جهان غم انگیز شارل بودلر

زندگی
شارل بودلر در سال ۱۸۲۱ در پاریس به دنیا آمد. شارل در ۱۸۲۸ زمانی که هفت ساله بود، پدرش را از دست داد. این ضایعه برای مادرش چنان گران تمام شد که دستخوش بحران روحی گردید. مادرش در ایام خردسالی بودلر برای بار دوم ازدواج کرد. این پیوند برای شارل ضربه ای سهمگین بود. پدر اندرش مردی خشک و سختگیر بود. او در کودکی و در جریان درسش کودکی بود لاغر اندام، گوشه گیر، حساس و مغرور. او پیوسته از تنهایی رنج می برد: ” احساس تنهایی، از کودکی، حتا در کنار خانواده- و اغلب در میان هم شاگری ها- احساس این که تنهایی تا ابدی تقدیر من است…”.
بودلر به خواست پدر اندرش در دانشکده حقوق ثبت نام نمود، ولی به دلیل عدم پایبندی اش به درس و غیرحاضری های مدام از جانب پدر اندر و مادرش مورد مواخذه قرار می گرفت تا این که رهسپار سفری طولانی شد. او به عزم هند سفری در پیش گرفت ولی از جزیره موریس (جزیره ای در اقیانوس هند) پیش نرفت. این سفر تخیل او را بارور ساخت و بر روحیاتش نیز تاثیر ژرف گذاشت. در همین ایام با زنی به نام ژن دووال آشنا شد که دوستی اش با وی تا پایان عمر دوام نمود.
شارل از سال ۱۸۴۲ یا ۱۸۴۳ به سرودن شعر هایی پرداخت که بعد ها در مجموعه ای به نام گل های رنج منتشر شدند. هر چند او از پدر میراث زیادی به ارث برد ولی به دلیل زیاده خرجی اش شورای خانوادگی برای او هزینه اندکی از این پول اختصاص داد که این امر به مرور شارل را در مضیقه مالی قرار داد. او در سال ۱۸۴۸ به واسطه حس” یک همدردی عجیب” با ادگار پو (نویسنده امریکایی) به مطالعه و ترجمه آثار او پرداخت. سر انجام در سال1857 کتاب گل های رنج منتشر گردید. او در مورد این کتاب خود گفته است:”در این کتاب موحش، من همه عشق، عاطفه، اعتقاد و نفرتم را نهاده ام…”.
در سال ۱۸۵۲ به زنی به نام آپولنی ساباتیه دل می بازد و به طور ناشناس با وی مکاتبه می کند و شعر هایی برای او می سراید. بودلر اغلب با مشکلات مالی دست به گریبان بود. گاه به خودکشی می اندیشید و گاه می خواست به اعتقاد دوران کودکی پناه برد:” از صمیم دل( هیچ کس جز من نمی داند با چه خلوصی) ایمان بیاورم که موجودی خارجی و ناپیدا به سرنوشت من علاقه مند است؛ اما چگونه می توانم ایمان بیاورم؟). اگرچه در ابتدا شعر های او از جانب جامعه رسمی ادبی مردود خوانده شدند ولی شاعران جوانی چون مالارمه و ورلن که بعدها شاعران بزرگی شدند او را استاد خود و نخستین شاعر مدرن قلمداد کردند. در سال ۱۸۶۶ در بروکسل غالبا از تهوع و سرگیجه رنج می برد. در مارچ همان سال یک بار به خاطر سرگیجه به زمین افتاد. فردای همان روز سمت راست بدنش فلج شد و به زبان پریشی مبتلا گشت. سر انجام در سال ۱۸۶۷ در گذشت. ژان پل سارتر در مورد او گفته است: ” او شایسته زندگی بهتری بود”.
بودلر در باره سبک کار و اثر خود به مادرش چنین نوشته بود:” شما می دانید که من همواره برای ادبیات و هنر هدفی بیگانه با اخلاق قایلم و زیبایی مفهوم و سبک بسنده است. اما خواهید دید که این کتاب که نامش خود گویای همه چیز است، حاوی یک زیبایی سرد و شوم است و با خشم و شکیبایی شکل گرفته. وانگهی دلیل ارزش مثبت آن همان چیز های بدی است که در باره اش می گویند. این کتاب همه را به خشم می آورد… می گویند که من از خلاقیت بی بهره ام و حتا شناخت خوبی از زبان فرانسوی ندارم. من به این بی خردان می خندم. و می دانم که این کتاب با همه خوبی ها و بدی هایش راه خود را نزد فرهیختگان خواهد گشود و در کنار بهترین اشعار ویکتور هوگو، تیوفیل گویته، و حتا لرد بایرون جای خواهد گرفت”.
به قول دانشمندان آشنا با زبان فرانسوی “زبان بودلر رسا و فن شعر او دقیق است. اصالت و بدعت اثر او مرهون نکاتی است چون تازگی تصاویر، واقع گرایی زننده، که حاکی از علاقه بیمارگونه به زشتی است، به کار گیری نماد، کاربرد منظم وزن و آهنگ، نثر شاعرانه در اشعار کوچک منثور”. (محمد رضا پارسایار)
به قول محمد رضا پارسایار (مترجم) بودلر پدر شعر مدرن است. امروز بسیاری از او به عنوان بزرگترین شاعر فرانسه یاد می کنند. در عین زمانی که اشعارش گاه درونمایه رمانتیک و گاه واقع گرایانه دارند، وی را از پیشگامان نمادگرایی (سمبولیزم) و فراواقع گرایی( سور ریالیزم) می دانند. سال ها پس از در گذشتش اثر دیگری از او تحت عنوان خاطرات محرمانه منتشر شد که بیان حالات روحی، ژرفنگری و عظمت شاعری است که به گفته ویکتور هوگو”شوری تازه” را پدید آورد.

