وحید عمر در گفتگوی اختصاصی با روزنامه ۸صبح: از تلویزیون امروز بوی آسیب و تشنج ملی می‌آمد

پرسش: بیشتر خبرنگاران از رویکرد جدید حکومت در برخورد با یک تلویزیون خصوصی احساس نگرانی می‌کنند. این نگرانی زمانی بیشتر شد که رییس جمهور رسما به رسانه‌ها هشدار داد. شما نگرانی خبرنگاران را چقدر بر حق می‌دانید و آیا کدام اقدام دیگری در برابر رسانه‌ها در کار است؟
پاسخ: در اینجا دو موضوع است؛ یکی نگرانی خبرنگاران و دیگری هشدار رییس جمهور. روی هر کدام از این دو موضوع جداجدا صبحت خواهم کرد. اول باور ما این نیست که آنچه در کابینه، هفته گذشته تصمیم گرفته شد، باعث نگرانی ژورنالیستان شده باشد. اتفاقا معلومات ما این است، از این‌که بیشتر باعث نگرانی شده باشد، استقبال هم شد. بعد از این که تصمیم کابینه مبنی بر بسته شدن یکی از تلویزیون‌ها و آنهم به جرم دامن زدن به اختلافات مذهبی و اهانت به یک مذهب در افغانستان، مطرح شد، کابینه افغانستان فکر کرد که این مساله یک مشکل امنیت ملی است. در افغانستان مذاهب چندین صد سال پهلوی هم زندگی کرده‌اند و ناحیه‌ای که ما کمتر متضرر بودیم در گذشته‌ها، موضوع همزیستی مسالمت‌آمیز میان مذاهب در افغانستان است. در صحبت‌های خصوصی که ما با نمایندگان رسانه‌ها داشتیم نیز این نگرانی از طرف رسانه‌ها جدا مطرح شد. حتا در کنفرانس مطبوعاتی از طرف خود رسانه‌ها در این مورد مطرح شد که شما (حکومت) چه می‌کنید.
کابینه افغانستان فکر کرد که این مساله خلاف امنیت ملی است و اما این‌که حال، منافع و مصالح ملی افغانستان تعریف دارد یا ندارد، بحث جداگانه است. اهانت به یک مذهب در افغانستان و توهین به یک بخشی از یک مملکت، فکر می‌کنم در هیچ کشور و هیچ دموکراسی که خواه هندوستان باشد و یا امریکا، یک تخطی رسانه‌ای پنداشته نمی‌شود. اگر در هرجایی هم چنین کاری می‌شد، تصمیمی از همین منوال حتما گرفته می‌شد.
تا جایی که هشدار رییس جمهور است، برعکس رییس جمهور هیچ هشداری به رسانه‌ها نداد. رییس جمهور در طول نه سال گذشته‌ای که متصدی امور این کشور بوده، یکی از افتخاراتی که دارد و واقعا از آن دفاع می‌کند، آزادی بیان و آزادی رسانه‌ها در افغانستان است. رشد آزادی بیان در افغانستان در طول هشت سال گذشته، در تاریخ دنیا و در مقطعی که صورت گرفته بی‌نظیر است. در هشت سال از وضعیتی که به قول شما دهن‌ها بسته بودند، قلم‌ها شکسته و اندیشه‌ها تعطیل بودند، امروز به وضعیتی رسیدیم که رسانه‌ها و حکومت تقریبا دارای قدرت همسان هستند. یعنی رسانه‌ها دارای قدرت فوق‌العاده زیاد هستند و می‌توانند اذهان عامه و حمایت مردمی را به هر نوعی که باشد، جلب بکنند. من فکر می‌کنم آنچه را که رییس جمهور در صحبت‌های خود در روز پنج شنبه هفته گذشته گفت، فقط مسایلی را که مربوط به امنیت ملی افغانستان می‌شد که ربطی به آزادی بیان ندارد، بیان داشت. مثلا توهین به مقدسات یک قوم یا یک قشری از مملکت یا توهین به هویت انسان‌ها در افغانستان و اهانت که تمامش از نقطه نظر قانون اساسی افغانستان و هم از نظر قانون رسانه‌ها جرم پنداشته می‌شود. این‌ها آزادی بیان نیستند و رییس جمهور تنها روی این نقطه‌ها اشاره کرد. روی این مساله نیز تمرکز داشت که انتقاد سازنده و انتقاد بالای حکومت و بالای رییس جمهور و هر افشاگری که رسانه‌ها به خاطر بهبود کار حکومت و دولت و در مجموع به خاطر نظام‌سازی و قانون‌سازی در افغانستان بکنند، ممانعتی وجود ندارد الا چیزی که در قانون اساسی و قانون رسانه‌های افغانستان مردود پنداشته شده که او اهانت به مقدسات و هویت و شخصیت‌هاست.
