استعارهها در زبان قدرت خنثا نیستند؛ آنها جهانبینی حاکمان را نشان میدهند و مرزهای حقوق شهروندان را ترسیم میکنند. از همین رو، سخن نمادین رهبر طالبان که خود را «چوپان» و مردم را «رمه» یا «گله» میخواند، بیانگر جهانبینی این گروه درباره حکمرانی و جایگاه مردم است. اگرچه رژیمهای توتالیتر و استبدادی در کشورهای اسلامی، زیر نقاب دین و شریعت، این نگاه نمادین به جایگاه حاکم و مردم را با استناد به حدیثی از پیامبر اسلام با همین مضمون توجیه میکنند، اما در جهان ۱۴ قرن پس از پیامبر، نهتنها جهان بهکلی دگرگون و پیچیده شده، بلکه آگاهی انسان نسبت به خود و محیط پیرامونیاش نیز بهگونهای غیرقابلقیاس گسترش یافته است. از همین رو، اصول، دانش، مهارتها و روشهای حکمرانی و نیز چگونهگی رابطه میان حاکم، در مقام کارگزار عمومی، و مردم، بهعنوان مرجع مشروعیت قدرت، دستخوش تحول شده است.
در جهان امروز، انسان پیش از هر چیز موجودی سیاسی است. به قول هانا آرنت، انسانیت انسان دقیقاً در «عرصه عمومی» و از طریق «کنش» و «سخن» متبلور میشود. هر انسان موجودی یگانه و تکرارناپذیر است که با ورود به عرصه عمومی، دیدگاه خود را بیان میکند، با دیگران وارد گفتوگو و چالش میشود و در ساختن جهان مشترک سهم میگیرد. در چنین چارچوبی، «شهروند» کسی است که از «حق داشتن حقوق» برخوردار است و حاکمیت، نه مالک او، بلکه کارگزار اراده جمعی و پاسدار حریم قانون است. بنابراین، در حکمرانی مدرن، آزادی انسان، عدالت اجتماعی و برابری، برخورداری شهروندان از حقوق اساسی، تفکیک قوا، کثرتگرایی سیاسی، آزادیهای بنیادین ـ از جمله آزادی بیان و آزادی عقیده ـ انتخابی و موقتی بودن حاکمان، برابری جنسیتی، جامعه مدنی، رسانههای آزاد و احزاب سیاسی از اصول بنیادی حکمرانی مدرن به شمار میروند که در مجموع از آنها با عنوان مردمسالاری یاد میشود. این الگو را میتوان روایتی در برابر روایت طالبان دانست؛ روایتی که نمایندهگان آن جریانهای نظامی مخالف طالبان در داخل کشور، بخش بزرگی از احزاب سیاسی، جامعه مدنی و نخبهگان در تبعید هستند.
با این مقدمه، میتوان گفت که در افغانستان معاصر، از زمان زمامداری امیر عبدالرحمانخان به اینسو، همواره در کشاکش میان دو پارادایم متضاد زیستهایم: از یکسو، تلاش ناتمام و پرهزینه برای گذار به نظمی مدنی که در آن انسان بهمثابه «شهروند صاحب حق» به رسمیت شناخته شود و از سوی دیگر، بازتولید مداوم استبداد پدرسالارانه و توتالیتر که جامعه را به «رمه»، «رعیت» و تودهای بیاراده فرو میکاهد. از آنجا که محور اصلی این یادداشت، تحلیل و توصیف نگرش رهبری و گروه طالبان به حقوق مردم افغانستان است، به گذشته پیشاطالبان نمیپردازیم.
