دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد گزارشی منتشر کرده است که نشان میدهد تا سال ۲۰۲۳، حدود ۲۷ هزار تن در افغانستان شامل دو هزار و ۶۷۰ زن و دو هزار و ۱۵۰ کودک زیر ۱۵ سال، درگیر مصرف مواد مخدر پرخطر بودهاند. یافتههای این تحقیق نشان میدهد که تقریباً نیمی از مصرفکنندهگان مواد مخدر پرخطر هیچگونه آموزش رسمی نداشتند. طبق گزارش، از هر پنج تن یک تن بیخانمان بوده و بسیاری از آنها برای تامین هزینههای مصرف مواد مخدر به کارهای نامنظم یا فعالیتهای مجرمانه متکی بودند.
این گزارش با عنوان «مصرف مواد مخدر پرخطر در افغانستان» بهصورت مشترک توسط دفتر مبارزه با مواد مخدر و جرایم سازمان یافته سازمان ملل متحد (UNODC) ، دفتر این سازمان برای افغانستان (COAFG) و بخش تحلیل، تحقیق و روند(UNODC) در ویانا، با حمایت مالی برنامه توسعه سازمان ملل متحد (UNDP) تهیه شده است.
دفتر مقابله با مواد مخدر سازمان ملل متحد تاکید کرده است که این گزارش نتایج سه مطالعه به همپیوسته از جمله نقشهبرداری از کانونهای مصرف مواد مخدر در سال ۲۰۲۲، مصاحبه با کارشناسان کلیدی در همان سال و نظرسنجی درباره مصرف مواد مخدر پرخطر که در سال ۲۰۲۳ انجام شده است را ارایه میکند.
یافتههای این تحقیق نشان میدهد که مصرف چرس و تریاک کاهش یافته، اما در مقابل استفاده از مواد مخدر صنعتی مانند هرویین و شیشه افزایش چشمگیری داشته است. براساس گزارش، این مواد با خطرات بالاتری از جمله اعتیاد شدید، مصرف بیش از حد، مسمومیت، ابتلا به بیماریهای عفونی در میان مصرفکنندهگان تزریقی، اضطراب، افسردهگی، انزوا و اشکال گوناگون آسیبهای روانی و جسمی، به همراه هستند.
در گزارش تصریح شده که روند مصرف مواد مخدر تزریقی نگرانکننده است. براساس یافتههای تحقیق، حدود ۸ درصد از پاسخدهندهگان گزارش دادهاند که در مقطعی مواد مخدر تزریق کردهاند و بیش از ۷۵ درصد از کسانی که مواد مخدر تزریق میکنند، سوزن مشترک داشتهاند.
دفتر مقابله با مواد مخدر سازمان ملل افزوده که دسترسی به خدمات درمانی با کیفیت، بهویژه در مناطق خارج از شهرها، همچنان محدود است. به گفته این نهاد، با آنکه بیش از نیمی از پاسخدهندهگان نوعی درمان را تجربه کردهاند، اما شرم اجتماعی و دسترسی ناکافی به خدمات حمایتی، روند بهبودی و درمان را بهطور جدی تضعیف میکند.
در گزارش تاکید شده است که این گزارش نتایج سه مطالعه بههمپیوسته از جمله نقشهبرداری از کانونهای مصرف مواد مخدر در سال ۲۰۲۲، مصاحبه با کارشناسان کلیدی در همان سال و نظرسنجی درباره مصرف مواد مخدر پرخطر که در سال ۲۰۲۳ انجام شده است را ارایه میکند.
براساس گزارش، مصرف مواد مخدر پرخطر در این گزارش بهعنوان استفاده غیرپزشکی، عمدتاً از مواد افیونی یا محرکهای نوع آمفتامین توسط افرادی که با مشکلات مربوط به مصرف مواد خود مواجه شدهاند، مانند مشکلات سلامتی، چالشهای قانونی یا مشکلات خانوادهگی، تعریف شده است. هر سه مطالعه در ۳۴ ولایت افغانستان انجام شده تا امکان برآوردها فراهم شود.