پرسش: آقای عمر شما از دستاورد حکومت در رشد رسانه‌ها یاد کردید، اما براساس گزارشی که دیده‌بان رسانه‌ها در موسسه نی انتشار داد، حکومت در خشونت علیه خبرنگاران، در مقام اول قرار دارد. حداقل ۵۶ درصد خشونت‌ها در برابر خبرنگاران از سوی حکومت صورت گرفته است. آیا این مساله را هم به عنوان یک افتخار از سوی حکومت می‌خوانید؟
پاسخ: من قبل از مصاحبه هم به شما گفتم که این مساله نیازمند یک بحث آزاد است. یعنی بحث بی‌آلایش و صادقانه صورت گیرد. طبیعی است حدود آزادی زمانی به وجود می‌‌آید و زمانی هم از آن صحبت می‌شود که آزادی وجود داشته باشد. در افغانستان تا نه سال قبل حتا واژه آزادی وجود نداشت. از نه گذشته به این سو ما آزادی را به تدریج تجربه می‌کنیم و این مساله را هم می‌پذیریم که در نه سال گذشته با رشدی که مطبوعات داشته‌اند، ممکن نظام افغانستان این رشد را به شکلی که باید می‌پذیرفت، تا هنوز هم نپذیرفته است. یعنی برخورد با رسانه‌های آزاد در تمام نظام در افغانستان نهادینه نشده است. این یک سیر تدریجی است و رشد تدریجی می‌خواهد. اما با وجود آنهم شما وقتی که یک حالت را تصویر می‌کنید، با این حالت حتما باید مقایسه‌ای برخورد بکنید. یا با حالت ایده‌آلی که ما و شما متاسفانه در آن حالت نیستیم، مقایسه می‌کنید و یا با آن چیزی که ما داشتیم، مقایسه می‌کنید.
تا جایی که آسیب‌پذیری‌ها و مصوونیت در افغانستان مطرح است، می‌دانیم که خبرنگاران ما مصوونیت ندارند و آسیب‌پذیری زیادی دارند. ولی این مساله را هم می‌دانیم که پولیس ما نیز نسبت به هر کشور دیگر آسیب‌پذیرتر است. معلم ما، کلان ما، کودک ما، کارمند حکومت ما همه آسیب‌پذیر هستند. یک تعداد آسیب‌پذیری‌هایی وجود دارند، به خاطری که وضعیت در افغانستان وضعیت جنگ است. ولی بعضی جاهایی که محدودیت‌ها بالای کار خبرنگاران وضع شده و یا هم سرزنش شده و یا مورد اعمال خشونت قرار گرفته، کیس‌هایی‌اند که یکایک روی‌شان با خبرنگاران عزیز صحبت بکنیم. اما در مجموع، این تصویر، تصویر منفی نیست بلکه تصویر مثبتی است که متاسفانه بعضی کاستی‌ها در آن وجود دارد که به مرور زمان آن کاستی‌ها باید رفع شود.
