در گوشه‌ای آرام از شهر داکا، کتابخانه‌ای محلی مجموعه قابل توجهی از کتاب‌ها را درباره تاریخ روهینگیا، آواره‌گی و مبارزه طولانی برای حفظ حافظه تاریخی نگهداری می‌کند. در خیابانی آرام در منطقه میرپور، کتابخانه‌ای قرار دارد که در نگاه نخست به نظر نمی‌رسد از آن دست مکان‌هایی باشد که بتوان در آن سوابق گسترده‌ای از یکی از طولانی‌ترین بحران‌های آواره‌گی در جنوب آسیا را یافت. «سریشتی پاتودیان» یک کتابخانه محلی است. این نهاد بیشتر برپایه تعهد شخصی به کتاب و کتاب‌خوانی تاسیس شده است تا یک پروژه بزرگ نهادی. با این حال، در میان قفسه‌های آن، مجموعه قابل توجهی از کتاب‌ها درباره تاریخ روهینگیا، جامعه آراکان، زنده‌گی پناه‌جویان، حقوق بشر، روابط بنگلادش و میانمار و تاریخ سیاسی بحران روهینگیا به چشم می‌خورد.
برای اشرف‌الاسلام صدیق، پژوهشگر و بنیان‌گذار این کتابخانه، جمع‌آوری این کتاب‌ها بخشی از علاقه‌مندی گسترده‌تر وی به مستندسازی تاریخ و حفظ دسترسی به دانش بوده است. این مجموعه به کتابخانه اهمیتی فراتر از محله اطرافش می‌بخشد. این امکان را به خواننده‌گان می‌دهد تا به مردم روهینگیا نه‌تنها از دریچه بحران پناه‌جویان که پس از سال ۲۰۱۷ تیتر اخبار بین‌المللی را به خود اختصاص داد، بلکه از منظر تاریخی بسیار طولانی‌تر و پیچیده‌تر نگاه کنند. این تاریخ، پیش از هر چیز، تاریخ آواره‌گی و بی‌جاشده‌گی است؛ تاریخی که از سال ۲۰۱۷ آغاز نشده است. بحران روهینگیا اغلب با خروج دسته‌جمعی سال ۲۰۱۷، زمانی که صدها هزار روهینگیایی از میانمار به بنگلادش گریختند، تداعی می‌شود. اما جابه‌جایی مردم روهینگیا از آن‌سوی مرز در آن سال آغاز نشد. بی‌جاشده‌گی در مقیاس وسیع پیش از آن نیز رخ داده بود.
در سال ۱۹۷۸، یک عملیات نظامی در میانمار، صدها هزار روهینگیایی را مجبور به فرار به بنگلادش کرد. خروج بزرگ دیگری در سال‌های ۱۹۹۱ و ۱۹۹۲ رخ داد؛ زمانی که بیش از ۲۵۰ هزار نفر از مردم روهینگیا در بنگلادش پناهنده شدند. بسیاری در نهایت تحت ترتیبات بین‌المللی به کشور خود بازگشتند، اما شرایطی که باعث ایجاد این آواره‌گی شده بود، همچنان حل‌نشده باقی ماند. آسیب‌پذیری روهینگیا با سیاست‌های شهروندی میانمار تشدید شد. قانون شهروندی ۱۹۸۲ سیستمی را ایجاد کرد که بسیاری از افراد روهینگیا را از حقوق کامل شهروندی محروم کرد و وضعیت بی‌تابعیتی طولانی‌مدت آنان را تشدید کرد. برای دهه‌ها، محدودیت‌ها در جابه‌جایی، آموزش، اشتغال و دسترسی به خدمات اولیه بخشی از زنده‌گی روزمره بسیاری از مردم روهینگیا بود. خشونت و تبعیض به‌گونه مکرر مردم را از خانه‌های‌شان بیرون راند؛ سپس سال ۲۰۱۷ فرا رسید.
