نمایشگاه مولانا در هالند در سه فصل سال (۲۹ مارچ تا ۲۱ می، ۶ جولای تا ۱۵ سپتامبر و ۱۹ اکتوبر تا ۳ نوامبر) در این پارک برگزار میشود. در بروشوری که برای بازدیدکنندهگان از موزیم در هالند تهیه شده، آمده است: «مولوی را در موزیم پارک اورینتالیس کشف کنید!» در این متن گفته شده است: «پس از گذشت بیش از ۷۵۰ سال، ابیات او هنوز در زمره تاثیرگذارترین آثار ادبی در سراسر جهان است.» در ادامه به پرسشهایی چون «مولانا دقیقاً کی بود؟ و از کجا آمده است؟ او الهام، حس نوشتن و خرد خود را از کجا گرفت و امروز هنوز از او چه میآموزیم؟»، پاسخ داده شده است. موزیم Musuempark Orientalis در شهر نَیمِیخِن هالند قرار دارد که در آن فرهنگ و تمدن ادیان ابراهیمی، یهودیت، مسیحیت و اسلام به نمایش گذاشته میشود. این موزیم در دل جنگل به مساحت ۳۰ هکتار زمین به نمایش گذاشته شده و سه دین و فرهنگ را در طبیعت سبز و دریاچه زیبا کنار هم قرار داده است.
در ابتدای در ورودی ساختمان اصلی، کتابهای نویسندهگان درباره زندهگی و آثار مولانا (به زبان هالندی)، وسایلی تزیینی مرتبط با رقص سماع و همچنین تندیسهای رقص سماع بر روی میزها قرار داده شده است.
در قفسه شیشهای اول، به ترتیب، عکسی از خانقاه سلطان ولد، پدر مولانا جلالالدین محمد بلخی نصب شده است. در وسط قفسه، سکهای با نقش سماع (کلاه درویشی و سرپوش عارفان) قرار دارد که بر روی آن سه ترک (ترک دنیا، ترک عقبا، ترک ترک) نوشته شده است. در قسمت پایانی قفسه، عکسی منسوب به مولانا که بر روی بشقاب لاجوردی حک شده است، برای بازدیدکنندهگان قرار داده شده است.
در قفسههای دیگر، آیینههای عارفان، تندیسهای مختلفی از رقص سماع و همچنین نسخههایی از «مثنوی معنوی»، اثر سترگ مولانا جلالالدین محمد بلخی به زبانهای فارسی و هالندی برای بازدیدکنندهگان روی میز و داخل قفسهها قرار داده شده است.
در گوشه دیگر، خرقه کامل [پوششی که در تصوف از سوی پیر طریقت به فرد پوشانده میشود] بر تن تندیسها قرار داده شده و در دیوار تابلوهایی از رقص سماع نصب شده است. در قفسهای، تنها یک نی همراه با نسخهای از نینامه (۱۸ بیت نخست دفتر اول مثنوی معنوی) قرار داده شده و این بخش با عکسهای مرقد مولانا در قونیه تکمیل میشود.
در امتداد دهلیز ساختمان اصلی موزیم، لوح بزرگی با عنوان «شمس تبریزی» نصب شده است. در این لوح، زندهگی شمس تبریزی، نخستین ملاقات او با مولانا، رفتار او، ناپدید شدنش و تاثیر شمس بر زندهگی و جهانبینی مولانا شرح داده شده است.
پیش از آنکه بازدیدکنندهگان از دهلیزهای ساختمان اصلی به سمت طبیعت زیبا خارج شوند، تخته چوبی با میزی قرار داده شده است. روی میز، برگههایی از کتاب «مثنوی معنوی» به زبان هالندی در سبدی به صورت ورقورق شده قرار دارد. همچنین، در یک صفحه تایپ شده از بازدیدکنندهگان خواسته شده است که «چه آرزویی در درون شما نهفته است؟ هر صفحه از متن را بردارید و کدام واژهها را نگه میدارید و کدام را حذف میکنید؟ از این روند لذت ببرید و بگذارید حکمت مولانا راهنمای شما باشد.»
پس از آنکه بازدیدکنندهگان دهلیزهای ساختمان اصلی را به سمت سایر مکانهای ساختهشده در پارک در دل جنگل عبور کردند، در امتداد مسیر با تعداد زیادی QR Code روبهرو میشوند. با اسکن کردن این QR Codeها، ابیاتی از آثار مولانا، بهویژه «مثنوی معنوی»، که به صورت نثر ترجمه و تصحیح شدهاند، به صورت فایلهای صوتی کوتاه پخش میشود. ترجمه، ویرایش و انتخاب اشعار توسط تینی فیشر (Tiny Fischer)، نویسنده هالندی، و سینان جان (Sinan Can)، روزنامهنگار و نویسنده ترکتبار هالندی، انجام شده است.
این کیوآر کود (QR Code) در تمام مکانهای پارک، از جمله خیابانها، بدنه درختان، در داخل روستای ساختهشده یهودیان بث و در امتداد راههای جنگل نصب شده است. بازدیدکنندهگان خارجی با اشتیاق بیشتری این QR Codeها را اسکن کرده و به مضامین انسانی اشعار مولانا گوش میسپارند.
