نوایی نېگه اویلنمهگن؟
یازوچی: شهرت سراج الدینوف
تیارلاوچی: احسان الله قووانچ
خواندمیر هم امیر علیشېرنینگ اویلنمسدن اۉتیشی اونینگ بویوک زاهدلر یۉلینی توتیش ایستگیدن کېلیب چیققنلیگینی تأکیدلهگن. او یازهدی: « … نفسانی شهوت و جسمانی ایستکلردن اوزیلمسدن همده بو دنیا نعمتلریدن یوز اۉگیرمسدن توریب الله و اونینگ صفتلرینی بیلیب بۉلمهیدی. شو سببدن هم ولیلر همیشه بۉیسونمس و اۉجر شهوتنی جلولب، بو دنیانینگ اۉتکینچی نرسهلریگه قرهمهگنلر. امیر علیشېر هم «دنیا – آخرت اهلیگه حرام، آخرت اېسه – دنیا اهلیگه حرام» دېگن حدیثگه عمل قیلیب قبا کییگن ولیلر قطاریدن جای آلدیلر. اول ذاتنینگ مبارک خلق-اطوارلری دایما منه شو طرزده بالهلیک ییللریدن و اېندیگینه اۉسیب-اولغهیه باشلهگن اۉسپیرینلیک چاغلریدن باشلب بو دنیا و اوندهگی نرسهلرگه اعتبارسیزلیک یېنگینی سیلکهدی همده هیچ قچان اۉتکینچی مال-دنیاگه محبت قۉیمهدی. دایما نفسینینگ اۉجر جلوینی اۉزینی قیینش بیلن ایستک و هوس میدانیدن قیترردی. «البته، شونی هم حسابگه آلیش کېرهک که، امیرعلیشېر ییگیتلیک دوریده برچه تېنگقورلری کبی سېوگی دردیدن قاچیب قوتولمهگن. «مجالسالعشاق» تذکرهسینینگ ۷۴- مجلسیده حسین بایقرا تیلیدن میرعلیشېرنینگ اویلنمسدن اۉتیش سببلری حقیده شوندهی کېلتیریلهدی: «سۉز اقلیمینینگ سلطانی نوایی تخلصلی امیر نظامالدین علیشېر …عشق بابیده بو کویگن عاشق (حسین بایقرا) بیلن همسباق بۉلیب… هر بیر ایشیمیزده مونس و همدم، سرداش و محرم اېدی… سلطنت امری اول چقناق عشق آتشیگه (نواییگه) تاپشیریلگن ایامده و روز افزون دولت آفتابی اقبال مطلعیدن بو کویگن عاشقنینگ (حسین بایقرانینگ) استعدادی آینهسینی یرقیرهتگن پیتده میرنینگ نیمه کی کۉنگلی تیلسه اللهنینگ التفاتلی اذنی ایله غیب پردهسیدن کۉرینر اېدی. اونینگ مجلسی هیچ قچان گلعذار سرو قامتلر و داوودی نغمهچیلر، عود، چنگ و میزمار نغمهلری و شعرخوانلیکدن خالی بۉلمهگن». دېمک، بو اقتباسده نوایینینگ امیرلیک ییللری ایلک دورلری حقیده سۉز بارماقده. اېندی یوقاریدهگی پرچهدن کېیین کېلگن جملهلرگه اعتبار قرهتسک: «اونینگ کۉنگیل قوشی قانخۉر آوچی توزاغیگه ایلینگن اېدی. خلص، اونینگ بویداقلیگیگه کېلسک، او یخشی خلقلی بیر جواننی اوچرهتیب قالدی و عمر خرمنیگه عجیب چۉغ توشدی». تذکره مؤلفی اۉشه قیز هم اونی سېوگنی و آته-آنهسینینگ قرشیلیگیگه قرهمسدن میرنینگ اوییگه کېلگنی حقیده گپیرهدی. بیراق میر وضعیتنی توشونیب، اونی اۉز اوییگه قیتریب یوبارهدی. مؤلف نوایی جوده پریشان بۉلگن محللریده اونگه اتب کۉپلب غزللر یازگنی و باشقهگه اویلنمسدن اونگه یېتیشیش آرزوسینی توپراققه آلیب کېتگنینی تأکیدلهیدی. اگر حسین علیشېرنینگ یقین دۉستی و سِرداشی اېکنینی حسابگه آلسک، بو حکایهده اساس بۉلیشی ممکن.
