در می ۲۰۲۱، به امید شرکت در مذاکرات احتمالی میان جمهوری اسلامی افغانستان و گروه طالبان که قرار بود در استانبول برگزار شود، به آن شهر سفر کردم. مذاکرات نخست به دلیل ماه رمضان برگزار نشد و سپس بهانه آوردند که عید است و برگزاری آن ممکن نیست. اما واقعیت این بود که قطریها و امریکاییها نمیخواستند ترکیه میزبان گفتوگوها میان دولت افغانستان و گروه طالبان باشد. به همین دلیل، بهانههای بیهودهای را مطرح کردند تا از برگزاری گفتوگوها در ترکیه جلوگیری کنند. پس از یک هفته اقامت در استانبول، تصمیم گرفتم به کابل بروم تا عید را در کنار پدر، مادر، دوستان، خویشاوندان و همکارانم بگذرانم. این در حالی بود که قریب به دو سال به دلیل بیماری سرطان که به من عارض شده بود و مصروف تداوی خود بودم، نتوانسته بودم به کابل نازنینم بروم. عید رمضان به خوبی و خوشحالی گذشت و خانواده و دوستانم لطفهای فراوانی در حقم روا داشتند و از اینکه توانسته بودم بیماری سرطان را شکست دهم، بسیار خوشحال بودند. بهویژه مادرم که پس از رنجها و مرارتهای زیادی که در جریان بیماریام متحمل شده بود، بیش از همه خوشحال بود.
نشانههای اولیه سقوط
پس از دو سال دوری از کابل، در نخستین روز ورودم، نشانههای زیادی از سراسیمهگی، بیبرنامهگی و ترس از سقوط را هم در میان مردم عام و هم در میان ماموران دولتی، فعالان جامعه مدنی و رسانهها شاهد بودم. این نشانهها در گفتوگوها و رفتارهای روزمره مردم بهوضوح دیده میشد. همه از آینده نامعلوم و احتمال سقوط کشور به دست طالبان نگران بودند و هیچ برنامه مشخصی برای مقابله با آن وضعیت در دست نبود.
افطار با حمدالله محب
شام یکی از روزهای پایانی رمضان، حمدالله محب، مشاور امنیت ملی اشرف غنی و یکی از همهکارههای حکومت غنی، شماری از مدیران ارشد رسانهها را برای یک ضیافت افطار دعوت کرد. در آن محفل، بهترین مدیران ارشد رسانههای آزاد و مستقل افغانستان حضور داشتند. ما در آن برنامه نگرانیهای خود را از احتمال سقوط و فروپاشی با محب مطرح کردیم و خاطرنشان ساختیم که بدون حمایت هوایی، لوجستیکی و تخنیکی نیروهای امریکایی، توانایی جنگی ارتش افغانستان بهشدت پایین میآید و تلفات افزایش پیدا میکند. همچنین تذکر دادیم که باید هر چه زودتر قراردادهای مستقلی با شرکتهای معتبر بینالمللی امضا شود تا خلای تسهیلات هوایی، بهویژه مراقبت و نگهداری از هواپیماهای جنگی ارتش افغانستان، احساس نشود. بر این نکته نیز تاکید کردیم که اگر به سربازان حاضر در میدان جنگ از لحاظ لوجستیکی رسیدهگی نشود، امکان ندارد آنها بتوانند در برابر هجوم طالبان، ایستادهگی کنند.
آقای محب بعد از شنیدن حرفهای ما با اطمینان خاطر گفت که این نگرانیها بیهوده است، چرا که آنها با شماری از شرکتهای امارات متحده عربی در این زمینه صحبت کردهاند و قرار است خلای حضور نیروهای امریکایی را شرکتهای اماراتی پر کنند. بعدها دانستم که قرارداد با شرکتهای اماراتی به این دلیل صورت گرفته بود تا آقای محب و دارودستهاش بتوانند از پولهایی که برای ارتش مصرف میشود، برای خودشان سهمی بردارند و به همین دلیل با شرکتهایی قرارداد بسته بودند که فقط یک جواز فعالیت در امارات متحده عربی داشتند و بس.
شرایط بینهایت شکننده امنیتی
با توجه به شرایط بینهایت شکننده امنیتی و خطر سقوط و فروپاشی دولت و به دلیل ترس از امنیت فزیکی خودم، ناچار شدم مدت زیادی در کابل بمانم. هر روز شاهد وخامت بیشتر اوضاع بودم و نگرانیهایم از آینده کشور و امنیت شخصیام افزایش مییافت. در هفته سوم ماه جون، پس از آنکه مطمین شدم اقامتم در کابل دیگر ممکن نیست، تصمیم گرفتم با پرواز ترکیش ایرلاین دوباره به استانبول بروم و از آنجا به خانهام در کانادا بازگردم.
