اۉزبېک تیلی؛ افغانستان یورهگیده مدنیت و تفکر بیشیکی
شهبانو نوری
هر ییلی ۲۹- میزان، بوتون افغانستان اوزبیکلری، ایلدیز، شخصیت و انسان روحیگه چوقور باغلیق بۉلگن بیر کوننی نشانلهیدیلر؛ بو، خلقارا آنه تیلی کونی. بو کون فقط بالهلر بیرینچی بار دنیانی تنیشهیاتگن سۉز و تاووشلرنی اېسلتمهیدی، بلکه بیر خلق نینگ عمومی خاطرهسی، مدنیتی، تاریخی و تفکرینی قدرلشدیر.
شرق نینگ قدیمی و بای تیللری آرهسیده اۉزبېک تیلی عالی و پارلاق موقعگه اېگه؛ شرفلی و اولوغوار تیل بۉلیب، سمرقند و بخارا، مزار شریف و فاریاب، بلخ و بدخشان توپراغیده شکللنگن و اۉزیده محبت، عرفان، تفکر و بیلیم دنیاسینی آلیب یورهدی. بو تیل فقط سۉزلر تۉپلمی اېمس، بلکه عصرلر دوامیده طوفانلر و امیدلر آرهسیده یشهگن خلق نینگ دانالیگی و حس-تویغولری خزینهسی. هر بیر اۉزبېک سۉزیده مرکزی آسیا توپراغی هیدی، بخارا ماوی گنبذلریدن اذان آوازی و عصرلر دوامیده یورهکدن چیققن شاعرانه آهنگ اېشیتیلهدی.
بو میراث نینگ اېنگ پارلاق نامی شبهسیز امیر علیشیر نوایی دیر؛ اۉزبېک تیلی نینگ آتهسی و بو خلق نینگ مدنی اۉزلیگینی سقلاوچی. او خو عصرده، فارسی تیلی نینگ سرایلرده، تورک تیلی نینگ اېسه خلق آرهسیده کېنگ ترقهلگن دوریده، ایمان و مدنی جسارت بیلن تورک-اۉزبېک تیلینی علم و ادبی تیل مقامیگه کۉتریشگه موفق بۉلگن. محبتنامه، لیلی و مجنون، فرهاد و شیرین، سبعه سیاره و خمسهالمتعیر، کبی اثرلر بو تیل نینگ فارس و عرب تیللری کبی تفکر، عرفان و فلسفه تیلی بۉله آلیشینی کۉرسهتدی. نوای نهفقط شاعر، بلکه بیر خلقنی اویغاتووچی اېدی؛ او ایشانردی: آنه تیلی هر بیر خلق نینگ معنوی مستقللیگی اوستونی و شوندهی دېگن: «اۉز تیلینی اونوتگن خلق، اۉز قلبینی یۉقاتگن.»
اۉزبېک تیلی عصرلر دوامیده مرکزی آسیا و افغانستان مدنیتی، علمی و معرفتی نینگ شکللنیشیده مهم رۉل اۉینهدی. بو تیلگه دینی، علمی، محبت و عرفانی اثرلر کۉپلب یازیلگن. سمرقنددن مزار، بخارادن کابلگچه انسانلر بو تیل آرقهلی دعا قیلگن، سېوگی بیلدیرگن، شعر ایتگن و تفکر قیلگن. اوروشلر، کۉچیشلر و سیاسی باسیملرگه قرهمهی، اۉزبېک تیلی جان سقلب کېلدی، چونکه او خلق یورهگیده تیریکدیر. بو تیل فقط سۉزلش واسطهسی اېمس، بلکه میلیونلب انسانلر نینگ مدنی کیملیگی دیر؛ اولر شو تیل بیلن کولهدی، ییغلهدی و سېوهدی.
افغانستانده اۉزبېک تیلی ملی و ایلدیزلی تیللردن بیری بۉلیب، عصرلر دوامیده مملکت نینگ شمال و شمال-غربیده تورلی لهجهلرده کېنگ ترقهلگن. اۉزبېک تیلیده سۉزلشووچی افغانلر مدنیتلریگه صادق بۉلیب، بو تیلنی جان سقلهگن و سیاست، تعلیم و صنعت ساحهلریده اوندن حمایه قیلگن. بوگون هم بیلیم یورتلرده، عامهوی اخبارات واسطهلریده و مکتبلرده اۉزبېک تیلی نهفقط اۉقیتیش تیلی، بلکه اویغآنیش و تفکر تیلی حسابلنهدی.
هر آنه تیلی بیر خلق نینگ جانلی تامیری حسابلنهدی. اونی اونوتیش، اۉتگن و کېلهجک آرهسیدهگی باغنی اوزیشدیر. آنه تیلی بیزنی تاریخیمیز، ایمانیمیز و حس-تویغولریمیز بیلن باغلهیدی و قېردن کېلگنیمیزنی، قیېرگه بارهیاتگنیمیزنی اېسلهتهدی. بوتونجهان آنه تیلی کونینی نشانلش، اصلیده اۉز آوازینگ بیلن سۉزلشیش حقوقینی قدرلشدیر. هر بیر خلق تیلیگه افتخار قیلسه، اۉز آبروسی و مدنیتیگه حرمت کۉرسهتگن بۉلهدی.
و بیز، افتخار بیلن ایتهمیز: اۉزبېک تیلی کیچیک و چېکلنگن تیل اېمس، بلکه مدنیت و تفکر بیشیکی؛ اونینگ تالهلریده مدنیت و تاریخ دنیاسی مجسم. محبت و غرور تیلی، نازک شاعرلر، محنتکش انسانلر و اۉزبېکچه لالایی بیلن بالهلرینی اوخلهتگن آنهلر تیلی.
نوایی تیلیده، قلب و تفکر تیلیده فخرلنهمیز.
اۉزبېک تیلی امان بۉلسین، افغانستان اۉزبېکلری نینگ مدنیتی و دانالیگی امان بۉلسین.
