دموکرا‌تلر غلبه قازانیشی احتمالی؛ ترمپنینگ «اېرکین حرکت قیلیش امکانیتی» چېکلنه‌دیمی؟
شجاع‌الدین امینی
یقین شرق منطقه‌سی شونده‌ی بیر وضعیتگه توشیب قالگنکی، اونینگ تقدیرینی بېلگیلشده اېندی آیلر، هفته‌لر و کونلر اېمس، حتا ساعتلر هم حل قیلووچی اهمیت کسب اېتماقده. امریکا قوشمه ایالتلریده‌گی آره‌لیق سیلاولر تقدیرینی بېلگیلشده هم خودّی شونده‌ی حالت کوزه‌تیلماقده. دنیا اهالیسی‌نینگ قره‌شی هم اوشبو سیلاولر و اولر‌نینگ نتیجه‌لریگه قره‌تیلگن. البته، اسراییل سیلاولری هم اۉز اۉرنیده مهم اهمیتگه اېگه بۉلیب، اونینگ نتیجه‌سی الّه‌قچان معلوم بۉلدی. عملده‌گی باش وزیر بنیامین نتنیاهو اېندی یکّه اۉزی حکومت توزه آلمه‌یدی، حتا سیاسی میداندن بوتونله‌ی چېتله‌تیلمسه هم. امریکا سیلاولری اېسه بو مملکت‌نینگ ایران اسلام جمهوریتی بیلن آلیب باره‌یاتگن اوروشی سببلی ینه‌ده مهم اهمیت کسب اېتدی. یعنی، اگر جمهوریت‌چیلر کانگرسده‌گی کۉپچیلیک اۉرنینی بای بېرسه‌لر، دونالد ترمپ تشقی سیاستده، اینیقسه ایرانگه قرشی اوروشده «اېرکین حرکت قیلیش امکانیتی»دن محروم بۉله‌دی. بو قطعی خلاصه اېمس، بلکه ایران اوروشی‌نینگ امریکالیکلر حیاتیگه تأثیری حقیده‌گی اوستون قره‌شلرگه اساسلنگن فکردیر. فرض قیله‌یلیک، ترمپنینگ اېرکین حرکت قیلیش امکانیتی چېکلنسه، بو‌نینگ نتیجه‌سیده یقین شرققه نسبی آسایشته‌لیک قَیته‌دی و جهان انرژی بازاری تینچلنه‌دی. اوشبو مقاله‌ده هم فقط شو جهتگه اعتبار قره‌تیله‌دی.
شونده‌ی اېکن، قوییده‌گی سوال توغیله‌دی: دموکرا‌تلر‌نینگ احتمالی غلبه‌سی ترمپنینگ ایرانگه قرشی حرکتلریده‌گی اېرکینلیگینی چېکله‌یدیمی؟ بو سوالگه جواب بېریشده بیر نېچه جهتنی تأکیدلش ممکن:
۱- ترمپ ایران اوروشی‌نینگ آره‌لیق سیلاولرگه تأثیرینی انگلب یېتدی. بونگه اوروش طرفدارلری کم، قرشیلر اېسه کۉپلیگی، شونینگدېک، عیناً شو سببلی اونینگ شخصی رېیتینگی هم بیرآز پسه‌یگنی سبب بۉلدی. ترمپ ایرانگه هجوم قیلیش حقیده قرار قبول قیلیب، اونی عملگه آشیرگن پیتده، احتمال، بو‌نینگ ممکن بۉلگن عاقبتلرینی آلدیندن تۉلیق انگله‌مه‌گن اېدی. عکس حالده، او بونچه‌لیک آسان توکل قیلمه‌گن بۉلردی. بوگونگی کونده اونینگ ایرانگه قَیته هجوم قیلیشدن تیییله‌یاتگنی هم اوروش عاقبتلری و اونینگ سیلاولرگه سلبی تأثیریدن قۉرقه‌یاتگنی بیلن باغلیق. یعنی، بو یېرده اوروش عاقبتلری و اونینگ سیلاولرگه تأثیری تیییب تورووچی واسطه وظیفه‌سینی بجرماقده.