پرسش: آقای عمر شما از اقدام شورای وزیران حمایت می‌کنید، نگرانی این است که چرا حکومت در برخورد با یک رسانه اقدام قانونی نکرده است؟ ما در قانون داریم که اگر جرمی اتفاق می‌افتد، پولیس، عامل جرم را بازداشت کند، سارنوالی تحقیق کند و محکمه هم در مورد آن حکم کند. اما دقیقا این سه کار را شورای وزیران در مورد یک رسانه انجام داده است. گذشته از این، ما قانون و شورای عالی رسانه‌ها داریم. بنابراین به جای این‌که شورای وزیران تصمیم گرفت، باید از مجرای قانونی اقدام می‌شد. بر فرض این‌که اقداماتی خلاف منافع ملی انجام شدند اما این اعمال از ناحیه یک رسانه بوده است.
پاسخ: من قتل عام سال ۱۹۹۴ یک کشور افریقایی به نام روندا را به خاطر شما می‌آورم. جنگی که بین هوتی‌ها و توتسی‌ها آغاز شد، فقط از یک رادیویی که از بلجیم تمویل می‌شد، آغاز شد. از یک رادیویی که پیوسته صدا می‌کرد فلان قوم که در اقلیت است، سال‌های سال بالای ما و شما حاکم بوده است و اقوام دیگری باید علیه آنان به پا بخیزند و قیام بکنند. هشت‌صد هزار رواندایی در مدت چهل روز قتل عام شدند و همسایه‌ها به جان همسایه‌ها ریختند و قوم و خویش به جان همدیگر افتادند. شما قدرت رسانه‌ها را دستکم نگیرید. رسانه‌ها یکی از قدرتمندترین ارکان یک نظام هستند. اما آنچه از طریق تلویزیون امروز مطرح می‌شد، متاسفانه در آن بویی از آسیب و تشنج ملی می‌آمد. کابینه افغانستان براساس قانون، عالی‌ترین مرجع تصمیم‌گیری است. و ما یک شورای امنیت ملی داریم و این شورا براساس قانون تشکیلات افغانستان، این صلاحیت را دارد تا در مسایلی که مربوط به امنیت افغانستان می‌شود، در قسمت آن‌ها تصمیم بگیرد. این بحث در شورای امنیت ملی شد و از آن به کابینه آمد که از دید ما این بحث خطرناکی هم بود.
پرسش: بیشتر خبرنگاران از این‌که رابطه‌ای برای تبادل اطلاعات میان رسانه‌ها و دفتر سخنگوی ریاست جمهوری وجود ندارد، شکایت دارند. خیلی از مسایلی که میان رسانه‌ها و حکومت به وجود می‌آید، شاید ناشی از سو تفاهم باشد. شما از زمانی که به عنوان سخنگوی رییس جمهور مشغول به کار شده‌اید، چقدر برای نزدیکی رسانه‌ها و حکومت تلاش کردید و فعلا وضعیت در چه سطحی است؟
پاسخ: اول این‌که ما معتقد به استقلال رسانه‌ها هستیم. معتقد به این هستیم که رسانه‌ها هر آن قدری که آزادی داشته باشند و به همان اندازه‌ای که تحت تاثیر حکومت یا کسان دیگری نباشند، به همان قدر به نفع نظام و به نفع جامعه در افغانستان است. از طرف دیگر این را هم می‌پذیریم که رسانه‌ها و حکومت روابط کاری نزدیکی باهم داشته باشند، بدون این‌که هیچ کدام بالای همدیگر تاثیرگذاری و تاثیرپذیری نداشته باشند.
تقریبا هفت و هشت ماه پیش که من به عنوان سخنگوی رییس جمهور تعیین شدم و حتا قبل از آن، یکی از ابتکاراتی که کردیم مرکز اطلاعات و رسانه‌های حکومت را بنیان گذاشتیم. گفتمان‌های بسیار خوبی هم با رسانه‌ها داشتیم و تلاش کردیم، چرا که هر آنقدر منبع معلومات حکومت به رسانه‌ها بیشتر شود، به همان اندازه دسترسی به معلومات، بیشتر و روابط کاری، تنظیم می‌شود. اما این مساله را هم می‌پذیریم مصروفیت‌هایی شاید وجود داشته که به همان اندازه‌ای که با رسانه‌ها می‌خواستیم از نزدیک کار بکنیم، به همان اندازه کار نکردیم. این مساله قابل جبران است.