در پی حملات «ارتش نجات روهینگیای آراکان» بر پاسگاه‌های امنیتی در ماه آگست همان سال، ارتش میانمار عملیات نظامی گسترده‌ای را در ایالت راخین آغاز کرد. در نتیجه این رویداد، روستاها به آتش کشیده شدند، غیرنظامیان به قتل رسیدند و صدها هزار روهینگیایی وارد بنگلادش شدند. کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در امور پناهنده‌گان تخمین می‌زند که در پی این خشونت‌ها، حدود ۷۰۰ هزار روهینگیایی به بنگلادش گریخته‌اند. آنان وارد کشوری شدند که پیش از آن نیز در جریان موج‌های قبلی بی‌جاشده‌گی، پناه‌جویان روهینگیا را پذیرفته بود. بنابراین، سال ۲۰۱۷ برای بنگلادش یک وضعیت اضطراری و بی‌سابقه در قبال پناه‌جویان محسوب نمی‌شد؛ بلکه این رویداد، فصل دیگری از تاریخی بود که دهه‌ها در حال شکل‌گیری بود.
فراتر از ارقام
گستره بی‌جاشده‌گی‌های اجباری معمولاً با اعداد و ارقام سنجیده می‌شود: چه تعداد افراد از مرز عبور کرده‌اند؟ چه شمار از پناه‌جویان در کمپ‌ها زنده‌گی می‌کنند؟ به چه مقدار کمک‌های بشردوستانه نیاز است و چه تعداد از کودکان به آموزش و مکتب نیاز دارند؟
این پرسش‌ها مهم‌اند؛ اما اعداد و ارقام نمی‌توانند تمام داستان را بیان کنند. یک فرد بی‌جاشده با خود چیزهایی را حمل می‌کند که بسیار فراتر از ارقام قابل شمارش در یک پایگاه داده ثبت‌نام است. خاطراتی از یک روستا، خانه خانوادگی، مکتب، بازار، عبادتگاه و چشم‌اندازهایی با اوست که شاید دیگر هرگز در دست‌رس نباشند. داستان‌هایی وجود دارند که از والدین به فرزندان منتقل می‌شوند؛ عکس‌ها، نامه‌ها، کتاب‌ها و اسنادی که به تثبیت چگونه‌گی درک یک جامعه از گذشته‌اش کمک می‌کنند.
زمانی که بی‌جاشده‌گی در امتداد نسل‌ها ادامه می‌یابد، حفظ این خاطرات به‌گونه فزاینده‌ای دشوار می‌شود؛ به همین دلیل است که وجود مجموعه‌ای از کتاب‌ها در یک کتابخانه محلی می‌تواند حایز اهمیت فراوان باشد. کتاب‌ها نمی‌توانند مردم را به خانه‌های ازدست‌رفته‌شان بازگردانند. این منابع نمی‌توانند معضل تابعیت را حل کنند یا موجب تامین آشتی سیاسی شوند؛ اما می‌توانند سوابق آن‌چه را که رخ داده و چگونگی درک نسل‌های مختلف از این رویدادها را حفظ کنند. آن‌ها همچنان می‌توانند مانع از آن شوند که یک جامعه بی‌جاشده تنها با لحظات رنج و دردش به خاطر آورده شود.
تاریخی در میان قفسه‌ها
مجموعه روهینگیا در «سریشتی پاتودیان» شامل آثاری است که به جنبه‌های مختلف این موضوع می‌پردازند. برخی تاریخ روهینگیا و آراکان را بررسی می‌کنند. برخی دیگر بر زنده‌گی پناه‌جویان، حقوق بشر، نسل‌کشی، روابط بنگلادش و میانمار یا ابعاد سیاسی این بحران تمرکز دارند. در میان این کتاب‌ها می‌توان به آثار زیر اشاره کرد:
- روابط بنگلادش و برما نوشته راتان لال چاکرابورتی (۱)
- آراکانی‌های مداخله‌گر نوشته سونیتی بوشان کانونگو (۲)
- تاریخ قوم روهینگیا نوشته ان. ام. حبیب‌الله (۳)
- روایت‌های پناه‌جویان: روهینگیا در بنگلادش نوشته عبدالرزاق و محفوظ‌الحق (۴)
- و آثاری درباره حقوق بشر، میراث مسلمانان آراکان و بحران روهینگیا (۵).