شرقشناس عالم یې.اې.بېرتېلسنینگ «نوایی» مونوگرافسیده خلق آغزهکی ایجادی ماتریاللری اساسیده نوایی بیلن گُلی اسملی قیز آرهسیدهگی سېوگی، اۉرتهده واقعهدن خبرسیز سلطان حسیننینگ هم اونی سېویب قالیشی و نوایینی اونینگ اوییگه ساوچیلیککه یوباریشی حقیده سۉزلنهدی. نوایی سېوگیلیسیگه قۉلیدن هیچ نرسه کېله آلمسلیگینی ایتگچ، قیز استه-سېکین تأثیر اېتووچی اجل داروسینی ایچهدی و نواییگه اېرلیک قوّتینی یۉقاتووچی دارونی ایچیرهدی. یې.اې.بېرتېلس یازیشیچه، «بو افسانه شبههسیز، نوایینینگ بۉیداق اۉتگنلیگی سببلرینی توشونتیریش مقصدیده تۉقیلگندیر. اولر اساسیده بیرار فاکت یاتهدی، دېب اۉیلش، البته، ممکن اېمس. بو افسانه یقین و اۉرته شرققه خاص بۉلگن عشقی قصهدیر». ۱۹۵۹ ییل ۴ فبروریده اۉتکزیلگن نواییشناسلر عنعنهوی کانفرانسیده غفور غلام شاعرنینگ:
یاردین هیچ کیم منینگدېک زار و مهجور اۉلمهسون،
جملۀ عالمده رسوالیققه مشهور اۉلمهسون.
مطلعلی غزلیگه اساسلنیب، نوایینینگ اتـَیلب هیچ بیر یېرده اۉز سېوگیلیسینینگ نامینی تیلگه آلمهگنلیگینی، اونی یاریدن جدا قیلگنلرینی، یارینی تارتیب آلگن آدمنینگ دولتمند اېکنینی، لېکن دایما مست حالتده بۉلیشینی اوقتیریب، او آدم – حسین بایقرا اېکنلیگینی اثباتلشگه حرکت قیلگن.
نیمه بۉلگنده هم، شو روایتده بیر حقیقت بار: نوایی کیمنیدیر قتتیق سېوگن و اما اونگه یېتیشیش نصیب قیلمهگن. سلطان حسیننینگ اونی اۉزی بیلن عشق مکتبیده همسبق دېییشیگه کۉره، اولر یاشلیک چاغلریده قیسیدیر بیر گۉزهل قیزنی بیرگه سېویشگن بۉلسه عجب اېمس.
بو گۉزهل کیم بۉلیشی ممکن؟ روایتده اوچ سیما بار: علیشېر، گُلی و سلطان. بلکه بو سلطان غفور غلام تخمین قیلگنچه سلطان حسین بۉلمسه-چی؟ بلکه روایتده ایتیلگنچه، گُلی زهر ایچمهگن بۉلسه-چی؟ اما سلطان اونی تارتیب آلگنی راست بۉلسه-چی؟
علیشېرنینگ اۉز سېوگیلیسیگه یېتیشمهگنی اونینگ شعرلریده هم عکس اېتگن:
بار اېدی، اول هم کی، بیر چاغ، بیزگه یار اېدی،
گلی ار یار اۉلمسه، فیالجمله باری یار اېدی.
وصلیدین بوتکرمسه، تسکین بېرور اېردی سۉروب،
خسته کۉنگلوم دردینی کیم، هجریدین افگار اېدی.
