زبان پارسی در این سرزمین نه دیواری برای جدایی، بلکه پلی برای وحدت و همگرایی مردمان بوده است؛ زبانی که از مرزهای قوم و قبیله فراتر رفته، در حافظه مشترک نسلها ریشه دوانده و با پیوند دادن اندیشهها و فرهنگهای گوناگون، نشان داده است که تمدن را نه خون و تبار، بلکه دانایی، آفرینندهگی و همزیستی انسانها میسازد.
بعضی پیوندها آنقدر در تاریخ ریشه دارند که دیگر دیده نمیشوند؛ همانگونه که بعضی جداییها آنقدر تکرار میشوند که طبیعی به نظر میرسند. در افغانستان، برای نسلها چنان از قوم، قبیله و تبار سخن گفته شده است که گویی مردمان این سرزمین پیش از هر چیز از یکدیگر جدا بودهاند. اما پرسش این است: چگونه مردمانی با قرنها زندهگی در یک حوزه فرهنگی، امروز بیش از مشترکات خود بر تفاوتها تکیه میکنند؟
من معتقدم یکی از مهمترین پیوندهای تاریخی افغانستان، زبان پارسی است؛ زبانی که نه ملک انحصاری یک قوم بوده و نه در مرزهای سیاسی امروز پدید آمده است. پارسی برای سدهها زبان دانش، ادب، دیوان و گفتوگوی فرهنگی در بخش بزرگی از خراسان و آسیای میانه بوده است. مردمانی با تبارها و زبانهای مادری متفاوت در این زبان اندیشیده و نوشتهاند. پارسی، افزون بر زبان مادری میلیونها انسان، در دورههای مختلف وسیله ارتباط میان جوامع گوناگون بوده است.
این سخن به معنای برتری پارسی بر پشتو، اوزبیکی، ترکمنی، بلوچی، پشهای یا دیگر زبانها نیست. اگر برای دفاع از یک زبان، زبان دیگری را انکار کنیم، همان منطقی را بازتولید کردهایم که در نقد آن سخن میگوییم. پارسی میراث مشترک است، نه سند مالکیت قومی. شاید نخستین طلسمی که باید شکست، همین تصور باشد که زبان نیز، مانند دولت، باید «صاحب» داشته باشد.
اما چگونه این پیوند فرهنگی در سیاست معاصر به میدان منازعه تبدیل شد؟ برای پاسخ، باید میان هویت اجتماعی و هویت سیاسی تفاوت گذاشت. قوم و قبیله پیش از استعمار نیز وجود داشتند؛ استعمار آنها را از هیچ نیافرید. با اینحال، قدرتهای استعماری در مواردی تفاوتهای موجود را طبقهبندی کردند و به ابزار مرزبندی، اداره و رقابت سیاسی تبدیل ساختند. دولتهای داخلی نیز با تمرکز قدرت، توزیع نابرابر منابع و استفاده از وفاداریهای گروهی، به دوام همین روند کمک کردند.
در قرن نوزدهم، افغانستان در رقابت بریتانیا و روسیه، موقعیت یک دولت حایل را یافت. امنیت امپراتوریها بر زندهگی و پیوندهای مردم محل تقدم پیدا کرد. خط دیورند در سال ۱۸۹۳ نمونهای از مرزبندی سیاسی بود که از میان حوزههای اجتماعی و تاریخی عبور کرد. پشتیبانی بریتانیا از تمرکز قدرت نیز بر تحکیم ساختار دولت اثر گذاشت. اما نسبت دادن تمام بحرانهای بعدی به استعمار، مسوولیت حکومتها و نخبهگان داخلی را پنهان میکند. استعمار قوم را خلق نکرد، ولی به تقویت نظمی کمک کرد که در آن تفاوتهای قومی میتوانستند به ابزار قدرت تبدیل شوند.
وقتی دولت بهجای حقوق برابر شهروندان، بر معامله میان رهبران و مرکز قدرت استوار شود، پرسش اصلی تغییر میکند. دیگر نمیپرسیم چرا حق سیاسی باید وابسته به تبار باشد؛ میپرسیم کدام رهبر چه سهمی گرفته است. یکی وزارت میگیرد، دیگری فرماندهی و سومی معاونت؛ اما مردمی که به نام آنان معامله شده است، چه حق پایداری به دست آوردهاند؟ اگر با رفتن یک رهبر، دستاورد جامعه او نیز فروبپاشد، ساختار تغییر نکرده است. حق زمانی معنا دارد که در قانون و نهادها ثبت شود، نه در نزدیکی به صاحب قدرت.
