خلق‌ارا سیاستده‌گی کېسکینلیک عاقبتلرینی بهالش؛ اوستونلیککه اینتیلیش و یشب قالیش ایسته‌گی پارا‌دوکسینی تحلیل قیلیش
آصف مهاجر
کیریش و مساله‌نینگ قۉییلیشی
خلق‌ارا سیاست عنعنوی روشده ایکّی درجه‌ده کېچیک (ملی) و ییریک (چېگره‌لردن تشقری و خلق‌ارا) مقیاسده کېچه‌دی. اوشبو درجه‌لرده اشتراک اېتووچی اۉیینچیلر‌نینگ اۉزارا حرکتلری نتیجه‌سی انسانیت‌نینگ عمومی حیات استقبالینی بېلگیله‌یدی. خلق‌ارا میدانده‌گی فعالیت ماهیتی همیشه ایکّی اساسی قره‌مه-قرشی یانده‌شوو اۉرته‌سیده شکللنیب کېلگن: بیر تاماندن، خلق‌ارا حقوق و رژیملر دایره‌سیده کېسکینلیکنی کمه‌یتیریش، کۉپ تامانله‌مه دیپلوماسی و تینچلیک‌سېورلیککه اساسلنگن یانده‌شوولر؛ ایکّینچی تاماندن اېسه، تجاوزکار، بیر تمانلمه و خلق‌ارا معیارلرنی مېنسیمس‌لیککه اساسلنگن یانده‌شوولر.
اوشبو ایکّی یۉنه‌لیش‌نینگ عاقبتلری انسانلر حیات طرزیده توب فرقلرنی یوزه‌گه کېلتیره‌دی. مذکور مقاله‌‌نینگ مقصدی خلق‌ارا سیاست‌نینگ دنیا مقیاسده‌گی آدملر حیاتیگه کۉرسه‌ته‌دیگن ترکیبی و عملی تأثیرینی، اینیقسه، انقراض مرکزلری و کېسکینلیک تۉقنه‌شه‌دیگن حدودلرده یوزه‌گه کېله‌دیگن عاقبتلرینی توشونتیریش و بهالشدن عبارت. عیناً شو حدودلرده کوچلر‌نینگ «اوستونلیککه اینتیلیشی» بیلن چېکّه جمعیتلر‌نینگ «یشب قالیش اوچون کوره‌شی» اۉرته‌سیده‌گی ضدیت اېنگ یوقاری نقطه‌گه یېته‌دی.
حاضرگی دور خلق‌ارا سیاستی‌نینگ ترکیبی کۉرسه‌تکیچلری
زمانوی خلق‌ارا سیاست اونینگ دینا‌میکه‌سینی انگلشنی تقاضا اېته‌دیگن بیر قطار انقراض کېلتیریب چیقرووچی عامللر بیلن توصیفلنه‌دی. بولر: کېسکین ژیوپلیتیک رقابت (ییریک دولتلر‌نینگ منطقوی و خلق‌ارا اوستونلیک اوچون قره‌مه-قرشیلیگی)؛ زمانوی قوراللنیش بزه‌سی (حربی تیییب توریش سیاستی‌نینگ قَیته تیکلنیشی و دنیا مقیاسیده حربی خرجتلر‌نینگ کېسکین آشیشی)؛ تأثیر دایره‌لری‌نینگ کېنگه‌ییشی (اشتراکچیلر‌نینگ سودا یۉللری، اقتصادی کوریدورلر، انرژی منبعلری و استراتژیک اهمیتگه اېگه حدودلر اوستیدن نظارت اۉرنه‌تیشگه اینتیلیشی).
اوشبو کېسکین سیاست‌نینگ دولتلر و رسمی اۉیینچیلرگه کۉرسه‌ته‌دیگن سیاسی همده خوفسیزلیککه عاید عاقبتلریدن قطعی نظر، مذکور مقاله‌ده اساسی اعتبار اوشبو توزیلمه‌‌نینگ عادی اهالی و کېنگ خلق عامه‌سی حیاتیگه، اینیقسه، انقراض مرکزلریده یشاوچی ضعیف قتلملرگه کۉرسه‌ته‌دیگن تأثیریگه قره‌تیله‌دی.
اوستونلیککه اینتیلیش و یشب قالیش پارا‌دوکسینی تحلیل قیلیش
خلق‌ارا مناسبتلر نظریه‌سیده رئالیستیک یانده‌شوولر، اساسا، آنارشیک تیزیم شرایطیده «یشب قالیش» (Survival) اوچون کوره‌شگه اورغو بېره‌دی. بیراق ییریک دولتلر یشب قالیشدن تشقری، «حاکمیتنی عادی درجه‌ده آشیریش» و اوستونلیککه اېریشیشنی هم کۉزله‌یدی. هژمونیککه اساسلنگن سیاست‌نینگ اوستونلیککه اینتیلیش خرجتلری ضعیف جمعیتلر و عادی اهالی ذمّه‌سیگه یوکلنگنیده، اوشبو پارا‌دوکس انقراضلی توس آله‌دی. بو جریانده انقراضلی حدودلرده‌گی کیچیک سیاسی اشتراکچیلر و محلی جمعیتلر کۉپینچه ییریک دولتلر‌نینگ کوچ اوچون کوره‌شیده شونچه‌که واسطه صفتیده قره‌له‌دی.