ارزش چنین مجموعه‌ای تنها در این نیست که حاوی اطلاعاتی درباره روهینگیاست؛ بلکه به خواننده‌گان این امکان را می‌دهد تا ببینند این موضوع چگونه از زوایای گوناگون مورد مطالعه قرار گرفته است. یک مورخ ممکن است به دنبال شواهدی از جوامع نخستین در آراکان باشد؛ یک خبرنگار شاید بخواهد پیشینه سیاسی یک رویداد جاری را درک کند؛ یک محصل ممکن است به تجربه پناه‌جویان علاقه‌مند باشد؛ و یک پژوهشگر شاید بخواهد روایت‌های مختلف از تابعیت، بی‌جاشده‌گی و واکنش‌های بین‌المللی را با یکدیگر مقایسه کند. از این منظر، کتابخانه صرفاً به نگهداری کتاب‌ها نمی‌پردازد، بلکه زمینه دسترسی به مجموعه‌ای جامع از دانش را حفظ می‌کند.
تاریخچه گسترده‌تر بی‌جاشده‌گی اجباری
داستان روهینگیا همچنین به تاریخچه بسیار گسترده‌تری از مهاجرت‌های اجباری در سراسر جنوب و جنوب‌شرقی آسیا تعلق دارد. مرزها در این منطقه تغییر کرده‌اند. کشورها ایجاد و تجزیه شده‌اند. جنگ‌ها، خشونت‌های فرقه‌ای، لشکرکشی‌های نظامی و تحولات سیاسی، مکرراً مردم را مجبور به ترک خانه‌های‌شان کرده است. تجزیه هند بریتانیایی یکی از بزرگ‌ترین جابه‌جایی‌های جمعیتی در تاریخ مدرن را رقم زد. درگیری‌ها در افغانستان نسل‌هایی از پناه‌جویان را به وجود آورده است. جنگ و خشونت سیاسی در دیگر بخش‌های جنوب و جنوب‌شرقی آسیا نیز به‌گونه مشابه جوامع را ریشه‌کن کرده است.
هر آواره‌گی تاریخ و علل خاص خود را دارد و نباید با آن‌ها یکسان برخورد کرد. اما یک خطر مشترک وجود دارد: زمانی که مردم مجبور به جابه‌جایی می‌شوند، تاریخ آن‌ها می‌تواند در کنار زنده‌گی‌شان دچار ازهم‌گسیخته‌گی شود. یک خانواده ممکن است اسناد خود را جا بگذارد. آرشیو یک روستا ممکن است ناپدید شود. کتاب‌ها ممکن است نابود شده یا غیرقابل دست‌رس شوند. تاریخ‌های شفاهی ممکن است نزد افراد مسن باقی بماند و با رفتن آن‌ها از بین برود.
بنابراین، حفظ سوابق مکتوب به بخشی از حفظ هویت تبدیل می‌شود. برای مردم روهینگیا که تاریخ آن‌ها عمیقاً مورد مناقشه بوده و تابعیت آن‌ها برای دهه‌ها سلب یا محدود شده است، این مساله اهمیت ویژه‌ای دارد.
چرا یک کتابخانه کوچک اهمیت دارد
کتابخانه «سریشتی پاتودیان» فعالیت خود را در سال ۲۰۰۳ آغاز کرد و در سال ۲۰۰۵ به روی عموم گشوده شد. آن‌چه در ابتدا به‌عنوان یک ابتکار ساده برای مطالعه شکل گرفته بود، به‌تدریج به یک کتابخانه محلی و مردمی مبدل گشت.
اطلاعات موجود نشان می‌دهد که این کتابخانه توسعه یافته و در حال حاضر هزاران جلد کتاب را در زمینه‌های ادبیات، تاریخ، دین، سیاست، فرهنگ و پژوهش در خود جای داده است. گزارش‌های نخستین، مجموعه بسیار کوچک‌تری را به ثبت رسانده بودند؛ امری که نشان می‌دهد دارایی‌ها و منابع این کتابخانه به مرور زمان گسترش یافته است.
این کتابخانه همچنان کوشیده است تا به تحولات در شیوه دسترسی مردم به اطلاعات پاسخ دهد. فراهم‌سازی امکاناتی مانند کمپیوترها، دسترسی به انترنت و سهولت‌های چاپ در این مرکز، به خواننده‌گان این امکان را می‌دهد تا افزون بر کتاب‌های فزیکی، به جست‌وجوی اطلاعات بپردازند و به منابع دیجیتال نیز دسترسی داشته باشند.