جهانبینی، شیوه حکمرانی و برخورد طالبان با مردم، از زمان شکلگیری این گروه تا کنون، طی سه دهه تغییر چندانی نکرده است. رهبران طالبان در هر دو دوره حاکمیت نامشروع خود، خویش را «چوپان» و مردم را همچون «گله» تعریف کردهاند. این نگرش در عمل، رهبر این گروه را حاکمی با صلاحیتها و اختیارات نامحدود و مردم را رعیتی مکلف به اطاعت میداند. امیر فردی «واجبالاحترام و بیمسوولیت» است که اطاعت از او فرض دانسته میشود؛ بیمسوولیت از آن جهت که خود را در برابر هیچ مرجعی پاسخگو نمیداند. این پندار، شالوده نظمی استبدادی و اربابرعیتی است که در آن اراده حاکم، حکم قانون را برای رعیت دارد. از همین رو، در هر دو دوره حکمرانی این گروه، کشور فاقد قانون اساسی بوده و رابطه میان حاکم (طالبان) و محکومان (مردم) بهصورت حقوقی تعریف نشده است. این امر تصادفی نیست، بلکه ریشه در همین باور استعاری «چوپان» و «رمه» دارد.
حقوق و جایگاه انسان افغانستانی در تفکر طالبان به «لطف امیرالمومنین» بستهگی دارد. غصب زمین مردم را میتواند عدالت بخواند یا صدور مجوز برای یک زرشوی پنجشیری و بدخشانی در زمین خودش را «لطف و احسان امیر و حکومت» بنامد. در جامعه آرمانی رمهگونه و اربابرعیتی طالبان، همه اعضای «رمه» با هم برابر نیستند؛ امتیازات یک ملا با یک غیرملا تفاوت دارد؛ پشتون با غیرپشتون برابر نیست؛ همانگونه که امتیازات طالب با غیرطالب متفاوت است. این تفاوتها آدم را به یاد شورش حیوانات علیه ارباب انسانی در کتاب «قلعه حیوانات» جورج اورول میاندازد. حیوانات پس از شورشی موفقیتآمیز، برای خود قانون میسازند و یکی از فرمانهای هفتگانهشان این است که «همه حیوانات با یکدیگر برابرند». اما با گذشت زمان، حاکمان جدید مزرعه این فرمان را چنان تغییر میدهند که امتیازات گسترده خود و بیعدالتی موجود را توجیه کنند؛ از همین رو مینویسند: «همه حیوانات برابرند، اما بعضی حیوانات برابرترند!» بلی! در نظم عشیرهای و قبیلهای طالبان، در شعار «همه مسلمانان با هم برابر و برادرند»، اما در عمل، این شعار هیچ مصداق و عینیتی ندارد.
همین چند روز پیش، وزیر عدلیه طالبان رهبر این گروه را «پدر معنوی» مردم افغانستان خواند. پیش از آن، ملا ندامحمد نعیم، وزیر تحصیلات عالی طالبان، گفته بود که رهبر این گروه نهتنها به فکر دنیا، بلکه در اندیشه بردن مردم به بهشت است. با وجود این، این القاب، توصیفها و تمجیدها و پنهانشدن پشت نقاب دین، اخلاق و خیرخواهی، به هیچ عنوان نمیتوانند انگیزه و میل سیریناپذیر رهبر طالبان و خود این گروه را برای انحصار قدرت پنهان کنند. فریدریش نیچه بهدرستی اشاره کرده بود که هیچ مستبدی هرگز اعتراف نمیکند که برای ارضای عطش قدرت خویش حکومت میکند؛ بلکه همواره مدعی است که برای نجات مردم، حفظ اخلاق و هدایت آنان بهسوی بهشت آمده است.
استعاره «پدر معنوی» برای رهبر طالبان نیز قابل توجه است و رمزگشایی از آن اهمیت دارد. در ساختار سنتی و پدرسالارانه، رابطه میان پدر و فرزند، بهویژه فرزند نابالغ، رابطهای نابرابر و یکطرفه است. در این الگو، پدر به دلیل برخورداری از دانش، تجربه یا اتصال به حقیقتی مطلق، حق دارد برای فرزند تصمیم بگیرد، او را تنبیه کند و هرگونه پرسش و اعتراض او را بهعنوان «نافرمانی» یا «گستاخی» سرکوب کند. هنگامی که این الگوی خانوادهگی و پیشامدرن به عرصه سیاست کلان یک کشور تعمیم داده میشود، فاجعهای بزرگ رخ میدهد: نابالغسازی نظاممند شهروندان. در چنین ساختاری، مردم افغانستان نه بهعنوان بزرگسالانی عاقل و صاحب رأی، بلکه بهمثابه نابالغانی فرض میشوند که تا همیشه نیازمند قیمومیتاند.
