طالبان در سه سال گذشته ممنوعیتها و محدودیتهای زیادی علیه زنان خبرنگار وضع کردهاند. براساس دستورهای طالبان، زنان از حضور در نمایشهای تلویزیونی و گردانندهگی برنامهها بدون پوشیدن صورت، منع شدهاند. همچنان طالبان در بسیاری از ولایتها صدا و سیمای زنان را در رسانهها منع کرده و به رادیوهای محلی دستور دادهاند که صدای زنان را نشر نکنند.
طالبان در نوامبر ۲۰۲۱، به زنان خبرنگار و اهل رسانه دستور دادند که از حضور در نمایشهای تلویزیونی در افغانستان خودداری کنند. روزنامهنگاران و مجریان زن به دستور طالبان مکلف شدهاند که چهره خود را بهصورت کامل بپوشانند. این اقدام باعث شده که بسیاری از زنان به دلیل ممنوعیتها و تهدیدات امنیتی ناشی از ترس طالبان، وظایف خود را ترک کنند و شمار زیادی از آنان از افغانستان بیرون شوند.
این گروه همچنان گرفتن عکس را «گناه کبیره» خوانده است. محمدهاشم شهید ورور، رییس عمومی دعوت و ارشاد طالبان، در جریان یک سمینار در کابل گفت: «کارمندان رسانهها شما هم ریش بگذارید و از این کارها دست بکشید. تمام وقتتان را صرف گرفتن تصویر نکنید. والله که گرفتن تصویر گناه کبیره است.»
پوشاندن چهره مجریان زن در رسانهها
وزارت امر به معروف و نهی از منکر طالبان در ۳۱ عقرب ۱۴۰۰، با پخش دستورالعملی ۸ مادهای نمایش درامههایی که بازیگران آنها زن هستند را در شبکههای تلویزیونی افغانستان منع کرده است. این وزارت به زنان خبرنگار و مجریان زن در تلویزیونها دستور داده که حجاب مورد نظر گروه طالبان را رعایت کنند و در هنگام اجرای برنامه چهرههایشان را بپوشانند. به دنبال این دستور، بسیاری از زنان در رسانهها مجبور شدند کار خود را ترک کنند و یا مجبور به ترک کار شوند.
براساس این دستور طالبان، مجریان زن باید حجاب اسلامی مورد نظر این گروه را رعایت کنند. همچنین نشر سریالها و برنامههای تمثیلی که در آن ممثلین زن حضور داشته باشند، منع شده است.
منع صدای زنان در رسانهها
کمیته مصونیت خبرنگاران افغانستان روز یکشنبه، ۲۱ قوس ۱۴۰۰، اعلام کرد که طالبان در ولایتهای بلخ، تخار و جوزجان، نشر موسیقی صدای زنان از رسانهها را ممنوع کردهاند. به گفته این کمیته، طالبان بر نحوه پوشش زنان خبرنگار، نشر سریالها، فلمها و اعلانات در این ولایات و ولایت غور محدودیتهای مشابه وضع کردهاند.
طالبان همچنان پخش صدای زنان در ولایت قندهار را نیز به شمول برنامههای آشپزی و دینی منع کردهاند. ریاست اطلاعات و فرهنگ طالبان در این ولایت دستور داده که رسانهها از تماس تلفنی با زنان و دعودت از آنان در برنامههایشان خودداری کنند. این تصمیم در نشست مقامهای محلی طالبان روز چهارشنبه، ۷ جدی ۱۴۰۱، در قندهار اتخاذ شده است.
مسوولان استخبارات طالبان در قندهار در نشستی با شماری از خبرنگاران، محدودیتهای وضعشده این گروه را ابلاغ کردند. همیم ارسلان، مسوول دفتر رسانههای استخبارات طالبان، در آن نشست گفت که رسانهها باید برای منع کار زنان آماده باشند و نیازمندیها برای کار زنان را کم کنند. او با حضورداشت مسوولان امر به معروف و نهی از منکر، حج و اوقاف، تحصیلات عالی، اطلاعات و فرهنگ و فرماندهی پولیس این گروه در ولایت قندهار بهگونه شفاهی یازده مورد را اعلام کرد و رسانهها را مکلف به اجرای آن دانست.
براساس این دستور تماسهای تلفنی زنان با برنامههای رادیویی و تلویزیونی منع است. طبق این دستور دفترهای کاری زنان و مردان در رسانهها از هم باید جدا باشد و کارمندان زن حجاب مورد نظر این گروه را رعایت کنند.
