شماری از باشنده‌گان بدخشان از افزایش فعالیت‌های استخراج معادن از سوی شرکت‌های چینی در این ولایت ابراز نگرانی می‌کنند. آنان می‌گویند که شرکت‌های چینی با ایجاد کمپ‌ها و مراکز بزرگ برای کارمندان و تجهیزات خود، مانع نزدیک‌شدن باشنده‌گان محلی به محل‌های استخراج می‌شوند. این باشنده‌گان می‌گویند شرکت‌های چینی هنگام استخراج معادن، توجه کافی به پیامدهای زیست‌محیطی فعالیت‌های خود ندارند و اختیارات گسترده‌ای در زمینه استخراج معادن در اختیار گرفته‌اند. آنان همچنان از فعالیت‌های مشکوک برخی شرکت‌های چینی سخن می‌گویند و گمان دارند که این شرکت‌ها تنها به استخراج طلا بسنده نمی‌کنند و در ساعات شب به استخراج یا فرآوری برخی مواد معدنی نادر نیز می‌پردازند. در همین حال، شماری از کارشناسان مسایل اقتصادی می‌گویند حضور چین در بخش استخراج معادن افغانستان یک موضوع دو وجهی است؛ از یک‌سو می‌تواند فرصت‌های مهم اقتصادی، سرمایه‌گذاری و اشتغال ایجاد کند و از سوی دیگر، خطر وابسته‌گی اقتصادی و پیامدهای ژیوپلیتیکی را افزایش دهد.
امید (مستعار)، یکی از باشنده‌گان بدخشان، می‌گوید بخش بزرگی از معادن طلاخیز این ولایت در اختیار شرکت‌های چینی قرار دارد. به گفته او، این شرکت‌ها با ایجاد کمپ‌ها و مراکز بزرگ برای کارمندان و تجهیزات خود، مانع نزدیک‌شدن باشنده‌گان محلی به اطراف محل‌های استخراج می‌شوند.
این باشنده بدخشان می‌گوید: «تجهیزات و ماشین‌آلات بزرگ شرکت‌های چینی بدون رعایت قوانین استخراج معادن، شب و روز فعالیت دارند و به‌دلیل نبود نظارت کافی از سوی طالبان، با بی‌پروایی به استخراج طلا می‌پردازند. برای آنان مهم نیست که محیط زیست تخریب شود، منابع آب شیرین آسیب ببیند یا برخی از گیاهان دارویی از بین بروند؛ پیامدهایی که ممکن است آثار آن در سال‌های آینده آشکار شود.»
امید می‌افزاید که شرکت‌های چینی با استفاده از فناوری پیشرفته برای شناسایی ذخایر طلا، بخش‌های اصلی معادن طلاخیز را در اختیار گرفته‌اند و میزان دقیق طلایی که روزانه استخراج می‌شود، مشخص نیست.
این باشنده بدخشان می‌گوید: «در برخی مناطق بدخشان، به‌ویژه شهر بزرگ، مردم درباره فعالیت‌های مشکوک شرکت‌های چینی نیز صحبت می‌کنند. آنان گمان می‌کنند این شرکت‌ها تنها به استخراج طلا بسنده نمی‌کنند و ممکن است در ساعات شب به استخراج یا فرآوری برخی مواد معدنی نادر نیز بپردازند. با این حال، برای این ادعاها سند یا شواهد مشخص و مستندی وجود ندارد و این گمانه‌زنی‌ها بیشتر براساس فعالیت شبانه ماشین‌آلات این شرکت‌ها مطرح شده است.»
او در ادامه می‌افزاید: «مردم محل می‌گویند رفتار و تحرکات شرکت‌های چینی در معادن طلای بدخشان و اختیارات گسترده آنان، یادآور حضور نیروهای ناتو، به‌ویژه نیروهای امریکایی، در دوره جمهوریت است. به باور آنان، شرکت‌های چینی حتا نسبت به آن زمان دست بازتر و اختیارات بیش‌تری دارند؛ گویی بخش‌هایی از این سرزمین در اختیار کامل آنان قرار گرفته است.»