دنیای شاعرانه
برای نقب زدن به لایه های پنهان روح آدمی بیش از همه باید به آثار هنرمندان مراجعه کرد، زیرا هنر  یگانه تجلی گاه دغدغه های پنهان آدمی است. هنر محمل فعل و انفعالات و جذر و مد های درونی انسان در پیوند با رخدادهای زندگی او می باشد. فعل و انفعالات روحی که درشتی اخلاقیات اجتماعی مجال ظهور و بروز شان را  از انسان مقید به قراردادهای اجتماعی گرفته است. از همین رو است که روانشناسی در کنار این که در طول تاریخ تکامل خود با سوژه های انسانی زنده طرف بوده است، در کنار آن پیوند معنا دارش را با ادبیات هرگز نگسسته است. زیگموند فروید خود اعتراف دارد که بخش نا خودآگاه ذهن را پیش از او شاعران کشف کرده اند. او بیشترین تیوری های روانشناسانه اش را بر شالوده آفریده های ادبی پی می ریزد چون عقده اودیپ که از نمایشنامه اودیپ شاه نمایشنامه نویس یونان باستان، سوفوکلس گرفته است، همان گونه است عقده الکترا یا آنیما و آنیموس که کلیدی ترین اصطلاحات مکتب روانشناسی او هستند.
در این نبشته آماج ما یکی از بیمارترین روان های قرن نوزده است. کسی که شعر هایش برای این که خلاف جریان زیبایی شناسی عصرش خلق شده اند چنان علف های هرز محکوم به دور انداختن اند. او تاریکی ها و انزواهای نمناک زندگی بشری را با بی رحمی و عینیت تمام تصویر می کند و به همین خاطر مورد لعن جامعه ادبی و مخاطبان عام شعر قرار می گیرد.  به قول خودش کتابی که حاوی زیبایی سرد و شوم است. اینک می پردازیم به  مرور جرقه های این روان بیمار تا شمه ای از واقعیت های دنیای درونی او را در میان این آتش پاره های جهیده از ذهنیت او بیابیم. نخست شعر «ملال» او را مرور می کنیم که به تنهایی می تواند نشان دهنده سایه ملال بزرگی باشد که چنان ابری دیرپا آسمان دنیای درونش را در تصرف آورده بود.

آندم که کوته بام سنگین آسمان
سرپوشی است برنالنده روح غرقه در اندوه بی پایان
وز افقی به گستره تمامی دایره زمین
روزی تیره غمگین تر از شب فرو می بارد
آندم که زمین سیه چاله ای نمناک می شود
که در آن خفاش امید
بال لرزان بر دیوار ها می زند
و سر به سقف های پوسیده می کوبد

در همین دو بند اول نشانه های وجود دارد که می توان تصویری کامل از دنیای درونی بودلر به دست آورد.
ترکیب های”کوته بام سنگین آسمان”، “نالنده روح غرقه در اندوه بی پایان”، ” روزی تیره”، ” سیه چاله ای نمناک”، ” خفاش امید” و ” سقف های پوسیده” می توانند اضلاع تنگ و نفس گیر این دنیا را تکمیل کنند، دنیای که آسمان آن همان بام سقف شاعر است.
روهی غرقه در اندوه بی پایان در این دخمه می نالد چون در بیرون نیز روز چنان تاریک است که از شب فرقی ندارد. به همین دلیل جهان یکسره سیه چاله نمناکی بیش نیست. این سطر مرا به یاد سطر معروفی از یکی از شعر های نیما انداخت: ” خانه ام ابری است، این جهان ابری است با آن”. این تراژدی زمانی به اوج می رسد که امید در هیات خفاشی که خود نماد ارواح شبگرد است با بال های لرزان، یعنی ترسنده یعنی ناتوان، با کوبیدن بر دیوار و سقف پوسیده این جهان تقلای رهایی دارد. این است جهانی که بودلر دیده است و زیسته است. اما این جهان هنوز پدیده های دیگری دارد که در تکمیل این منظره کریه حضور شان الزامی است.