در یکی از مادههای دستور این گروه آمده است که برنامههای مشترک گردانندهگان زن و مرد منع است و زنانی که از سوی رسانهها با آنها مصاحبه میشود، باید باحجاب باشند، در غیر آن پخش آن منع است. طبق این دستور، زنانی که از راه دور (از طریق زوم یا اسکایپ) با رسانهها مصاحبه میکنند، باید حجاب مورد نظر طالبان را مراعات کنند.
این گروه در ولایت خوست هر گونه تماس تلفنی دختران و زنان با رادیوها و تلویزیونهای این ولایت را منع کرده است. مرکز خبرنگاران افغانستان نسخهای از یک نامه رسمی را که روز شنبه، ۵ حوت ۱۴۰۲، با امضای عبدالرشید عمری، فرمانده امنیه طالبان در ولایت خوست صادر شده، منتشر کرده است. در این نامه به مسوولان رسانهها در ولایت خوست هشدار داده شده که اگر زمینه تماس تلفنی دختران با رسانهها را فراهم کنند، احضار خواهند شد و مورد بازجویی قرار خواهند گرفت. در این نامه آمده است: «بعضی از رادیوهای خصوصی خوست به فساد اخلاقی دامن میزنند که مثال خوب آن نشر درسهای مکاتب و یا برنامههای اجتماعی است که در آن دختران زیادی سهم میگیرند.»
طالبان در خوست گفته بودند: «با سوءاستفاده از همین برنامههای درسی و اجتماعی، دختران در وقت رسمی و غیررسمی با گردانندهگان برنامهها تماسهای غیرمشروع تلفنی برقرار میکنند که این نوع تماسهای تلفنی از یک سو جامعه را به سوی فساد اخلاقی سوق میدهد و از طرف دیگر خلاف موازین اسلامی میباشد.»
پوشاندن تصاویر و نقاشیهای زنانه از چهره شهر
طالبان در شهر کابل و سایر ولایتها دستور پاک کردن تصاویر زنان در آرایشگاهها و فروشگاههای تجارتی را صادر کردهاند. براساس این دستور، هیچ کسی حق ندارد عکسی یا مجسمه زنی را در شهر یا دکانش به نمایش بگذارد.
شهرداری طالبان در کابل روز دوشنبه، ۲۹ قوس ۱۴۰۰، اعلام کرد که روند «پاکسازی تصاویر غیرشرعی از لوحهها، اشتهارات و بلبوردها جریان دارد.» در تصاویری که در آن زمان از سوی شهرداری طالبان در کابل منتشر شد، دیده میشد که بر بیشتر تصاویر زنان در آرایشگاهها و فروشگاهها رنگ پاشیده شده است.
در کنار طالبان برخی باشندهگان پایتخت نیز از ترس انتقامجویی، اقدام به حذف تصاویر زنان از روی دیوارهای دکانهایشان کردند. بیشتر این تصاویر و پوسترها در سالونهای آرایشگاههای زنانه قرار داشت که شهروندان از ترس تخریب دکانهایشان توسط طالبان، خود آن تصاویر را از بین بردند.
وضع ممنوعیت علیه زنان در تالارهای عروسی
وزارت امر به معروف و نهی از منکر طالبان روز چهارشنبه، ۱۴ میزان ۱۴۰۰، قواعدی برای برگزاری مراسم ازدواج نیز صادر کرد. ممنوعیت اجرای موسیقی زنده، جدا کردن سالونهای مردانه و زنانه و منع برگزاری مراسم نکاح پیش از سرویس غذا، از جمله قواعدی است که توسط اداره امر به معروف به صاحبان تالارها ابلاغ شده است.
پیش از این در هوتلهای عروسی، بخشهای زنانه و مردانه مراسم ازدواج با پرده از هم جدا شده بود، اما طالبان گفتهاند که «پارتیشن» قابل قبول نیست و صدای بخش زنان در بخش مردان و صدای بخش مردان در بخش زنان شنیده میشود.
افزون بر وضع محدودیت بر تالارهای عروسی، محتسبان امر به معروف و نهی از منکر طالبان زنان را در محافل عروسی لتوکوب نیز کردهاند. منابع محلی روز چهارشنبه، ۱۵ جوزای ۱۴۰۱، به روزنامه ۸صبح تایید کردند که محتسبان طالبان در شهر فیضآباد، مرکز ولایت بدخشان، یک محفل عروسی را برهم زده و زنان و دختران را لتوکوب کردهاند.