پسزمینه سقوط
فروپاشی جمهوری اسلامی افغانستان یک حادثه نبود، بلکه یک روند بود که ریشه در عوامل متعدد داخلی داشت. از جمله باور به اینکه امریکاییها قرار است بهصورت دایمی در افغانستان بمانند و نیز اتکای بیش از حد بر خارجیها برای انجام هر کاری. فساد گسترده مالی و سیاسی نیز از دیگر عوامل اصلی این فروپاشی بود. ایجاد یک فرهنگ به اصطلاح ویآیپی که ذهن و روان همه دستاندرکاران دولت را بیشتر از کارشان، متمرکز بر این کرده بود که چند موتر ضد گلوله دارند و یا چند سرباز ارتش از آنها محافظت میکنند یا کاروان موترهایشان شامل چند عراده است.
در حالی که من در کابل از خوشحالی خانواده و دوستانم لذت میبردم، اوضاع کشور بهسرعت تغییر میکرد. خروج نیروهای امریکایی و ناتو از افغانستان، که در اپریل ۲۰۲۱ توسط رییس جمهور جو بایدن اعلام شد، نقطه عطفی در وضعیت امنیتی افغانستان بود. این خروج، که قرار بود تا ۱۱ سپتامبر ۲۰۲۱ به پایان برسد، باعث ایجاد خلای امنیتی شد که طالبان بهسرعت از آن بهرهبرداری کردند.
پیشروی سریع طالبان
طالبان با استفاده از آن فرصت، حملات خود را بر مناطق مختلف کشور افزایش دادند. آنها بهسرعت کنترل بسیاری از مناطق روستایی را به دست گرفتند و در مدت کوتاهی توانستند شهرهای مهم را نیز تصرف کنند. نیروهای امنیتی افغانستان، با وجود تلاشهای فراوان، قادر به مقاومت در برابر پیشروی سریع طالبان نبودند. فساد گسترده در دولت و نهادهای امنیتی، کمبود تجهیزات و حمایت ناکافی بینالمللی از عوامل اصلی ضعف نیروهای دولتی بود.
سقوط کابل
سرانجام، در ۱۵ آگست ۲۰۲۱، کابل بدون مقاومت جدی به دست طالبان افتاد. رییس جمهور اشرف غنی از کشور فرار کرد و این عمل او به نوعی نشاندهنده فروپاشی دولت افغانستان بود. سقوط کابل به دست طالبان، نهتنها مردم افغانستان، بلکه جامعه بینالمللی را نیز شوکه کرد. بسیاری از مردم در وحشت و ناامیدی به میدان هوایی کابل هجوم بردند تا از کشور فرار کنند.
تاثیرات انسانی
سقوط افغانستان به دست طالبان، تاثیرات انسانی گستردهای داشت. بسیاری از مردم به دلیل ترس از انتقامجویی طالبان یا به دلیل نقض حقوق بشر و آزادیهای مدنی، مجبور به ترک خانههای خود شدند. زنان و دختران، که در دوره حکومت طالبان در دهه ۱۹۹۰ از تحصیل و کار محروم بودند، دوباره با محدودیتهای شدیدی مواجه شدند. بسیاری از فعالان حقوق بشر، روزنامهنگاران و افرادی که با نیروهای بینالمللی همکاری کرده بودند، در معرض خطر قرار گرفتند.
واکنش بینالمللی
جامعه بینالمللی نسبت به سقوط افغانستان واکنشهای متفاوتی نشان داد. برخی کشورها سعی کردند با طالبان تعامل کنند و برای جلوگیری از یک بحران انسانی بزرگ، کمکهای بشردوستانه به افغانستان ارسال کردند. اما بسیاری از کشورها نگران بودند که طالبان همچنان به حمایت از گروههای تروریستی بینالمللی ادامه دهند و حقوق بشر را نادیده بگیرند.
آینده نامعلوم
آینده افغانستان پس از سقوط به دست طالبان، همچنان نامعلوم است. طالبان وعده داده بودند که نسبت به گذشته تغییر کردهاند و به حقوق بشر و آزادیهای مدنی احترام خواهند گذاشت، اما اقدامات آنها حاکمیت آنها از همان ماههای اولیه حکومتشان نشاندهنده تداوم برخی از سیاستهای سرکوبگرانه گذشته بود. مردم افغانستان با چالشهای بزرگی مواجه هستند و نیازمند حمایتهای گسترده بینالمللی برای بازسازی کشور و حفظ حقوق و آزادیهایشان هستند.
نتیجهگیری
سقوط افغانستان به دست طالبان، نتیجهای از ترکیب عوامل داخلی و خارجی بود. فساد گسترده، ضعف نهادهای دولتی، کمبود حمایتهای بینالمللی و خروج نیروهای امریکایی و ناتو، همه به این فاجعه کمک کردند. در حالی که افغانستان وارد دورهای جدید از تاریخ خود شده است، آینده این کشور همچنان به میزان زیادی به واکنش و حمایت جامعه بینالمللی بستهگی دارد.