کانونها و شیوع مصرف مواد مخدر پرخطر
در گزارش آمده که در سال ۲۰۲۲، در مجموع ۶۵۱ کانون که افراد در آنها در اماکن عمومی مواد مخدر مصرف میکنند، در ۳۲ ولایت شناسایی شده است. طبق گزارش، تعداد کل افراد درگیر در مصرف مواد مخدر پرخطر در این کانونها حدود ۲۷ هزار تن بهشمول دو هزار و ۶۷۰ زن برآورد شده است. طبق گزارش، کابل با چهار هزار و ۷۰۰ تن بالاترین تعداد مصرفکنندهگان مواد مخدر پرخطر را داشته و پس از آن ولایت فاریاب با سه هزار و ۲۰۰ تن در جایگاه دوم قرار گرفته است. سپس کندز با یک هزار و ۶۴۰ تن و بلخ با یک هزار و ۵۸۸ تن در جایگاه سوم و چهارم قرار گرفتهاند. یافتهها نشان میدهد که تقریباً ۹ درصد از مصرفکنندهگان در این کانونها مواد را بهصورت تزریقی استفاده میکردند.
در این گزارش آمده است که شهر قندهار با ۶۴ نقطه و شهر کابل با ۵۵ نقطه، بیشترین تعداد نقاط تجمع را داشتهاند. همچنین، ۴۳ نقطه در فاریاب، ۳۹ نقطه در بدخشان، ۳۹ نقطه در ننگرهار و ۳۸ نقطه در بلخ ثبت شده است. ولایتهای نیمروز (۷.۹)، زابل (۵.۵) و نورستان (۵.۳) بالاترین نرخ نقاط تجمع به ازای هر ۱۰۰ هزار جمعیت را دارا بودند. طالبان اما اعلام کردهاند که در شهر کابل تنها ۲۸ نقطه تجمع وجود دارد و این اختلاف در آمار، در سایر ولایتها نیز مشاهده شده است.
ویژهگیهای اجتماعی مصرفکنندگان مواد مخدر پرخطر
یافتههای این گزارش نشان میدهد که میانگین سنی شش هزار و ۸۹۳ تن مصاحبه شوندهگان درگیر در مصرف مواد مخدر پرخطر، ۳۵ سال بوده است. طبق گزارش، این افراد در مقایسه با جمعیت عمومی، عموماً وضعیت اجتماعی و اقتصادی پایینتری داشته و نیمی از آنها هیچ تحصیلات رسمی نداشتند.
همچنین، بیش از یکپنجم پاسخدهندهگان کانونها بیخانمانی را تجربه کرده بودند و حدود ۷۰ درصد آنها شاغل بودند، اما سهچهارم این افراد در کارهای نامنظم فعالیت میکردند. در گزارش آمده است که خانواده و دوستان در ۴۳ درصد موارد کمک مالی ارایه میدادند، در حالی که یکسوم از افراد برای تامین هزینه مواد خود به ارتکاب جرم متوسل میشدند.
الگوهای مصرف مواد مخدر
در این گزارش آمده است که بیش از نیمی از افراد بهعنوان اولین ماده مصرفی، چرس را شروع کردهاند و پس از آن تریاک و سپس هرویین استفاده کردهاند. طبق گزارش، مردان معمولاً مصرف مواد را زودتر و با چرس آغاز میکردند، در حالی که زنان شروع اعتیاد خود را با تریاک گزارش کردهاند. همچنین، شایعترین مواد مصرفی در میان همه شرکتکنندهگان، متآمفتامین یا آمفتامین، هرویین، چرس و تریاک بودهاند. یافتههای تحقیق نشان میدهد که در میان مردان، مواد افیونی (عمدتاً تریاک و هرویین)، محرکها (عمدتاً متآمفتامین) و چرس شایعتر بودهاند.
