پلاستیک خلتهلر؛ ترتیبسیز ترقهتیش و اېکولوژیک عاقبتلر حقیدهگی خواطرلر
ایلیا

کابلنینگ اَیریم اهالیسی پلاستیک خلتهلرنینگ ایشلهتیلیشی کېنگهییب بارهیاتگنیدن خواطر بیلدیریب، اویمه-اوی ترغیبات دستورلرینی یۉلگه قۉییشنی و اوشبو خلتهلرنینگ استعمالینی کمهیتیریش اوچون عملی چاره-تدبیرلر کۉریشنی طلب قیلماقده. اولرنینگ اَیتیشیچه، پلاستیک خلتهلرنینگ ارزانلیگی و آسان تاپیلیشی همده مناسب مقابللرنینگ یۉقلیگی بو ماتریاللردن فایدهلنیشنینگ خلق آرهسیده هنوزگچه کېنگ ترقهلیشیگه سبب بۉلگن. اولر کۉپلب پلاستیک خلتهلر بیر مرتهلیک ایشلهتیلگندن سۉنگ اطراف-محیطگه تشلب یوباریلیشی و یېر همده سوولرنینگ افلاسلنیشیگه آلیب کېلیشینی قۉشیمچه قیلیشهدی. اولرنینگ سۉزلریگه کۉره، تلویزیون، رادیو، مسجدلر و شهر بنرلری آرقهلی ترغیبات ایشلری دوام اېتیشی کېرهک؛ بیراق پلاستیک استعمالینی کمهیتیریش اوچون فقط توشونتیریش ایشلرینینگ اۉزی یېترلی اېمس و پلاستیک خلتهلرنی ایشلب چیقریش همده آلیب کېلیشگه هم چېکلنیشی لازم.
کابل اهالیسیدن بیری علیمنینگ اَیتیشیچه، پلاستیک خلتهلردن فایدهلنیش آدملرنینگ کوندهلیک حیاتینینگ تورلی جبههلریده کېنگهییب کېتگن و اونی کمهیتیریش اوچون چاره کۉریش ضرور. اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، افغانستانده پلاستیک خلتهلرنی المشتیریش کۉپ وقت طلب قیلسه-ده، بو امکانسیز ایش اېمس.
کابلنینگ اوشبو یشاوچیسی شوندهی دېیدی: «پلاستیک خلتهلرنی همه جایده کۉریش ممکن، چونکه حاضر افغانستاننینگ ایچیده هم اولرنی ایشلب چیقرووچی فابریکهلر فعالیت یوریتماقده. حتا نانوایخانهلرده هم پلاستیک خلتهلردن فایدهلنیلهدی، حالبوکه همه اونینگ قنچهلیک ضررلی اېکنینی و ناننی هم بوزیشینی بیلهدی. مېن اۉزیم پلاستیکنینگ ضرریدن خبردارمن و بازارگه بارگنیمده اۉزیم بیلن متاعلی خلته آلیب بارهمن؛ اما آدملر متاعلی یاکه کاغذلی خلتهلردن کمراق فایدهلنیشهدی. کۉپراق همه نرسه پلاستیک بۉلیب کېتگن و تېز آرهده اونینگ اۉرنینی مناسب مقابل اېگهللشی امیدلی کۉرینمهیپتی».
کابلنینگ ینه بیر یشاوچیسی شکیبنینگ اَیتیشیچه، اۉتمیشده یاشلر و تورلی مؤسسهلر تامانیدن پلاستیک خلتهلردن فایدهلنیشنی کمهیتیریش بۉییچه بیر نېچه ته دستورلر یۉلگه قۉییلگن، بیراق بو دستورلر کوتیلگن نتیجهنی بېرمهگن. اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، آدملر مقابل وریانتلردن فایدهلنیشگه کۉپراق اۉتیشلری اوچون ترغیبات ایشلری بیلن بیر قطارده بازارده پلاستیک خلتهلر تکلیفی هم چېکلنیشی کېرهک.
کابلنینگ اوشبو یشاوچیسی دېیدی: «عامهوی اخبارات واسطهلری و اجتماعی ترماقلر ترغیبات ساحهسیده کۉپراق رۉل اۉینهشی کېرهک. اۉتمیشده اۉتکزیلگن کمپنیلر بازارده پلاستیک خلتهلر هنوزگچه موجود بۉلگنی سببلی اونچهلیک ثمره بېرمهدی. آدملر اۉز ساغلیغیدن کۉره پولگه کۉپراق اهمیت بېریشهدی و اونینگ اوزاق مدتلی عاقبتلری حقیده اۉیلشمهیدی. شو سببلی بو جریان هنوز دوام اېتماقده».