خلق‌ارا کېسکینلیکلر‌نینگ انسانی، روحی و اقتصادی عاقبتلری
جماعه‌وی روحی حالت‌نینگ یېمیریلیشی و انسان خوفسیزلیگی، خلق‌ارا مقیاسده‌گی کېسکین سیاست‌نینگ دستلبکی و اېنگ یقّال عاقبتی آدملرگه یوقاری درجه‌ده‌گی خواطر، سورونکه‌لی استرس و روحی بې‌قرارلیک‌نینگ یوکلنیشی دیر. یقین شرق، جَنوبی آسیا‌نینگ اَیریم حدودلری و شرقی اروپا بو حادثه‌‌نینگ یقّال مثاللری دیر. اوروشلردن ویران بۉلگن اوشبو حدودلرده نه‌فقط جمعیتلر‌نینگ اقتصادی و تیریکچیلیک توزیلمه‌لری ایزدن چیققن، بلکه ایشسیزلیک و تورم‌‌نینگ تاباره آرتیشی هم عایله‌لر ذمّه‌سیگه قۉشیمچه باسیم یوکله‌گن.
اخبارات و روحی اوروش: علاقه واسطه‌لری رواجلنگن بوگونگی دورده اخبارات مرکزلری و دولتلر‌نینگ روحی عملیاتلری کېسکینلیکلرنی آقلشده مهم رۉل اۉینه‌یدی. روایتلر اوچون آلیب باریله‌یاتگن اوشبو کوره‌ش جماعتچیلیک فکرینی سکوتده‌گی قربانلرگه ایلنتیریب، جبرلنگنلر‌نینگ حقیقی آوازی دنیا اهلیگه یېتیب باریشیگه تۉسقینلیک قیله‌دی.
انقراض‌نینگ تۉلقینلی تأثیری و خلق‌ارا مقیاسده یاییلیشی: اوشبو پارا‌دوکس‌نینگ عاقبتلری فقط چېکّه حدودلر و انقراض مرکزلری بیلن چېکلنیب قالمه‌یدی، بلکه اونینگ تۉلقینلی تأثیری بوتون دنیاگه یاییله‌دی. مثلاً، یقین شرقده‌گی ماجرالر‌نینگ کوچه‌ییشی انرژی بازاریده کېسکین تېبره‌نیشلر و ترکیبی تورم‌نی یوزه‌گه کېلتیریب، بوتون دنیا وطنداشلرینی، جمله‌دن، صناعتی رواجلنگن دولتلر و اروپا مملکتلری اهالیسینی هم یشش خرجتلری انقراضی همده اهالی ناراضیلیکلری بیلن یوزلشتیردی. بو حالت اۉزارا چنبرچس باغلنگن خلق‌ارا اقتصادیاتده دنیا‌نینگ هېچ بیر حدودی مطلق خوفسیزلیکده اېمسلیگینی کۉرسه‌ته‌دی.
خلاصه
خلق‌ارا حقوقی معیارلر و رژیملرگه کۉره، خلق‌ارا میدان اشتراکچیلری تینچلیک، برقرارلیک و مستحکم خوفسیزلیکنی حمایه قیلیشگه مجبوردیر. بیراق عملده خلق‌ارا تیزیم دینا‌میکه‌سی ترتیبسیزلیک، بې‌قرارلیک و ترکیبی زۉرآورلیک تامان یۉنلماقده. ییریک دولتلر‌نینگ اوستونلیککه اینتیلیشی بیلن حمایه‌سیز انسانلر‌نینگ یشب قالیش اوچون کوره‌شی اۉرته‌سیده‌گی بو حالدن تایدیرووچی قره‌مه-قرشیلیکده بوتون دنیاده‌گی آدملر و کېنگ خلق عامه‌سی مذکور سیاستلر‌نینگ آغیر خرجتلرینی تۉله‌ماقده. اوشبو باشی بېرک وضعیتدن چیقیش حقیقی کۉپ تامانله‌مه همکارلیککه قَیتیش، خلق‌ارا حقوقنی قَیته تیکلش و خلق‌ارا سیاست نظریه‌سیده «انسان خوفسیزلیگی» توشونچه‌سیگه استوار اهمیت بېریشنی طلب اېته‌دی. جهان تینچلیگی و خوفسیزلیگینی حمایه قیلیش اوچون مسؤول بۉلگن بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی و باشقه خلق‌ارا انستیتوتلر کېسکین حرکتسیزلیک و لاقیدلیک حالتیدن چیقیب، اۉزلری‌نینگ خلق‌ارا مقصدلری همده مسؤولیتلریگه موافق، دنیا مقیاسیده ترتیب، برقرارلیک و تینچلیکنی تأمینلش یۉلیده عملی و ثمره‌لی قدملر تشلشلری ضرور.