در این فضا، مفهوم «حق» جای خود را به «لطف» و «تکلیف» میدهد. اگر حاکم اجازه نفسکشیدن یا کارکردن بدهد، این اجازه از سر لطف پدرانه است و اگر دروازههای مکتبها و دانشگاهها را به روی نیمی از جمعیت، یعنی زنان، ببندد، باز هم این اقدام در قالب «مصلحتاندیشی»، «خیرخواهی» و «حفظ عفت و سلامت جامعه» توجیه میشود. این همان چیزی است که مونتسکیو از آن بهعنوان بدترین نوع استبداد یاد میکند؛ استبدادی که لباس اخلاق، دین و قانون بر تن میکند تا قربانی حتا حق نالهکردن نداشته باشد و در صورت اعتراض، نهتنها با سرکوب فیزیکی، بلکه با برچسب «گمراهی» نیز روبهرو شود.
هانا آرنت در اثر برجسته خود، «خاستگاههای توتالیتاریسم»، بهخوبی نشان میدهد که حفظ و تداوم رابطه اربابرعیتی، یا به تعبیر طالبان، مناسبت «چوپان» و «رمه»، تنها با توسل به زور ممکن نیست؛ بلکه چنین رژیمهایی از راهبرد ایجاد ترس ریشهدار و عادتدادن تدریجی جامعه به «تحقیر» نیز استفاده میکنند. درست در همینجا است که نظام آموزشی و رسانهها اهمیت پیدا میکنند. طالبان نظام آموزشی و رسانههای داخل کشور را به ابزارهای نظاممند تبلیغات و مغزشویی تبدیل کردهاند تا ایدئولوژی خود را در ذهن مردم نهادینه کنند و اطمینان یابند که مردم نهتنها این جهانبینی را میپذیرند، بلکه آن را دوست میدارند و به آن وفادار میمانند. آلبر کامو در توصیف این روند مینویسد که استبداد ابتدا مغزها را میخشکاند، سپس زبانها را میبُرد و در نهایت دستها را میبندد؛ اما فاجعه زمانی کامل میشود که مردم خودشان برای زنجیرهایشان دست بزنند.
آیا میتوان، با توجه به سخن کامو، ناامید و بدبین شد و دست از مبارزه کشید؟ پاسخ منفی است. تاریخ گواه آن است که هیچ نظام توتالیتر و استبدادی، هر اندازه هم که ابزارهای سرکوب و تبلیغات را در اختیار داشته باشد، نمیتواند ذات «کنشگری» انسان را برای همیشه نابود کند. انسان، برخلاف «رمهای» که رهبر طالبان از آن نام میبرد، موجودی دارای حافظه، تاریخ و تخیل رهاییبخش است. نزدیک به شش قرن پیش، اتین دو لا بوئسی در رساله مشهور «بردهگی اختیاری» خود، راز سقوط همه مستبدان را در جملهای خلاصه کرده است: «مستبدان فقط به این دلیل بزرگ به نظر میرسند که ما در برابرشان زانو زدهایم. برخیزید تا ببینید چقدر حقیرند.»
در برابر استبداد، راه حل نه طلب شفقت و ترحم از «چوپان» و «پدر معنوی»، بلکه نفی کامل جهانبینی چوپانی، اربابرعیتی و قیمومیت است. به گواهی تاریخ، زمستان استبداد هر اندازه طولانی باشد، نمیتواند مانع رسیدن بهار آزادی و عدالت شود.







