کول حشمت‌خان؛ از شکارگاه شاهان و پناه‌گاه مرغان تا پارک ملی

یک‌شنبه‌ی هفته گذشته ۲۱ جوزا، اداره ملی حفاظت از محیط زیست و وزارت زراعت، آب‌یاری و مالداری کشور کول حشمت‌خان را چهارمین پارک ملی کشور اعلام کردند. تفاهم‌نامه‌ی معرفی کول حشمت‌خان به عنوان چهارمین پارک ملی افغانستان، در محفلی که به مناسبت روز جهانی محیط زیست برگزار شده بود، بین وزارت زراعت و اداره ملی حفاظت از محیط زیست به امضا رسید.
کول حشمت‌خان در دامنه‌ی کوه شیردروازه و بالاحصار، در جنوب غرب کابل موقعیت دارد و مساحت آن حدود ۱۹۱ هکتار زمین است. این کول که به حیث پناهگاه خوب مرغان آبی در افغانستان شناخته شده است، در گذشته شکارگاه شاهان بوده است و گفته می‌شود که در حدود ۳۰ هزار پرنده‌ی مهاجر و مرغان آبی که به ۱۵۷ نوع پیوند دارند، تاسال‌های ۱۳۵۹ خورشیدی از این ساحه برای بود و باش و تغذیه استفاده می‌کردند.
یک قسمت زیاد زمین‌های کول حشمت‌خان پیش از این از سوی غاصبان زمین غصب شده بود و با گذاشتن غرفه‌ها، ساختن موتر شویی‌ها، و اعمار سرک در این ساحه باعث از دست‌رفتن نمای طبیعی و ایجاد مشکلات محیط زیستی برای این اکوسیستم شده بود. اما به اثر تلاش‌های وزارت زراعت، این ساحه اکنون از جمله ساحات حفاظت شده و پارک ملی خوانده شد.
سیدمحمد نوید، کارشناس زراعت در این باره می‌نویسد: «قبل از جنگ‌های داخلی اخیر، ساحه‌ی کول حشمت خان نسبت آلوده‌گی آب دریای لوگر، چرش حیوانات اهلی، قطع کردن نی، شکار بی‌رحمانه‌ی مرغان، تغییر مسیر آب به خاطر آبیاری و بالاخره کالاشویی و غیره تهدید می‌شد. از سال‌های ۱۳۵۸ به بعد ساحه کول حشمت‌خان به دلایل امنیتی مسدود شد. پرنده‌گانی که در سال ۱۳۷۰ در این ساحه موجود بودند، از شکار بی‌رحمانه و بی‌رویه تهدید شده و بیشترشان فرار کردند. خود کول نیز نسبت مداخلات غیر مسوولانه تخریب و مقدار بیشتر آب آن برای آبیاری استفاده می‌شد، در سال‌های اخیر، این تهدید‌ها شکل دیگری به خود گرفت و ساحات بیشتر آن توسط اشخاص به طور غیر قانونی تملیک و به مناطق رهایشی تبدیل شد.»
آقای نوید با بیان این که نباتات و حیوانات کول حشمت خان مختص به ساختمان و موقعیت جغرافیایی آن است، می‌نویسد: «نباتات این جهیل از نوع هایدروفایتیک یا آب‌زی بوده و نی از جمله نباتات بارز آن است که سالانه هزاران پرنده و مرغ آبی در آن آشیانه و تولید نسل می‌کنند.»
او هم‌چنان افزوده است که مرغان آبی و مهاجری که قبلاً در این ساحه دیده می‌شدند، شامل کلنگ‌ها، قازها، قازحسینی، قطان و صدها نوع پرنده‌ی دیگر بود، اما اکنون به جز یک عده محدود پرنده‌گان، دیگر پرنده‌گان در این ساحه دیده نمی‌شوند.
آقای نوید اهمیت این کول را به گونه‌ی زیر شرح داده است:
اهمیت اکولوژی ومحیطی : کول حشمت خان یگانه اکوسیستم آبی در چند ولایت مرکزی می‌باشد که از اهمیت ملی و بین‌المللی برخوردار است و سالانه هزاران پرنده آبی در این ساحه آشیانه تغذیه و تولید نسل می‌کنند. بعد از برگزاری کنفرانس «رامسر» آن را درردیف غنای طبیعی افغانستان شمردند و مشوره‌های لازم تخنیکی در قسمت حفاظت آن ارایه داشتند. موجودیت آب، نی و تپه‌ها در اطراف این جهیل اهمیت و زیبایی آن را بیشتر ساخته است، یکی از اوصاف دیگر اکولوژیکی این ساحه قدامت تاریخی و پناه‌گاه بودن برای مرغان آبی است که به تحفظ و تدابیر جدی ضرورت دارد.
اهمیت اجتماعی و کلتوری: این کول در دامنه‌ی کوه شیردروازه و بالاحصار موقعیت دارد که بر اهمیت تاریخی آن افزوده است. هم‌چنان موجودیت زیارت شهدای صالحین، مقبره‌های بزرگان اسلام و قبرستان آبایی و فعلی شهریان کابل از نگاه محیط زیست اجتماعی بر بارزیت ساحه می‌افزاید. کول حشمت‌خان می‌تواند بهترین تفریح‌گاه وتماشاگاه پرنده‌گان بومی و مهاجر باشد.
اهمیت اقتصادی : چون کول حشمت خان و ساحه آبی آن از جمله پناه‌گاه مرغان آبی است که در صورت داشتن استراتیژی و پلان منظم، می‌توان منابع مختلف را به خاطر تمویل پروگرام‌های تحفظی جلب کرد، که از این طریق می‌توان یک مقدار پول کافی به حساب ادارات مسوول منتقل گردد. هم‌چنان با استخدام کارمندان فنی و محافظتی نیز در اقتصاد یک تعداد خانواده‌ها کمک شود. گذشته از آن اگر این ساحه مطابق قوانین ساحات حفاظت شده در نظر گرفته شود، سالانه تعداد زیادی از گردش‌گران داخلی و خارجی به خاطر تماشای پرنده‌ها از آن دیدار می‌کنند و پرداخت «فیس» توسط آن‌ها خود به اقتصاد کشور کمک می‌شود.
گفته می‌شود وزارت زراعت برای حفاظت و انکشاف بهتر کول حشمت‌خان پلان مدیریتی ۱۰ ساله را تهیه و تدوین کرده است و این پلان روش‌های مؤثر مدیریت چون تنظیم پایدار آب در ساحه، بهبود معیشت مردم محل از طریق فعالیت‌های محیط زیست دوستانه، حفاظت و انکشاف ساحه و سایر موارد تخنیکی در نظر گرفته شده است. بند امیر، دهلیز واخان بدخشان و دره‌ی شاه‌فولادی بامیان از دیگر مناطقی است که پیش از این به حیث اولین، دومین و سومین پارک ملی کشور شناخته شدند. پارک ملی در واقع به محدوده‌ای از منابع طبیعی، از ‌جمله جنگل، مرتع، بیشه‌های طبیعی، دشت، رودخانه، دریاچه و کوهستان اطلاق می‌شود که نمایان‌گر نمونه‌های برجسته‌ای از مظاهر طبیعی باشد و دولت‌ها به منظور حفظ همیشه‌گی وضعیت زیست‌بوم یا اکوسیستم و هم‌چنین ایجاد محیط مناسب برای تکثیر و پرورش جانوران وحشی و رشد گیاهان در خطر انقراض، برای جلوگیری از دخالت‌های مخرب انسانی، این مناطق را تحت حفاظت قرار می‌دهد.