براساس گزارش، در میان زنان، شایعترین مواد مصرفی به ترتیب تریاک، متآمفتامین، هرویین و سایر داروهای آرامبخش بودند. مصرف چرس در میان زنان نادر گزارش شده و مصرف همزمان چند ماده میان این افراد رایج است؛ بهگونهای که نیمی از آنها از دو نوع ماده و ۱۰ درصد از سه نوع ماده بهطور همزمان استفاده میکردند. یافتههای این تحقیق نشان میدهد که هرویین با میانگین هزینه ماهانه ۳۵ دالر و متآمفتامین با میانگین ۲۸ دالر، بیش ترین هزینههای ماهانه مصرف مواد را به خود اختصاص دادهاند.
آسیبهای مرتبط با مصرف مواد مخدر
در گزارش آمده است که نزدیک به ۹۶ درصد از پاسخدهنده گان، نمره ۵ یا بالاتر را در مقیاس وابسته گی شدید کسب کردهاند که نشاندهنده وابستهگی جدی به مواد مخدر است. براساس یافتهها، هرویین بهعنوان مادهای که بیشترین آسیبهای مرتبط با سلامت، مسایل قانونی یا مشکلات خانواده گی را به همراه داشته، گزارش شده است؛ پس از آن، متآمفتامین و یا آمفتامین در رتبه بعدی قرار دارند. با این حال، در میان زنان، تریاک بیشترین میزان آسیب را ایجاد کرده است.
یافتههای تحقیق نشان میدهد که اثرات منفی مصرف مواد شامل مشکلات سلامتی ۸۷.۷ درصد، فقر ۶۵.۱ درصد، مشکلات خانوادهگی ۶۳.۸ درصد، همچنین مشکلات در کار یا تحصیل، مشکلات رفتاری و چالشهای قانونی بوده است. افزون بر این، نتایج نشان میدهد که حتا در میان افرادی که هرگز مواد مخدر را از طریق تزریق مصرف نکرده بودند، ۱۱.۸ درصد دستکم به یکی از پنج بیماری عفونی شامل HIV، HCV، HBV، TB و بیماریهای مقاربتی (STIs) مبتلا بودهاند.
مصرف مواد مخدر تزریقی (IDU)
در گزارش آمده است که تقریباً ۸ درصد از پاسخدهندهگان کانونها سابقه تزریق مواد مخدر در طول زندهگی خود را داشتهاند و ۵.۳ درصد نیز در شش ماه گذشته اقدام به تزریق کرده بودند. براساس یافتهها، افرادی که مواد را از طریق تزریق مصرف میکردند، عمدتاً مسنتر، دارای سطح تحصیلات پایینتر و نرخ بیکاری بالاتری بودند و اغلب برای تامین هزینههای زندهگی به حمایت مالی دیگران وابسته بودند. در میان این افراد، هرویین با ۷۰ درصد، شایعترین ماده تزریقی بود و پس از آن متآمفتامین با ۳۱ درصد قرار داشت.
طبق گزارش، بیشتر تزریقها در اماکن عمومی ۸۶.۶ درصد مانند خانههای متروکه، گورستانها و خیابانها انجام میشد و بیش از سهچهارم افراد ۷۶.۶ درصد در شش ماه گذشته سوزن و پیچکاری را با دیگران به اشتراک گذاشته بودند. دلایل اصلی این اشتراکگذاری، عدم دسترسی به سوزن کافی ۶۸.۲ درصد و نیاز فوری به مصرف مواد ۴۱.۹ درصد عنوان شده است.
جرایم مرتبط با مواد مخدر و سابقه درمان
در گزارش آمده که حدود یکپنجم یعنی ۱۸.۴ درصد از پاسخدهندهگان کانونها سابقه دستگیری بهدلیل جرایم مرتبط با مواد مخدر را داشتند که این میزان در مردان ۱۹.۹ درصد بهطور قابل توجهی بالاتر از زنان ۱.۱ درصد گزارش شده است. همچنین نیمی از پاسخدهندهگان ۵۱.۶ درصد سابقه دریافت درمان برای اختلال مصرف مواد را در طول زندهگی خود داشتند. این نرخ در میان زنان ۲۹.۱ درصد بهطور چشمگیری پایینتر از مردان ۵۳.۵ درصد بود.