این منطق به زبان نیز راه یافته است. فارسی، پارسی و دری را گاهی چنان در برابر هم قرار میدهند که گویی سه تاریخ بیارتباطاند؛ در حالی که «پارسی» صورت تاریخی نام «فارسی» است و «دری» نام رسمی گونه افغانستانی همین زبان. تفاوت نامها و گویشها را باید شناخت، اما نباید آنها را به مرزهای انحصاری هویت تبدیل کرد. هنگامی که زبان ابزار رقابت قدرت شود، حتا نام آن نیز به آزمون وفاداری سیاسی تبدیل میشود. چرا باید میراثی که قرنها امکان گفتوگو فراهم کرده است، امروز وسیله جدایی شود؟
در چنین بستری، مساله تجزیه نیز غالباً با قطعیتهای آسان توضیح داده میشود. عدهای بحران طولانی را مقدمه ناگزیر تجزیه میدانند و عدهای منافع قدرتهای جهانی را تضمینکننده بقای مرزها میپندارند. هیچیک قانون تاریخ نیست. دولت میتواند از درون فرسوده شود، بیآنکه مرزهایش تغییر کنند؛ همانگونه که حفظ مرزها بهتنهایی نشانه انسجام اجتماعی نیست.
موقعیت افغانستان میان آسیای میانه، ایران، پاکستان و چین به آن اهمیت راهبردی میدهد. تغییر مرزهای آن میتواند بر امنیت و اقتصاد منطقه اثر بگذارد؛ اما از این واقعیت نمیتوان وجود یک برنامه واحد و همیشهگی غرب، یا توافق همه قدرتها بر سر آینده افغانستان را نتیجه گرفت. منافع دولتها تغییر میکند. بنابراین، ناممکن دانستن تجزیه صرفاً بر پایه محاسبه قدرتهای بیرونی، به اندازه قطعی دانستن آن بر پایه بحران داخلی، محل پرسش است.
حتا اگر تجزیه را فرض کنیم، پرسشهای دشواری پیش میآید: مرزهای تازه را چه کسی و بر چه اساسی تعیین میکند؟ حقوق مردمانی که در شهرها و مناطق آمیخته زندهگی میکنند، چگونه تضمین میشود؟ آیا اختلافات پایان مییابد یا تنها به دو سوی مرزهای جدید منتقل میشود؟ پیوند فرهنگی پارسیزبانان افغانستان با ایران و آسیای میانه واقعی و دیرپا است، اما برای حفظ آن لزوماً نیازی به تجزیه نیست. دانشگاه، کتاب، آموزش و ارتباطات فرهنگی میتوانند از مرزهای سیاسی عبور کنند، بیآنکه به جابهجایی مرزها نیاز باشد.
تاریخ جابهجایی جمعیت در افغانستان نیز شایسته بررسی جدی است. حکومتهایی در دورههای مختلف از اسکان و انتقال گروهها برای تحکیم قدرت بهره بردهاند و این سیاستها گاه به منازعه بر سر زمین و منابع انجامیده است. بااینهمه، نباید تصمیم حکومتهای گذشته را به گناه موروثی مردمان امروز تبدیل کرد. عدالت تاریخی یعنی شناخت آسیب، بررسی حقوق و جبران بیعدالتی؛ نه پاسخ دادن به یک تبعیض با تبعیضی دیگر.
در اینجا تفاوت نگاه تمدنی با مالکیت قومی روشن میشود. نگاه انحصاری میپرسد چه کسی «صاحب» سرزمین، زبان و دولت است؛ نگاه فراگیر میپرسد چگونه میتوان میراث مشترک را شناخت و حق برابر همهگان را تضمین کرد. البته تمدن نیز اگر به ابزار برتریجویی تبدیل شود، شکل تازهای از همان طلسم خواهد بود. دفاع از پارسی زمانی معنا دارد که با آزادی آموزش و رشد همه زبانهای افغانستان همراه باشد.
مساله بنیادی افغانستان تنها این نیست که کدام قوم بیشتر حکومت کرده یا کدام قدرت خارجی از حفظ مرزها سود میبرد. پرسش این است که چرا شهروند برای برخورداری از حق خود هنوز باید به تبار، زبان یا رهبر وابسته باشد؟ اگر حقوق در نهادهای پاسخگو تضمین شوند، هیچ جامعهای برای حفظ فرهنگ خود نیازمند تصرف انحصاری دولت نخواهد بود.
شاید طلسم عمیقتر افغانستان همین باشد که هویت را بیش از آنچه با یکدیگر ساختهایم، با آنچه ما را از هم جدا میکند، تعریف کردهایم. شکستن این طلسم نه با انکار اقوام، بلکه با پایان دادن به مالکیت قومی بر دولت و تاریخ آغاز میشود؛ از سهمخواهی رهبران به حق شهروندان، از زبان بهعنوان ابزار رقابت به زبان بهعنوان پل ارتباط، و از مرزهای ذهنی «ما» و «دیگران» به پذیرش حقوق برابر.
و دوباره همان پرسش باقی میماند: اگر زبان و فرهنگ در طول تاریخ توانستهاند مردمان این سرزمین را به هم نزدیک کنند، چرا سیاست باید همچنان آنان را از یکدیگر جدا نگه دارد؟