اېندی فرض قیله‌یلیک، سیلاولر اۉتکزیلدی و ترمپ کوتگنیدن فرقلی روشده دموکرا‌تلر غلبه قازاندی (اولر «ایشانچلی» یاکه «کیچیک فرق بیلن» کۉپچیلیکنی قۉلگه کیریتیشیدن قطعی نظر). بو حالت ترمپنینگ ایران اسلام جمهوریتی بیلن ینه اوروشگه کیریشیشدن آرتگه چېکینیشینی انگله‌تمه‌یدی. چونکه اېندی تیییب تورووچی واسطه وظیفه‌سینی بجره‌دیگن سیلاولر قالمه‌یدی. باشقه‌چه اَیتگنده، ترمپ اېندی یۉقاتیشدن خواطر آله‌دیگن قیمتلی سیاسی موقعگه اېگه بۉلمه‌یدی. شو سببلی او ایران اسلام جمهوریتی بیلن حربی قره‌مه-قرشیلیکدن واز کېچمه‌یدی. فقط ینگی بیر واقعه یوز بېریشی ممکن، اما بو باشقه مسأله.
۲- ترمپ «تیزیمنی بوزووچی» صفتیده تنیلگن. یعنی، او تیزیملی، اداری و حقوقی چېکلاولرگه اونچه‌لیک اهمیت بېرمه‌یدیگن انسان. تۉغریراغی، او تیزیم اۉزیگه بۉیسونیشینی ایسته‌یدی، اۉزی تیزیمگه بۉیسونیشنی اېمس. او باشقه‌لر‌نینگ گپیگه کم قولاق ساله‌دی، کۉپراق اعتبار مرکزیده بۉلیشگه و اۉز خواهش-ایستکلری‌نینگ هېچ قنده‌ی اعتراضسیز قبول قیلینیشیگه اینتیله‌دی. حتا بو حالت قرشی تامان نظریده شخصگه سیغینیشدېک کۉرینسه هم. شو سببلی او سیلاوآلدی ییغیلیشلریدن بیریده طرفدارلریگه قره‌ته: «تصور قیلینگ، مېنینگ اسمیم هم سیلاو ورقلریده بار»، دېگن اېدی. بو عیناً دستورگه اېمس، شخصگه استوار اهمیت بېریش‌نینگ افاده‌سیدیر. او، شونینگدېک، شاو-شوو کۉتریشنی یخشی کۉره‌دی و کۉپینچه شونده‌ی فکرلرنی اَیته‌دیکی، جهان عاموی اخبارات واسطه‌لری کونلب، هفته‌لب و آیلب بو حقده متخصصلر بیلن بحث-مناظره آلیب باره‌دی. اونینگ گپلری و خطی-حرکتلری عاقبتلریگه نظر تشله‌مسدن توریب، دنیاده کتّه شاو-شوو کۉتریش اوچون یېترلی.
شو سببلی، بونده‌ی کرکترگه اېگه انسان کانگرس‌نینگ فکر-ملاحظه‌لریگه، حتا او دموکرا‌تلر نظارتیده بۉلسه هم، جدّی اهمیت بېریشی قیین. اینیقسه، سیلاوده‌گی مغلوبیتدن کېین او اۉزینی تحقیرلنگن حس قیله‌دی. بو تویغودن خلاص بۉلیش اوچون بۉلسه هم، دنیا‌نینگ بیرار بورچه‌گیده ینگی ماجرا کېلتیریب چیقریشگه اورینیشی ممکن. شو جهتدن، ایران اسلام جمهوریتی بیلن ینه بیر اوروش باشلش اونینگ مقصدیگه جوده ماس کېله‌دی.
ترمپنینگ نوبتده‌گی اوروشدن کۉزله‌گن مقصدی هم ایران اسلام جمهوریتینی البته قوله‌تیش اېمس، بلکه اونی آق اوی هسته کېلیشوویدن فایده‌لیراق دېب تقدیم اېته آله‌دیگن بیتیمگه راضی قیلیشدیر. ترهمپ نظریده، بونده‌ی کېلیشووگه اېریشیش اوچون ایرانگه ینه‌ده کوچلی ضربه بېریش ضرور. یعنی، اوّل ینگی اوروش باشلش، سۉنگ ینه مذاکره‌لر چوکییگه قَیتیش.