بیش از نیمی از افرادی که درمان دریافت کرده بودند ( ۵۲ درصد) تایید کردند که تنها یکبار تحت درمان قرار گرفتهاند. در این گزارش تاکید شده است که بیش از دو سوم افراد، دسترسی به خدمات درمانی اختلالات مصرف مواد را در منطقه خود دشوار ارزیابی کردهاند. از جمله موانع اصلی در مسیر درمان، محدودیتهای مالی ۵۷.۴ درصد و ترس از شرم اجتماعی ۴۲.۷ عنوان شدهاند.
روندها در طول زمان (۲۰۰۹ در مقابل ۲۰۲۳)
در گزارش آمده است که مقایسه یافتههای تحقیق کنونی با مطالعه مشابهی که در سال ۲۰۰۹ انجام شده بود، تغییرات قابل توجهی را نشان میدهد. براساس این تحقیق، میزان سواد در میان شرکتکنندهگان افزایش یافته، اما در مقابل، نسبت بالاتری از افراد بیخانمان و کسانی که بهتنهایی زندهگی میکنند گزارش شده است.
همچنین، کاهش مصرف چرس و تریاک مشاهده شده، در حالی که مصرف هرویین و مواد محرک، بهویژه متآمفتامین، بهطور قابل توجهی افزایش یافته است. این تغییرات حاکی از دگرگونی در الگوی مصرف مواد و شرایط اجتماعی مصرفکنندهگان نسبت به سالهای گذشته است.
افزایش ظاهری در مصرف مواد مخدر تزریقی
براساس یافتههای این گزارش، توسعه برنامههای پیشگیری از مصرف مواد مخدر باید با درنظر گرفتن زمینههای فرهنگی و اجتماعی-اقتصادی افغانستان طراحی و اجرا شود. این برنامهها باید بهگونهای هدفگذاری شوند که آسیبپذیریهای کودکان را کاهش داده و خانوادهها را از طریق آموزش، حمایت و توانمندسازی تقویت کنند. در گزارش بر ضرورت تقویت و گسترش خدمات درمان اختلالات مصرف مواد تاکید شده است؛ بهویژه ارایه طیفی از مداخلات جامع که شامل درمان با کمک دارو، حمایتهای روانی-اجتماعی و کمک در تامین مسکن باشد.
در این گزارش آمده است که دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل (UNODC) نظرات مقامات طالبان را نیز منعکس کرده است. طالبان اظهار داشتهاند که این نظرسنجی پیش از دستور آنها در زمینه جمعآوری افراد معتاد و ممنوعیت مصرف مواد مخدر در اپریل ۲۰۲۲ انجام شده و بنابراین نتایج آن لزوماً بازتابدهنده وضعیت کنونی نیست. به باور طالبان، انتشار این یافتهها در شرایط فعلی ممکن است باعث سردرگمی افکار عمومی درباره تلاشها و دستاوردهای اخیر این گروه در مبارزه با اعتیاد شود. طبق گزارش، طالبان همچنین نسبت به برخی از آمارهای ارایهشده در گزارش ابراز تردید کرده و آنها را مورد اختلاف قرار دادهاند.
در گزارش آمده است که طالبان نسبت به برخی بخشهای گزارش واکنش نشان دادهاند. در گزارش آمده که طالبان گفتهاند که اشاره به وابستهگی اقتصادی افغانستان به محصولات غیرقانونی را قابل تعمیم نمیدانند و آن را رد کردهاند. همچنین طالبان «نگرانی جدی» خود را نسبت به بخشهایی از گزارش که به روابط جنسی در میان مصرفکنندهگان مواد مخدر و توزیع کاندوم پرداخته، ابراز کردهاند. به گفته این گروه، این ادعاها فاقد شواهد مستند است و با اصول اسلامی مغایرت دارد؛ آنها هشدار دادهاند که چنین مطالبی میتواند به هویت دینی و فرهنگی جمعیت مسلمان کشور آسیب وارد کند.