آندم که رشته های بی کرانه باران
میله های زندانی است پهناور
و انبوه گنگ عنکبوتان پلید
بر اعماق مغز ما تار می تنند

در این بند شاعر حس زیبایی شناسی ما و بدون شک مردم عصرش را یکسره زیر و زبر می کند.
زیرا از یکسو انبوه گنگ عنکبوتان  ابعاد آن جهان تیره را گسترده تر می کنند، از سوی دیگر شاعر رشته های باران را که عناصر زیبایی آثار بسا شاعران را در طول سالیان متمادی تشکیل داده اند، همچون میله های زندانی می بیند که انقباض و نفس گیری این دنیای تیره و تار را مضاعف می سازند. بودلر تا که می تواند دیوار های تازه، حصار های تازه، برگرد زندگی اش ایجاد/ کشف می کند و در نهایت قلمرو زندگی را تیره تر و نمناکتر می سازد.

ناگاه ناقوس ها غضب آلوده می خروشند
و چون ارواح سرگردان و بی سامان
که پیوسته می نالند و می گریند
غریو هولناک شان بر آسمان می رود

روح شاعر در این سطر همان صدای ناقوسی است که تداعی مرگ و خاموشی است.
اما با جمع کردن ناقوس ها در واقع بر ناقوس های ارواح زمانه اش می کوبد.

آنگاه نعش کش های دراز، بی نغمه و ساز
در روح من آرام ره می سپرند
امید، ناکام می گرید، و هراس، سنگدل و خودکامه
پرچم سیاهش را بر جمجمه خم گشته من فرو می کوبد
(گل های رنج، صفحه ۸)

منظره خفقان آور در این سطر پایانی با ورود “نعش کش های دراز” تکمیل می شود.
این نعش کش ها در روح شاعر راه می سپرند. اگر اندکی دقت شود دیده می شود که تمام این تصاویر و رخداد های عینی در جهان درونی شاعر اتفاق افتاده اند. یعنی ما در واقع ذهن شاعر را می بینیم که سرشار از اوهام مرگ آلود است. شعر دارای ساختار بسیار محکم و سنجیده است و با برگشت به چند سمبول مرکزی این شعر که در اول آمده بودند ساختار شعر تکمیل می شود؛ امیدی که در آغازین قسمت های شعر مثل یک جغد تقلا داشت در اخیر ناکام است و می گرید و هراسی که این شعر را با بوی مرگ لبریز کرده است پرچم فتح و پیروزی اش را  در پایان این درام هراس انگیز بر جمجمه شاعر می کوبد.
در این درام بودلر می خواهد اذعان کند که آدمی با همه تلاش های رقت بارش از رنج خلاصی ندارد. آدمی محکوم به کشیدن بار رنج است. و این تقدیر محتوم و ابدی او است. او در شعر “بازگشت پذیری” در تمام جهان یک آدم بانشاط نمی یابد تا با او از غم های بزرگش بگوید و متوسل می شود به فرشته که نمادی از معصومیت است و با غم آشنایی ندارد. فرشته را مخاطب قرار می دهد:

فرشته سرشار از نشاط، تو بارنج آشنایی؟
با شرم و پشیمانی، زاری و ملال
و هراس گنگ شب های هولناکی که در سینه دل را
چنان می فشارد که گویی کاغذی را مچاله کنند
فرشته سرشار از نشاط، تو با رنج آشنایی؟
(گل های رنج صفحه ۳۷)

اما این کتاب گاهی در بردارنده شعر هایی است که اگرچه شمار اندکی از شعر های این مجموعه را تشکیل می دهند اما در آن ها روح شیدای عاشق پیشه ای را می بینید که تازه متولد شده است؛ دیگر از آن فضاهای تیره و تار اکثریت شعر ها خبری نیست. در این شعر ها ما با جهان شاعرانی همچون لامارتین و وردزورث مواجه هستیم، رمانتیسمی که سرشار است از نوستالوژی و اندوه اثیری که شعر ها را شور دیگر گونه بخشیده است. نگاهی می کنیم به شعر “چه خواهی گفت امشب” او:

چه خواهی گفت امشب، تنها و بی نوا روح من
چه خواهی گفت دل من، ای دل پژمرده من
به زیباترین و خوبترین و گرامی ترین یار
نگاه آسمانی اش به ناگه تو را شکوفا می کند
…
در شبانگاه و به گاه تنهایی
در کوی و در انبوه مردمان
شبح او چون شعله در هوا می رقصد
گاه به سخن می آید و می گوید
“زیبایم و فرمان می دهم از برای عشق من
جز زیبایی را دوست مدارید
فرشته نگهبانم من، الاهه هنر و پاکی ام”
(گل های رنج، صفحه ۴۰)
یا این سطر شعر “روح باز گشته”:
و تو را ای سیه چشم بوسه خواهم داد
بوسه هایی به سردی مهتاب
و نوازش دهم ترا چون مار
که می خزد به گرد یک سوراخ
( گل های رنج، صفحه ۶۵)

در این شعر شاعر برخلاف شعر های دیگری که در آن ها کرم ها در زمینی نمناک یا روی جسدی لهیده روی هم می لولند کورسوی زیبایی را در شب قیر اندود بزرگ یافته است و در این مجال آن را تا توانسته بزرگی و شکوه داده است. انگار در این جهان زن مظهر پاکی است زیرا هر باری که از میان شعر هایش چهره زن جلوه گر می شود شعر به یکباره رنگ دیگر می یابد.

دیگر  آن تعفن و اجساد شکفته و زمین های نمناک از زمینه شعر او محو می شوند.
اما گاهی از بی مهری زن به سختی انتقام می گیرد و زنان را مخاطب قرار می دهد که از مرگ و از گور بهراسید. در این شعر انگار او تمام معشوقه هایی را که دل عشاق را شکسته اند در گور، پس از مرگ دیده است و های های ندامت روح شان را شنیده است.
در این شب های دراز که خواب را بدان ره نیست
گور، محرم رویای بی پایان من
( چرا که گور هماره همدل شاعر است)
تو را خواهد گفت:” ای هرزه گرد ناکام
تو را چه سود که ندانستی مردگان از چه گریانند؟”
آنگاه کرم، چونان ندامت پوست تنت را می جود
( گل های رنج، صفحه ۱۰۸)
این در حالی است که وقتی از زیبایی فی نفسه سخن به میان می آورد همان تیره نگری بر نگاهش چیره است، آن گونه که چشم زیبایی که در این سطر جاندار انگاشته شده است مامن نیکی و بدی است. زیبایی در نظر او آمیزه ای از نیکی و بدی است که تفکیک ناپذیر و غیر قابل پیش بینی است:
از ژرف آسمان آمدی یا که از گرداب برون شدی
ای زیبایی؟ کز نگاه دوزخی و آسمانی ات
به گونه ای مبهم نیکی و پلیدی می بارد
وزین رو ترا به شراب همانند توان کرد
(در ستایش زیبایی صفحه ۴۸)
او زیبایی را غرقه در اندوه می خواهد یا زیبایی همان اندوه است:
مرا چه سود که تو عاقل باشی؟
زیبا باش و محزون باش
اشک بر زیبایی چهره می افزاید
چون رود که بر منظره
طوفان گل ها را طراوت می بخشد
( گل های رنج، صفحه ۵۴)
این سطر شعر سطری از شعر سپهری را به یاد می آورد: ” پدرم وقتی مرد، خواهرم زیبا شد”.
در شعر بودلر هرچه به گوش می رسد نغمه هایی است که از شوریدگی های درونی یک روح بر می خیزد در این شعر
شاعر معتکف رنج هایی است که چنان خوره اما به شیرینی روحش را می جوند. شاعر در این هیاهو کمتر مجال یافته است تا نگاهی به جهان بیرون از خود بیندازد. از همین رو او را منتقدین، شاعری دانسته اند پیرو مشرب” هنر برای هنر” و به حق از دغدغه های جمعی و مناسبات ناعادلانه میان آدمیان در این شعر ها اثری نیست.
همان گونه که همه متفق اند او یکی از بزرگرترین و حتا به قول بعضی ها بزرگترین شاعر فرانسه است. شعر های او ساختمند اند زیرا حد اکثر این شعر ها با تمثیلی آغاز می شوند و با نتیجه گیری ای به پایان می رسند.
این نبشته را با بخشی از شعر ” مست شوید” او به پایان می بریم.

هماره مست باید بود
هرچه هست این است
تنها همین…
تا حس نکنید بار هولناک زمان را
که شانه ها را خرد و پشت را خم می کند
( گل های رنج، صفحه ۱۲۲)
منبع: گل های رنج، نشر هرمس
یاد داشت: تمام جزییات بخش اول این نبشته (زندگی)،  فشرده ای از مقدمه کتاب گل های رنج به برگردانی محمد رضا پارسایار می باشد.