کابلنینگ باشقه بیر یشاوچیسی سمیعنینگ اَیتیشیچه، آدملر پلاستیک ماتریاللرنینگ ضررلی عاقبتلریدن خبردار بۉلیشلریگه قرهمهی، شهرده اوشبو ماتریاللردن فایدهلنیش هنوز کېنگ ترقهلگن. او پلاستیک خلتهلرنینگ ارزانلیگی و قولهی مقابللرنینگ یۉقلیگینی اوشبو خلتهلردن فایدهلنیش دوام اېتیشینینگ اساسی عامللری دېب بیلهدی. او بازارده پلاستیک خلتهلرنی ایشلب چیقریش و یېتکزیب بېریشنی نظارت قیلیشنی همده آدملرنی متاعلی و کاغذلی خلتهلردن فایدهلنیشگه رغبتلنتیریشنی طلب قیلماقده.
سمیع شوندهی دېیدی: «آدملر پلاستیکنینگ قنچهلیک معمالی اېکنینی بیلیشهدی، اما پلاستیک خلتهلر ارزان بۉلگنی اوچون ینه اوندن فایدهلنیشهدی. اگر اونی ایشلب چیقریش و بازارگه یېتکزیب بېریش نظارت قیلینسه، آدملر مقابل تنلاولردن فایدهلنیشگه مجبور بۉلیشهدی».
کابلنینگ ینه بیر یشاوچیسی سکندرنینگ اَیتیشیچه، شو پیتگچه اوشبو شهرده پلاستیک خلتهلردن فایدهلنیشنی کمهیتیریش بۉییچه کېنگ کۉلملی و جسمانی کمپنیلر اۉتکزیلگنیگه گواه بۉلمهگن. اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، بو بارهدهگی ترغیبات دستورلرینینگ اکثریتی اجتماعی ترماقلرده، اینیقسه فیسبوکده آلیب باریلهدی و شهر مقیاسیده عملی فعالیتلر کمراق کۉزگه تشلنهدی.
سکندر شوندهی دېیدی: «پلاستیک ضررلی و اوندن فایدهلنیش اطراف-محیطنینگ افلاسلنیشی و چیقیندیلرگه سبب بۉلهدی، لېکن کۉپچیلیک آدملرنینگ کاغذ یاکه متاعلی خلتهلرنی ساتیب آلیشگه قُربی یېتمهیدی. مېنینگ فکریمچه، یېچیملردن بیری بیرار محصولاتنی قداقلش اوچون مقابل تنلاولردن فایدهلنیش و امکان قدَر پلاستیکدن واز کېچیش دیر. اَیریم آدملر قاره خلتهلرنی کۉپراق افضل کۉریشهدی، حالبوکه بو توردهگی خلتهلر هم اطراف-محیط اوچون معما توغدیریشی ممکن».
کابلنینگ باشقه بیر یشاوچیسی حسننینگ اَیتیشیچه، شو پیتگچه پلاستیک خلتهلردن فایدهلنیشنینگ آلدینی آلیش اوچون جدّی و ثمرهلی چاره کۉریلمهگن. اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، افغانستانده ایسّیق ناننی تشیش اوچون پلاستیک خلتهلردن فایدهلنیش اۉتمیشدن بېری عرف بۉلگن و هنوز کۉپلب نانوایخانهلرده دوام اېتماقده.
او شوندهی دېیدی: «افغانستانده قدیمدن ایسّیق ناننی پلاستیک خلتهلر ایچیگه سالیش عادت بۉلگن و حاضر هم بو ایش دوام اېتماقده. اَیریم نانوایخانهلرده پلاستیکنینگ ضررلری حقیده آگاهلنتیریلهدی، لېکن بریبیر پلاستیک خلتهلردن فایدهلنیش کۉپراق».
شو بیلن بیرگه، بیر قطار اېکولوژیک متخصصلرنینگ اَیتیشیچه، پلاستیک چیقیندیلرنی ثمرهلی باشقریشنینگ یۉقلیگی و بیر مرتهلیک خلتهلردن فایدهلنیشنینگ آرتیشی افغانستانده اېکالوژیک خوفلرنی آشیرگن.