لتوکوب زنان خبرنگار
زنان خبرنگار در جریان پوشش تظاهرات زنان در کابل از سوی طالبان لتوکوب شدند. این زنان خبرنگار روز پنجشنبه، ۲۹ میزان ۱۴۰۰، برای پوشش تظاهرات زنان معترض رفته بودند که مورد شکنجه طالبان قرار گرفتند. تصاویری که در شبکههای اجتماعی به نشر رسیده، نشان میدهد که خبرنگاران و معترضان از سوی جنگجویان طالبان لتوکوب شدهاند.
یک خبرنگار زن به نام سلگی احساس در ماه اسد ۱۴۰۱ ادعا کرد که از سوی طالبان در منطقه بالاباغ ولسوالی سرخرود ولایت ننگرهار لتوکوب شده است. او به رسانهها گفت که طالبان بر او تیراندازی کردند و با توهین با تفنگ بر سر و «تخت پشت» او ضربه زدند.
در آن زمان انجمن خبرنگاران آسیای جنوبی در سازمان سارک در یک اعلامیهای حمله بر این خبرنگار زن را محکوم کرد. این نهاد از طالبان خواست که جلو تکرار این حوادث را بگیرند. به گفته این سازمان مدافع خبرنگاران، سلگی احساس لتوکوب شده، بیهوش گردیده و از سوی مردم محل به شفاخانه منتقل شده است.
شکستن مانکنها و عدم استفاده از عکس و مجسمه زنان
طالبان در جریان سه سال گذشته بهصورت مکرر مانکنها را شکستانده و استفاده از عکس و مجسمههای زنان را در فروشگاهها و پوسترهای تبلیغاتی غیراسلامی خوانده و ممنوع اعلام کردهاند.
ریاست اتاق اصناف، پیشهوران و دکانداران هرات، ۶ جدی ۱۴۰۰ نامهای را به هدایت ریاست امر به معروف و نهی از منکر طالبان به اصناف شهر فرستاد که براساس آن استفاده از عکس و مجسمه زنان در بنرهای دکان منع شده است. در نامهای که از آدرس اتاق اصناف، پیشهوران و دکانداران صادر شده، آمده که استفاده از عکس، بنرهای تبلیغاتی و مجسمهها (مانکنها) خلاف شریعت است و باید تمام عکسها بدون سر باشند. پیش از این، روزنامه ۸صبح در گزارشهای متعددی دریافت بود که طالبان سر مانکنها را در فروشگاهها بریدهاند. ماموران این گروه در هرات به حرام خواندن مانکنها اکتفا نکردند و رفتند سر مانکنها را از تن آنها جدا کردند. این کار باعث شد که دکانداران سر مانکنها را با کیسههای سیاه بپوشانند.
واکنشها به ممنوعیتها علیه زنان در رسانهها
سازمان گزارشگران بدون مرز روز دوشنبه، ۱ قوس ۱۴۰۰، در واکنش به دستورالعمل وزارت امر به معرف و نهی از منکر طالبان گفت که این دستور، تصویر زنان را از رسانهها حذف کرده و «حجاب اجباری و خودساخته» را بر زنان خبرنگار تحمیل کرده است.
کریستف دولوار، مدیر کل خبرنگاران بدون مرز، گفت: «اجبار تحمیلشده بر زنان خبرنگار برای پوشش چهره در هنگام اجرای برنامه، یکی از تلاشهای طالبان برای محدود کردن آزادی رسانههاست. RSF، همبستهگی خود را با خبرنگاران شجاع که همچنان در کشور کار میکنند، اعلام و از طالبان میخواهد با لغو این مقرره کهنسالانه به خبرنگاران اجازه دهند تا بدون محدودیت کار خود را انجام دهند.»
کمیته مصونیت خبرنگاران روز سهشنبه، ۱۷ حوت ۱۴۰۰، اعلام کرد که از تسلط طالبان تا آن زمان یک هزار خبرنگار زن بیکار شدهاند. به گفته این کمیته، از یک هزار و ۳۰۰ خبرنگار تنها ۳۰۰ تن تا آن وقت توانسته بودند به کار خود ادامه بدهند. این کمیته وضعیت زنان خبرنگار را در کشور نگرانکننده خوانده بود.