ما امیدوار هستیم که بعد از این بیشتر با رسانه‌ها در تماس باشیم. من می‌توانم یک چیزی را به جدیت ادعا بکنم و آن این است از زمانی که ما آمدیم و مرکز رسانه‌ها را ساختیم، نسبت به هر زمان دیگر رابطه ما با مطبوعات بیشتر است. اما با این تفاوت که نسبت به هر زمان دیگر، این مدت پرچالش‌تر بود و نسبت به هر زمان دیگری، تقاضای رسانه‌ها نیز بیشتر بوده است. یعنی نسبت به پنج سال قبل که شما چند رسانه داشتید و امروز صدها رادیو و تلویزیون داریم. رسیدگی به تمام این‌ها مشکل است اما فکر می‌کنم که روابط ما با رسانه‌ها به مراتب بیشتر شده است.
پرسش: بیشتر رسانه‌هایی که میزگرد می‌گیرند، اعلام می‌کنند که آنان از سخنگویان رییس جمهور نیز درخواست کرده‌اند تا در میزگردهای‌شان شرکت داشته باشند، اما آنان تشریف نیاورده‌اند. ظاهرا همکاران شما در خیلی از میزها غایب هستند. گذشته از آن، شب‌ها به ایمیل‌های رسانه‌ها، اخباری از طالبان و آژانس باختر ارسال می‌شوند. ما بیشتر از بیست خبر از آژانس باختر نداریم در حالی که افزون از سی خبر از سوی طالبان ایمیل می‌شود. یعنی میزان اطلاع‌دهی حکومت در خیلی از زمینه‌ها به نظرتان ضعیف نیست؟
پاسخ: اول باید تفکیکی به وجود بیاوریم. یکی این است وقتی شما از یک منبع موثق خبر می‌فرستید و مسوولیت آن را می‌گیرید. ما خبری که به رسانه‌ها می‌فرستیم در برابر آن مسوولیت‌اش را می‌پذیریم. و دیگر این است کسی که پشت کامپیوتر خود نشسته باشد و روزانه دوصد خبر را بفرستد و هیچ گونه مسوولیت نگیرد. اگر شما خواستار این باشید: خبرهایی که طالبان می‌فرستند، ما می‌توانیم روزانه دو هزار خبر هم بفرستیم. این تفاوت کاملا مشهود است و قابل مقایسه نیست.
تا جایی که به موجودیت سخنگویان ریاست جمهوری در میزها مربوط است، فکر می‌کنم که از هر زمان دیگری، من رسانه‌ای هستم. اما به هر حال ما مشکل ظرفیتی خود را داریم. در افغانستان ۲۲ یا ۲۳ تلویزیون و حدود صد رادیو هستند که حداقل همه روزه برای ما درخواست می‌دهند. این‌ها بحث‌هایی دارند که همواره تلاش ما این بوده که برای این‌ها تفهیم بکنیم. در جایی که نیاز به سخنگوی رییس جمهور است، ما حاضر هستیم کسی را بفرستیم. اما در جای که نیاز به یک سخنگوی رییس جمهور نیست، پس لازم نیست در هر میزی که دایر می‌شود، من یا دو معاونم حضور داشته باشیم.
من فکر می‌کنم در رسانه‌ها، بحث‌ها و میزهای سیاسی نیز بیش از حد شده و در بعضی از موارد، بعضی از بحث‌ها بی‌مورد است و همچنین در بعضی بحث‌ها، عمدا هم شرکت نمی‌کنیم، چون با ما رابطه‌ای ندارد. اما تاجایی که نیاز به دسترسی به معلومات باشد، تمام تلاش خود را کردیم که رسانه‌ها صدای ما را حتما داشته باشند.