اېکولوژیک متخصصلردن بیری کاظم همایوننینگ اَیتیشیچه، پلاستیک چیقیندیلرنینگ کتّه قِسمی ییغیب آلینگندن سۉنگ، تېگیشلی طرزده سرهلنمسدن و قَیته ایشلنمهسدن کۉمیب تشلنهدی یاکه اطراف-محیطگه تشلب یوباریلهدی و چیریمسلیگی سببلی طبیعتده اوزاق وقت قالیب کېتهدی. او اوشبو معمانی کمهیتیریش اوچون ترغیبات ایشلری بیلن بیر قطارده پلاستیک خلتهلرنی ایشلب چیقریش و آلیب کېلیشگه هم چېکلاو قۉییلیشی کېرهکلیگینی تاکیدلهیدی.
همایون شوندهی دېیدی: «افغانستانده پلاستیک چیقیندیلرنی باشقریش هلی هم باشلنغیچ باسقیچده توریبدی. اۉتمیشده چیقیندیلرنینگ اکثریتی ارگانیک مادّهلر بۉلیب، کۉمیلگندن سۉنگ چیریب کېتر اېدی، اما حاضر پلاستیک چیقیندیلر هم باشقه چیقیندیلر بیلن بیرگه کۉمیلماقده و اوزاق ییللر دوامیده اطراف-محیطده قالیب کېتماقده. بیر نېچه ییل اوّل مېن شهر حاکملیگینینگ تازهلش باشقرمهسیدن آلگن حساباتگه کۉره، کونیگه تخمیناً ۴ مینگ ۴۰۰ تُن چیقیندی حاصل بۉلر اېدی، اونینگ فقط بیر قِسمی ییغیب آلینیب، قالگن قِسمی اطراف-محیطده قالیب کېتردی؛ بیراق اوشبو چیقیندیلرنینگ قنچه قِسمینی پلاستیک خلتهلر تشکیل اېتیشی انیق اېمس اېدی».
همایون بیر مرتهلیک خلتهلردن فایدهلنیشنی کمهیتیریش اوچون فقط ترغیبات ایشلری یېترلی اېمسلیگینی و حقوقی، اقتصادی همده تعلیمی چاره-تدبیرلر مجموعهسی عملگه آشیریلیشی لازملیگینی تاکیدلهیدی.
ینه بیر اېکولوژیک متخصص سید محمد سلیمانخېل افغانستان شهرلریده پلاستیک خلتهلردن کېنگ و ترتیبسیز فایدهلنیشنی جدّی اېکولوژیک معمالردن بیری دېب بیلهدی. اونینگ اَیتیشیچه، پلاستیکدن، اینیقسه صفتسیز خلتهلردن فایدهلنیش نهفقط اېکولوژیک عاقبتلرگه اېگه، بلکه اقتصادی و اجتماعی عاقبتلرنی هم کېلتیریب چیقریشی ممکن.
اوشبو متخصص شوندهی دېیدی: «اطراف-محیطنینگ اساسی معمالریدن بیری افغانستان شهرلریده پلاستیکدن کېنگ فایدهلنیشدیر. آدملر اینیقسه بېاختیار روشده بویوملرنی تشیش و باشقه مقصدلر اوچون پلاستیکدن، اینیقسه صفتسیز پلاستیکلردن فایدهلنیشهدی. بیز بیرته پلاستیک خلتهنی اتیگی یریم ساعت ایشلهتیشیمیز ممکن، اما اۉشه خلته اطراف-محیطده یوزلب ییللر دوامیده قالیب کېتیشی ممکن. بو حالت بیزنینگ بوگونگی خطی-حرکتلریمیز اطراف-محیطگه و کېلهجک اولادلر حیاتیگه قندهی تاثیر کۉرسهتیشی ممکنلیگینی کۉرسهتهدی».
اعلان قیلینگن معلوماتلرگه کۉره، کابلده کونیگه مینگلب تُن چیقیندی حاصل بۉلهدی؛ شونگه قرهمهی، اوشبو عمومی چیقیندیلر ترکیبیدهگی پلاستیکنینگ انیق اولوشینی اَیتیش اوچون ایشانچلی و دالضرب معلوماتلر ضرور. بیر مرتهلیک خلتهلر، بوتللر و پلاستیک ایدیشلر استعمال قیلینگندن سۉنگ شهر چیقیندیلری آرهسیده اوچرهیدیگن بویوملر سیرهسیگه کیرهدی.
بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی هم اوّلراق دنیاده ییلیگه یوزلب میلیون تُن پلاستیک ایشلب چیقریلیشینی معلوم قیلگن اېدی. پلاستیک ایشلب چیقریش و استعمال قیلیشنینگ آرتیشی، چیقیندیلرنی باشقریشنینگ ضعیفلیگی بیلن بیر قطارده، دنیادهگی مهم اېکولوژیک معمالردن بیری سنهلهدی.