فرید (مستعار)، باشنده بدخشان، می‌گوید حضور شرکت‌ها و سرمایه‌گذاران چینی در فعالیت‌های استخراج طلا در این ولایت، نگرانی‌هایی را میان باشنده‌گان محلی به‌وجود آورده است. به گفته او، در سال‌های اخیر استخراج طلا در بخش‌هایی از بدخشان افزایش یافته و شرکت‌های چینی با استفاده از تجهیزات پیشرفته، به‌گونه گسترده‌تری به استخراج طلا می‌پردازند.
این باشنده بدخشان می‌گوید: «شرکت‌های چینی با مقام‌های طالبان شریک هستند و طلا را به‌گونه بی‌رحمانه استخراج می‌کنند. این شرکت‌ها وسایل و ماشین‌آلات پیشرفته دارند و می‌توانند به‌راحتی طلا استخراج کنند. در حالی که مردم محل بیشتر به روش‌های سنتی و با امکانات محدود کار می‌کنند.»
فرید همچنان می‌گوید فعالیت‌های استخراجی این شرکت‌ها پیامدهای زیست‌محیطی نیز داشته و سبب تخریب بخشی از زمین‌ها و کاهش ساحات مورد استفاده برای چرای مواشی شده است. او می‌افزاید: «با آمدن شرکت‌های چینی و شراکت آنان با مقام‌های طالبان، دسترسی مردم محلی به زمین‌ها و ساحات معدن‌کاری محدود شده است و در برخی موارد حتا اجازه استخراج نیز به آنان داده نمی‌شود.»
در همین حال، شکیب (مستعار)، کارشناس اقتصادی، می‌گوید چین به‌گونه‌ای معادن بزرگ افغانستان را در وضعیت بلاتکلیفی قرار داده و عملاً «گروگان» گرفته است. به گفته او، در صورت عملی‌شدن قراردادها، حضور چین در بخش استخراج معادن افغانستان یک موضوع دووجهی است؛ از یک‌سو می‌تواند فرصت‌های اقتصادی مهمی ایجاد کند و از سوی دیگر، خطرهای ژیوپلیتیکی و وابسته‌گی ساختاری را به همراه داشته باشد. او می‌گوید: «از مزایای حضور چین می‌توان به تزریق سرمایه و ارز خارجی، ایجاد اشتغال و زیرساخت، افزایش درآمدهای عامه و استخراج معادن کلیدی اشاره کرد.»
شکیب می‌افزاید: «این قراردادها ظرفیت ایجاد منفعت برای افغانستان را دارند؛ اما در وضعیت کنونی، به‌دلیل نبود سرمایه‌گذاران و متقاضیان متعدد، خطر وابسته‌گی یک‌جانبه وجود دارد. از جمله عوامل آن می‌توان به وابسته‌گی ساختاری، خروج مواد خام، نابرابری قدرت در مذاکرات و خطر اجرا نشدن تعهدات اشاره کرد.»
این کارشناس اقتصادی می‌گوید: «برای اطمینان از اینکه قراردادهای معدنی واقعاً به نفع افغانستان تمام شوند، مدیریت شفاف، رعایت الزامات زیست‌محیطی، فرآوری منابع در داخل کشور و ایجاد رقابت میان چندین سرمایه‌گذار بین‌المللی ضروری است.»
این در حالی است که پس از تسلط طالبان بر افغانستان، حضور سرمایه‌گذاران چینی در این کشور افزایش یافته و آنان بیشتر به دنبال فرصت‌های استخراج معادن هستند.
معادن غنی شمال‌شرق افغانستان، به‌ویژه در ولایت‌های بدخشان و تخار، که می‌توانستند منبعی برای توسعه اقتصادی و بهبود زنده‌گی مردم محلی باشند، در سال‌های اخیر به محور منازعات، بهره‌برداری غیرشفاف و اتهام‌های گسترده درباره حیف‌ومیل منابع طبیعی تبدیل شده‌اند.