دیدبان حقوق بشر در واکنش به دستور اجباری طالبان مبنی بر پوشش اجباری صورت مجریان زن در تلویزیونها گفته بود که این قیود نقض آشکار حقوق زنان برای آزادی بیان، استقلال شخصی و باورهای مذهبی آنان است. این نهاد روز دوشنبه، ۲ جوزای ۱۴۰۱، گفت که محدودیت طالبان علیه مجریان زن، مانع دسترسی به اطلاعات برای افراد ناشنوا یا کمشنوا که به نشانههای گفتار بصری تکیه دارند، نیز است.
این در حالی است که براساس یک رتبهبندی بینالمللی، افغانستان در میان ۱۷۷ کشور از نظر وضعیت زنان در انتهای فهرست قرار گرفته و بدترین کشور جهان برای زنان خوانده شده است.
ال ترایگیستید، رییس مرکز تحقیقات صلح اسلو برای جنسیت، صلح و امنیت، گفته است: «از سال ۲۰۲۱، افغانستان بدترین وضعیت برای زنان در جهان را به خود اختصاص داده است. زنان افغان هر روز از خواب بیدار میشوند و هیچ شغلی ندارند، تحصیلی ندارند و هیچ استقلالی در زندهگی خود ندارند. این گزارش باید بهعنوان زنگ خطری برای رهبران جهان عمل کند که ملتی از زنان در زندان است.»
دبیر کل سازمان ملل متحد در واکنش به پوشاندن اجباری صورت زنان گفت: «من از اعلام امروز طالبان که زنان باید صورت خود را در ملاء عام بپوشانند و تنها در مواقع ضروری از خانه خارج شوند، نگران هستم. من بار دیگر از طالبان میخواهم که به وعدههای خود به زنان و دختران افغان و تعهدات خود تحت قوانین بینالمللی حقوق بشر عمل کنند.»
مرکز خبرنگاران افغانستان به مناسبت روز جهانی آزادی رسانهها گفته است که طالبان در جریان سه سال گذشته دستکم ۱۷ دستورالعمل رسانهای برخلاف قانون رسانهها صادر کردهاند. به گفته این نهاد، دستورالعملهای طالبان طیف وسیعی از امور مرتبط با رسانهها را در بر میگیرد که شامل ممنوع شدن کار زنان در رادیو تلویزیون ملی، تفکیک جایگاه حضور زنان و مردان در رسانهها و ممنوعیت مصاحبه زنان با مردان و یا مردان با زنان و ممنوعیتهای دیگر میشود.
سازمان خبرنگاران بدون مرز گفته است که از ۱۵ آگست ۲۰۲۱، در دو سال حاکمیت طالبان بیش از ۸۰ درصد زنان خبرنگار مجبور به ترک شغل خود شدهاند. به گفته این سازمان، سال ۲۰۲۳ برای خبرنگاران زن سال دوری از فعالیت در رسانهها بوده و محدودیتهای طالبان بر زنان خبرنگار همچنان ادامه یافته است.
این در حالی است که در ۱۹ سال گذشته ۱۳۲ خبرنگار در افغانستان کشته شده و حکومت پیشین، طالبان را عامل ۶۷ درصد قتل خبرنگاران دانسته بود. افزون بر وضع محدودیت علیه زنان خبرنگار، مردان خبرنگار نیز میگویند که وحشتزده و سرکوب شده و ناامید هستند و همه مجبورند برای زندهماندن دست به خودسانسوری بزنند.
چندی قبل بخش حقوق بشر دفتر هیات معاونت سازمان ملل متحد در افغانستان (یوناما) گزارش سیصفحهای را تحت نام «نظارت اخلاقی توسط مقامات برحال و اثرات آن بر حقوق بشر» منتشر کرد. در این گزارش به تخطیهای حقوق بشری وزارت امر به معروف و نهی از منکر طالبان پرداخته شده است. براساس گزارش، این دستگاه طالبان حریم خصوصی زنان و مردان را نقض کرده و یک هزار و ۳۳ بار به مجازات خودسرانه اقدام کرده است. به گفته یوناما، ۲۰۵ مورد سوءرفتار با زنان و ۸۲۸ مورد دیگر علیه مردان را ثبت کرده که از سوی وزارت امر به معروف و نهی از منکر طالبان صورت گرفته است.