مېن اگر محروم اېدیم، محرم هم اېمس اېردی اول،
کۉنگلوم ار آزرده اېردی، لېک منّتدار اېدی.
شمع اگر یاروتمسه، کویدورمسه هم یخشیدور،
نې اولوسقه الفت آندین، نې مېنگه آزار اېدی.
گۉییا شکر اېتمهدیم کیم، آنسیز اۉلمیشمن بو دم،
اول قویاشیمنی یاشورگن چرخ کجرفتار اېدی.
عزیز اۉقووچی! اېسلهسنگیز، آلدینگی صحیفهلرده نوایینینگ «چارهسیزلیک و خفهچیلیک» عاقبتیده هراتدن مشهدگه کېلیب تۉشککه میخلنیب قالگنی حقیده قیسقه معلومات بېرگن اېدیک. «حالات پهلوان محمد» اثریده کېلتیریلگن شو معلوماتنینگ دوامیگه اعتبار قرهتسک. پهلوان محمد بېمار دۉستینی کۉریشگه کېلگنیده اونینگ چۉنتگیدن کۉرینیب تورگن ینگی یازیلگن شعر قارهلهمسینی سېکین آلیب، اۉشه زهاتی یادلب آلهدی. سل اۉتیب شعر حقیده بحث باشلنهدی-یو، پهلوان سید نسیمیدن مثال صفتیده نوایینینگ حلیگی شعرینی یاددن اۉقییدی. علیشېر حیران قالهدی. بیزنینگ اعتباریمیزنی تارتگن نرسه نوایی یازگن شعر بیلن اۉرتهده کۉتریلگن بحثنینگ ماهیتی بۉلدی. بحثنینگ ماهیتی شونده کی، پهلوان علیشېردن قیسی تورکیگوی شاعرنی تن آلهسن، دېگندېک سوال تشلهیدی. نوایی لطفینی کۉرستهدی. شونده پهلوان، نېگه سید نسیمینی کۉرستمهگنینی سۉرهگنده، نوایی: «سید نسیمینینگ شعریتی اۉزگچهدیر. ظاهری معناده اېمس، تصوف یۉلیده شعر یازهدی»، دېیدی.
بو پرچهدن علیشېر نوایی یاشلیک ایامیده ظاهری معنادهگی شعرلرنی یاقتیرگنی و اۉزینینگ شو دورلردهگی ایجادیده لطفینی استاذ دېب بیلگنلیگینی توشونیش ممکن. دېمک، «ایلک دېوان»ده دنیاوی سېوگی ترنمیگه بغیشلنگن، حیاتی محبوبه، کانکرېت قیز نظرده توتیلگن غزللر یۉق دېب بۉلمهیدی. اېندی بحثده اۉقیلگن نوایی شعری مطلعیگه نظر تشلنگ:
هر قهیان باقسم یوزومگه اول قویاشدین نور اېرور،
هر ساری قیلسم نظر اول آی منگه منظور اېرور.
اوشبو مطلع سېوگیلیسی عشقیده یانیب، هجران عذابلریده اۉزینی قۉیرگه جای تاپه آلمهیاتگن عاشقنینگ حالتی و قلبی تۉریدن آتیلیب چیقهیاتگن ناله اظهاری اېمسمی؟
اېندی مقطعگه قرهنگ:
گر نوایی سیمبرلر وصلین ایستب کۉرسه رنج،
یۉق عجب، نېوچون کی خام اېتگن طمع رنجور اېرور.
