گی مناسبت‌لرینی موافقلشتیریش اوچون تشکیل اېتیلگن؛ بیراق سکّیزینچی ییغیلیشده ایکّی تامان‌نینگ تروریزمگه عاید عباره‌لر باره‌سیده‌گی کېلیشماوچیلیگی شو قدَر جدّیلشدی که حتا یکونی قۉشمه متن هم بو‌نینگ قربانیگه ایلندی. روسیه بو کېلیشماوچیلیک مسکو فارمتی‌نینگ توگه‌گنینی انگله‌تمسلیگینی اَیتدی، اما یوز بېرگن واقعه ایکّی تامانله‌مه انقراض کۉپ تامانله‌مه میکانیزمگه سایه سالیشی ممکنلیگینی کۉرسه‌تدی.
منه شو یېرده روسیه، چین و ایران‌نینگ رۉلی ینه‌ده مهم‌لشه‌دی. بو اوچ دولت‌نینگ برچه‌سی اوچون افغانستان و پاکستان کتّه اهمیتگه اېگه. شو‌نینگ اوچون مسأله اېندی فقط طالبان و پاکستان‌نینگ اۉزارا کېلیشیب آلیشیده اېمس؛ اساسی مسأله بو ایکّی تامان اۉرته‌سیده‌گی کېلیشماوچیلیک افغانستان باره‌سیده‌گی منطقوی دیپلوماسی‌‌نینگ ضعیفلشیشیگه سبب بۉلمه‌سلیگیدیر.
اعتباردن چېتده قالدیریب بۉلمه‌یدیگن ینه بیر مهم جهت مسکو فارمتیده‌گی طالبان‌نینگ سَلماغی. طالبان و پاکستان اۉرته‌سیده‌گی کېلیشماوچیلیک منطقوی ییغیلیش‌نینگ قۉشمه بیانات قبول قیلیشیگه تۉسقینلیک قیلیشی کیچیک واقعه اېمس. خواهله‌یمیزمی-یۉقمی، بو حالت باشقه اعضا دولتلر نظریده طالبان یانده‌شووی‌نینگ مهم‌لیگینی انگله‌ته‌دی. یعنی، طالبان «مشروعیت انقراضی» بیلن کوره‌شه‌یاتگن بۉلسه-ده، بو اونینگ قۉشنیچیلیک و منطقوی ییغیلیشلرده‌گی یانده‌شووی بوتونله‌ی اعتبارسیز قالدیریلگنینی انگله‌تمه‌یدی. طالبان‌نینگ بیر بیانات متنیگه قرشیلیگی ییغیلیش‌نینگ یکونی قۉشمه حجتسیز توگه‌شیگه آلیب کېلگن اېکن، دېمک، بو گروه‌نینگ آوازی منطقوی چوکیده تۉلیق بۉلمسه-ده اېشیتیلگن.