با وجود این، کتاب‌های فزیکی همچنان حایز اهمیت فراوان‌اند. در عصری که اطلاعات به‌گونه فزاینده‌ای از طریق رسانه‌های اجتماعی و پلتفرم‌های آنلاین که به‌سرعت در حال تغییرند به مصرف می‌رسد، کتابی که با دقت نگهداری شده باشد می‌تواند اثری متفاوت ارایه دهد: یک سند و سابقه پایدار که می‌توان سال‌ها بعد نیز به آن رجوع کرد. این امر به‌ویژه برای موضوعات تاریخی که در برابر تحریف‌های سیاسی، دروغ‌رسانی یا فراموشی ساده افکار عمومی آسیب‌پذیرند، ارزش بسزایی دارد.
حفظ حافظه برای نسل آینده
اگر مجموعه روهینگیا به‌صورت سازمان‌یافته فهرست‌بندی و حفظ شود، می‌تواند حتا مفیدتر هم باشد. یک کاتالوگ دیجیتال که عناوین، نویسنده‌گان، ناشران، تاریخ انتشار، زبان‌ها و موضوعات را فهرست می‌کند، یافتن منابع این مجموعه را برای پژوهشگران آسان‌تر می‌سازد. مواد کمیاب و شکننده نیز در نهایت می‌توانند دیجیتالی شوند. یک بخش اختصاصی برای تاریخ روهینگیا، مطالعات پناه‌جویان و روابط بنگلادش و میانمار می‌تواند نقطه شروع واضح‌تری را برای دانشجویان و پژوهشگران فراهم کند.
چنین کاری نیازی ندارد که کتابخانه یک‌شبه به یک نهاد تحقیقاتی بزرگ تبدیل شود؛ بلکه می‌تواند با یک قدم ساده آغاز شود: دانستن دقیق این‌که چه چیزی در قفسه‌ها وجود دارد. همین اقدام کوچک مستندسازی می‌تواند پیامد بزرگ‌تری داشته باشد.
مجموعه یک کتابخانه می‌تواند بیشتر از بنیان‌گذار خود عمر کند و از نسلی که در ابتدا کتاب‌ها را گردآوری کرده‌اند فراتر رود. اگر این مجموعه به‌درستی حفظ شود، می‌تواند به منبعی برای کسانی مبدل گردد که هنوز حتا پرسیدن پرسش‌های امروز را آغاز نکرده‌اند. در نهایت، ممکن است مفهوم عمیق‌تر مجموعه روهینگیا در کتابخانه «سریشتی پاتودیان» همین باشد؛ این مجموعه ادعای حل بحران روهینگیا را ندارد، بلکه دست به کاری آرام‌تر می‌زند: این مجموعه، تاریخ را در دست‌رس نگه می‌دارد.
برای مردمی که تاریخ معاصرشان با بی‌جاشده‌گی‌های مکرر گره خورده است، در دست‌رس نگه‌داشتن آن تاریخ، یک اقدام فرهنگی کوچک نیست. این راهی است برای اطمینان از این‌که بی‌جاشده‌گی به محو شدن کامل هویت منجر نشود. پناه‌جویانی که در سال‌های ۱۹۷۸، ۱۹۹۱ و ۱۹۹۲ و ۲۰۱۷ وارد بنگلادش شدند، صرفاً اعدادی نبودند که از مرز عبور کنند. آن‌ها انسان‌هایی بودند که خاطرات مکان‌ها، خانواده‌ها و زنده‌گی‌های‌شان را با خود حمل می‌کردند.
برخی از آن خاطرات در وجود انسان‌ها زنده می‌مانند؛ برخی در عکس‌ها و اسناد باقی می‌مانند؛ و برخی دیگر در کتاب‌ها زنده می‌مانند؛ بر قفسه‌های کتابخانه‌ای کوچک در میرپور که در انتظار نشسته‌اند تا خواننده بعدی آن‌ها را باز کند.
نام کتاب‌ها به زبان اصلی
- Bangladesh-Burma Relations
- The Intervening Arakanese
- Rohingya Jatir Itihas
- A Tale of Refugees: Rohingyas in Bangladesh
- Works on Human Rights, Arakan’s Muslim Heritage and the Rohingya Crisis