اوشبو شعرنینگ نوایی اېندیگینه هراتدن مشهدگه کېلیب، خسته بۉلیب یاتگنیده یازیلگنی شاعرنینگ اۉشه وقتلردهگی آغیر حالتی و توشکون کیفیتیدن درک بېرمهیپتیمی؟ نوایی «سلطان ابو سعید میرزا زمانیده کیم، هرات اهلی سمرقند اهلیغه اسیر اېردیلر و هر نوع ظلم و تعدی کی، الردین واقع بۉلسه بو اسیرلر مطیع و فرمانپزیر. بو فقیرنی عینِ افلاس و فلاکت و سرنوشت و رنجوریش مشهد سری تارتیب اېلتتی» دېب توریب یازگن شعریده پایمال قیلینگن محبتینی نظرده توتمهیپتیمی؟ سېوگیلیسی اونی رد اېتگنمیکن؟ بو پرچهده هراتده اۉشه پیتده حکم سورگن سلطان ابو سعید آدملریدن قتتیق ناراضیلیک افادهلنگن. اۉشه «سمرقندلیکلر»نینگ بیرارتهسی اونینگ یارینی تارتیب آلمهگنمیکن؟ اۉشه گۉزهلنینگ تېنگسیز جمالی عجب اېمس کیم، سرای اعیانلری اۉرتهسیده آوازه بۉلگن بۉلسه. بلکی سلطان ابو سعید تارتیب آلگندیر؟ بلکی شونینگ اوچون او همیشه سلطان ابو سعیدگه نفرت بیلن قرهگندیر؟ شیرین آرزو-امیدلرنینگ سرابگه ایلنیشی نواییده سلطان ابو سعیدگه نسبتن غضبکار رشک تویغولری و ایچکی عداوتنینگ پیدا بۉلیشیگه آلیب کېلگن بۉلیشی ممکن. درغضب بۉلگن مجنون نوایی تېلبهلرچه رفتاری باشیگه بلالر کېلتیریشیدن چۉچیب، مشهدگه جۉنب کېتگندیر. علیشېرنینگ سید حسن اردشیرگه یازگن شعری مکتوبیدهگی بعضی اشارهلردن هراتدن چیقیب کېتیشینینگ اصل سببی سېوگیلیسیدن اجرهلیشی بیلن باغلیق اېکنلیگی هم سېزیلهدی. نوایی بو مسألهده سید حسن اردشیرنی چلغیتیشگه حرکت قیلهدی:
بو عزمیمنی شاید که تفتیش اېتیب،
فراقیم ضمیرینگگه تشویش اېتیب.
مېنی یۉقلهبان بارچه احباب ارا،
تیلب تاپمهیین خیلی اصحاب ارا.
دېگهیسېن کیم، اول زار آوارهوش،
که، هجران مَییدین بۉلیب جرعهکش.
نې قیلدی اېکین چرخ نابختیار،
کی، سرگشتهلیک ایلهدی اختیار؟
خیالیگه حدیث نې بۉلدی اېکین؟
بو عزمیگه باعث نې بۉلدی اېکین؟
چو خالیمدین احباب آگاه اېمس،
دېگهیلر حدیثی کی دلخواه اېمس.
آخرگی بیتیدن کۉرینیب توریبدی کی، دۉستلر مېنینگ کۉنگلیم ایستمهیدیگن سببلرنی کۉرستیشلری ممکن، دېگن خواطر مکتوب یازیشگه مجبور قیلگن. شو سببلی نوایی بیر نېچه کیشیگه آشکار بۉلگن سرنینگ خلق آرهسیده یاییلیب کېتیشیگه یۉل قۉیمسلیک اوچون سید حسن اردشیردن اولرگه ایشانمسلیکنی سۉرهیدی. شاعرنینگ «فوایدالکبر» کتابیگه کیرگن بیر ساقینامه – اوتوبیوگرافیک مضموندهگی شعریدن هم شاعرنینگ سېوگی فاجعهسی حقیده تصور آلیش ممکن. اونده آچیقدن-آچیق عشقی آشکار بۉلگنی طفیلی تورلی ندامتلرگه قالگنینی یازهدی:
کیم، نېلر قیلدی مېن زارغه عشق،
جانی زار و تنی بېمارغه عشق،
کۉنگلوم آلیب بت شۉخی ناگاه،
قالمهدی عشقیده اۉزدین آگاه.