۳. شونی اونوتمسلیک کېره‌ککی، امریکا قرشیسیده ایران اسلام جمهوریتی توریبدی. بو توزوم جمهوریت‌چیلر اوچون هم، دموکرا‌تلر اوچون هم اونچه‌لیک مقبول اېمس. البته، هر ایکّی سیاسی آقیم‌نینگ ایران اسلام جمهوریتیگه نسبتاً نفرت درجه‌سی بیرآز فرق قیله‌دی، اما بو فرق حل قیلووچی اهمیتگه اېگه اېمس. اگر دموکرا‌تلر ایرانگه قرشی اوروش و اونینگ حکومتینی اغدریشنی قۉللب-قوّتله‌مسه‌لر هم، اونگه نسبتاً چېکلاولر جاری اېتیلیشینی قۉللب-قوّتله‌یدیلر. ایران چېکلاولر‌نینگ آغیر یوکینی عیناً بارک اوباما آق اویده بۉلگن دورده تۉلیق حس قیلگنینی اونوتمسلیک کېره‌ک. دموکرا‌تلر ایرانگه، اساسا، اقتصادی کرکترگه اېگه بۉلگن ینه‌ده کوچلی باسیم اۉتکزیلیشینی معقولله‌یدیلر. تۉغریراغی، اولر «رژیمنی اۉزگرتیریش»نی ایسته‌مسه‌لر هم، «خُلق-اطوارنی اۉزگرتیریش»نی خواهله‌یدیلر. بونده‌ی اۉزگریشگه اېسه آسانلیکچه اېریشیب بۉلمه‌یدی، بو‌نینگ اوچون حربی و ناحربی باسیم اۉتکزیش طلب اېتیله‌دی. دموکرا‌تلر و جمهوریت‌چیلر اسراییلنی قۉللب-قوّتلش مسأله‌سیده قنچه‌لیک جدّی و قطعی بۉلسه‌لر، ایران اسلام جمهوریتیگه قرشی چیقیشده هم شونده‌ی مناسبت‌ده توره‌دیلر. ینه بیر بار تأکیدلش کېره‌ککی، وضعیتگه، اینیقسه، سیلاولر عرفه‌سیده‌گی مهم پلّه‌لرگه قره‌ب، قۉللب-قوّتلش و قرشیلیک درجه‌سی اۉزگریشی ممکن.
حاضر‌نینگ اۉزیده هم دموکرا‌تلر‌نینگ ایرانگه قرشی اوروشگه مناسبتی ترمپ حکومتی‌نینگ موقعینی ضعیفلشتیریش و جمهوریت‌چیلرنی سیاسی میداندن سیقیب چیقریش مقصدیگه قره‌تیلگن. بو اولر‌نینگ ایران اسلام جمهوریتیگه خیرخواه اېکنینی انگله‌تمه‌یدی. شو سببلی، اگر ترمپ ایرانگه ینه هجوم قیلسه، بونی آقلش اوچون تورلی دلیللرنی کېلتیریشی ممکن. جمله‌دن، اسراییل خوفسیزلیگی مسأله‌سینی ینه کون ترتیبیگه آلیب چیقیشی ممکن. چونکه دموکرا‌تلر هم، جمهوریت‌چیلر هم تل‌آویو منفعتلرینی حمایه قیلیش مسأله‌سیده جوده سېزگیر. شونینگدېک، ایران اسلام جمهوریتی آلدینی آلینمسه، منطقه‌ده‌گی زۉرآور کوچگه ایلنیشی و باشقه‌لر، اینیقسه امریکا‌نینگ عرب اتفاقچیلری اونینگ حددن تشقری کۉپ طلبلیک سیاستی خوفیدن امان قالالمسلیگی حقیده‌گی فکرنی هم ایلگری سوریشی ممکن.