سرزمین گل لاله مولانا را چگونه به معرفی گرفت؟
در این نمایشگاه، ابعاد گسترده شعر مولانا از جنبههای فلسفی، عاطفی و آموزشی به نمایش گذاشته شده است. با این حال، تمرکز اصلی برگزارکنندهگان این نمایشگاه بیشتر بر مضامین انسانی، روانی، عرفانی و جهانشمول اشعار مولاناست.
مفاهیم اجتماعی و انسانی: از آنجایی که اساس اندیشه خداوندگار بلخ بر وجود انسان میچرخد، تلاش شده است که مضامین انتخابشده تنها پیامی از تصفیه و پالایش روح بشر را منتقل کنند. با قرار دادن ۱۸ بیت نینامه، هدف نمایش هجران وجود آدمی از منشأ اصلی آن بوده است. مولانا در جهان درونی خود بر تصفیه آیینه زنگار بسته درون تأکید دارد و فایلهای صوتی آمادهشده نیز پیامی در جهت صافی و صیقل یافتن درون انسانها دارند، تا آدمی با درون مکدر شده به استقبال جهان بیرون نرود.
سخن از عشق و عرفان: در این نمایشگاه، مضامین انتخابشده بیشتر بر عشق و محبت بهعنوان نیروی محرکه انسان تاکید دارد. هرچند ابعاد این عشق در اشعار مولانا بسیار گسترده است و برای مخاطب خارجی ممکن است درک و هضم بُعد عرفانی اشعار این شاعر و عارف شرقی قرن هفتم چالشبرانگیز باشد، اما در این نمایشگاه به جلوههای عشق انسانی و دریافت عشق حقیقی نیز توجه ویژهای شده است.
سایه عرفان نیز در این نمایشگاه کمرنگ نیست. مضامینی که بر وحدت وجود، تأمل بر جهان هستی و سیر و سلوک تاکید دارند، در میان فایلهای صوتی شنیده میشوند. مضامین انتخابشده تلاش میکنند تا با نشان دادن رفتار و کنش انسان و همچنین ارتباط او با دیگران از زاویه جهان بیرونی، تاکیدی را به همراه داشته باشند که همان باز کردن دریچه قلبها بهروی یکدیگر است.
مولانا و نکتههای روانشناسی: مولانا با تمرکز بر وجود انسان، به احساسات، افکار و چالشهای روحی او میپردازد. در این نمایشگاه، درمان روانی از طریق انعکاس مضامین شعری او به وفور مشاهده میشود. در این نمایشگاه، مولانا بهعنوان یک رواندرمانگر معرفی شده و مضامینی انتخاب شدهاند که توصیههایی برای لذت بردن از درون و آرامش روانی ارایه میکنند.
سخن پایانی
من در حالی از نمایشگاه «رومی» دیدن کردم که حکم تکفیر مولانا و چند اندیشمند و فیلسوف دیگر کشور توسط ملاها و جریانهای تندرو صادر شده است. همچنین، در این زمان، تنها یادگار دودمان مولانا، خانقاه سلطان ولد در ولایت بلخ نابود شده و تنها چند دیوار فروریخته و گنبدهایی که زیر باران و برف از بین رفته، باقی مانده است. این خانقاه در میان درختان و جویبار به محل متروک تبدیل شده است.
پیش از بازدید از این نمایشگاه، به نوعی فخر میکردم که هموطن مولانا هستم. اما پس از بازدید این نمایشگاه، به فکر فرو رفتم و احساس خجالت کردم که چرا دید ما به جنبههای انسانی اشعار و اندیشههای او محدود بوده است. مولانا هزاران کیلومتر دورتر در سوی دیگر جهان با چهره درمانگر و آموزگار ظاهر شده است. نه تنها در این کشور، بلکه در هر سوی این کره خاکی از او بهعنوان یک عارف شوریده و آموزگار انسانی بزرگداشت شده است.
گویی مولانا قرنها پیش میدانسته که روزی او را تکفیر خواهند کرد. او خود را از جنگ هفتاد و دو ملت رهانید و از جاه و جلال دنیایی دوری گزید و اعلام کرد که مبتلای عشق است.
با دو عالم عشق را بیگانهگی
اندرو هفتاد و دو دیوانهگی
سخت پنهان است و پیدا حیرتش
جان سلطانان جان در حیرتش
غیر هفتاد و دو ملت کیش او
تخت شاهان تختهبندی پیش او
مولانا تنها کیش خود را از طریق حس و لمس و زندهگی با عشق تعریف میکند و بهواسطه آن، بر کوی دوست پروبال میگشاید.
چیست معراج فلک این نیستی
عاشقان را مذهب دین نیستی
با وجود این همه پیام انسانی و والا، هنوز در میان مردمان سرزمینش از این دریچه انسانی شناخته نمیشود و تنها «قیلوقال»های تفرقهانگیز از جهانبینی او به میراث مانده است. با بازدید از این نمایشگاه، لایههای بازنشده جهانبینی مولانا را دریافتم و همچنین تفاوت نگرش انسان شرقی و غربی را به خوبی درک کردم.