اول پری وصلی چو بۉلدی مطلوب،
تېلبهلیک قیلدی کۉنگولنی مغلوب.
چون جنون عشق ایله بۉلدی دمساز،
اسرهی آلغهیمو کیشی کۉنگلیده راز؟
انی کیم محرم اسرار دېدیم،
درددین کۉنگلی خبردار دېدیم.
ایندهی آلمهی قتتیق احوالیمدین،
آللیده شمۀ اۉز حالیمدین.
دېدیم و، وه، دېمهگهی اېردیم کاش،
کیم، دېمس سۉزنی اۉزیم قیلدیم فاش.
زار جسمیمغه عنالر کېلدی،
تېلبه باشیمغه بلالر کېلدی.
چرخ یاغدوردی منگه تیغ ستم،
بلکه دوران هم و دوران اېلی هم.
شاعر برچه اونگه ملامت قیلگنینی الم بیلن اېسلهیدی:
اۉز و یات نېش ملامت اوردی،
یېر و کۉک باشیمه تاش یاغدوردی.
اقربا تنغه اوروب تیغ جفا،
کۉزومه ایگنهلر اوردی ضعفا.
عاشق اوچون قاچیشدن باشقه علاج قالمهیدی. تورلی کسللیکلرگه چلینیب، اۉلیمیگه راضی بۉلر حالتگه یېتهدی:
کېچیبان باشتین، آیاغدین توشتوم،
اۉلگهلی ضعف ایچیده یاووشتیم.
درد و رنجیم حد و غایتدین کۉپ،
مرضیم بۉلدی نهایتدین کۉپ.
تنده یوز درد و صعوبت کۉردوم،
جانده یوز آنچه عقوبت کۉردیم.
تا ایشیم اۉلمک ایله توتتی قرار،
بۉلدی باشیمدین اطباغه فرار.
نوایی بو زارلیکده ایککی ییلنی اۉتکزگنلیگینی ایتهدی که، بیزنینگچه، او مشهدنی نظرده توتگن بۉلسه کېرهک:
اۉتدی بو زارلیغیمگه ایککی ییل،
هر زمانین ایککی ییل چاغلیک بیل.
شعرنینگ آخریده قیزیق بیر فاکت بار که، او نوایینینگ قریلیک ایامیگه تعلقلی:
اېمدی کیم یوزیده خط باش اورمیش،
گُلیگه سبزه سپه کېلتورمیش.
گه-گهی حالیمه پروا ایلر،
صعب حالیمنی تماشا ایلر.
توشونرسیز حالت. نېگه نوایی ساقینامهنی دېوانگه کیریتهیاتگنده بونی قۉشیب قۉیدی؟ دېمک، اۉشه گۉزهل نواییدن اوزاقده اېمس. او بیراونینگ تنمحرمی. نوایی بیر غزلیده «سېنگه شوندهی یقینمن و اما جوده اوزاقمن» دېگن بیر مصرع اوچرهیدی. بیز اونی تصوفگه یۉیهمیز. اصلیده او کیمنیدیر نظرده توتگن بۉلسه-چی؟ بو شعر تگمعناسینی فقط اۉشه گۉزهل توشونگن بۉلسه کېرهک. سېوگیلیسینینگ قریلیکده نواییگه لطف کۉرستیشی او بیلن همزمان اېکنینی، اولر بیر-بیرلریدن اوزاقده بۉلمهگنلیکلرینی انگلتهدی.
دېمک، نوایی یاشلیکده یۉقاتگن اۉشل گۉزهلینی قومسب یشهگن و بوتون عمری دوامیده اونی سېویب اۉتگن. اوندن باشقهگه اویلنیشنی خواهلمهگن و هر کۉرگنیده دردی ینگیلنگن بۉلسه نې عجب. هر حالده:
طعن قیلمنگ کیم، نوایی بېکس و بېیار اېمیش،
کیم انگه عالمده عاشقلیک ایش اۉلمیش، عشق اېش –
دېب بېچیز اعتراف اېتمهگن.
