یافتههای این گزارش نشان میدهد که پس از توقف فعالیت فینکا افغانستان در پی سلطه طالبان، سرنوشت قرضهها و داراییهای مشتریان این موسسه در هالهای از ابهام قرار گرفته است. اسناد و روایتهای مشتریان و منابع نشان میدهد که موسسه توسعه مالی متحد خود را مسوول وصول قرضههای مشتریان سابق فینکا معرفی کرده است. براساس ادعای منابع، افرادی که در جمعآوری قرضههای فینکا افغانستان نقش دارند، خود را با عناوینی چون «قاری» و «امارتی» معرفی کرده و گفتهاند هدفشان جمعآوری مال «بیتالمال» است و این کار را با اعمال فشار بر مشتریان انجام دادهاند. براساس یافتههای این گزارش، موسسه مالی فینکا افغانستان که در گذشته تحت حمایت فینکا انترنشنل فعالیت میکرد، پس از سلطه طالبان فعالیتهایش در افغانستان متوقف شده است. فینکا انترنشنل گفته که پس از سلطه طالبان، بهدلیل تحریمهای بینالمللی و از دست دادن کنترل موثر بر فینکا افغانستان، دیگر نتوانسته است فعالیتهای این موسسه را مدیریت و بر آن نظارت کند. در نتیجه، فینکا افغانستان در پایان سال ۲۰۲۱ از صورتهای مالی تلفیقی این نهاد خارج و فعالیت آن بهعنوان «عملیات متوقفشده» طبقهبندی شده است. این موسسه برای افراد بیبضاعت، کسبهکاران کوچک و خانوادههای نیازمند، قرضههای کوچک ارایه میکرد و ۲۳ نمایندهگی در نقاط مختلف افغانستان داشت.
منابع ادعا میکنند که این نهاد پس از توقف فعالیتهایش در افغانستان، تمام اسناد مربوط به مشتریان خود را از بین برده و قرضههای باقیمانده مشتریان را بخشیده و خاتمهیافته اعلام کرده است. براساس اطلاعات بهدستآمده، کارمندان این نهاد نیز مراحل تصفیهحساب خود را انجام دادهاند.
منابع ادعا میکنند که تنها در یکی از نمایندهگیهای این موسسه، بیش از ۱۰۰ میلیون افغانی سرمایه و وجوه مالی در گردش وجود داشته است. به گفته منابع، پس از توقف فعالیتهای موسسه فینکا افغانستان، موسسه دیگری به نام «توسعه مالی متحد» خود را مسوول امور مربوط به فینکا معرفی کرده و از مشتریان سابق این موسسه قرضهها را جمعآوری میکند.
منابع میافزایند که اکثریت مشتریان موسسه مالی فینکا افغانستان، افراد فقیر و بیبضاعت بودند که برای خرید چند رأس مواشی یا راهاندازی کسبوکارهای کوچک قرضه دریافت کرده بودند و اکنون نیز با مشکلات اقتصادی دستوپنجه نرم میکنند. با این حال، به گفته منابع، موسسه دوم با هماهنگی طالبان، این قرضهها را با اعمال فشار و زور از مشتریان جمعآوری میکند.
مشتریان این موسسه ادعا میکنند که قرضههای شان از سوی فینکا افغانستان بخشیده شده و افغانستان را از دایره مالی خود حذف کرده، اما روشن نیست که موسسه دومی بر چه معیارهای قرضههای آن را جمعآوری کند.
مشتریان ادعا میکنند که کارمندان موسسه توسعه مالی متحد خود را افراد وابسته به طالبان معرفی کرده و میگویند این پولها «مال بیتالمال» است و باید جمعآوری شود. به گفته آنان، جمعآوری این مبالغ با استفاده از نام طالبان، نگرانیهایی را درباره احتمال حیفومیل این داراییها برانگیخته است. آنان همچنین میگویند که این افراد براساس تفاهم با موسسه توسعه مالی متحد، حدود ۳۰ درصد از مبالغ جمعآوریشده را بهعنوان حقالزحمه دریافت میکنند.
مشتریان میگویند باید روشن شود که وقتی پول به نام «بیتالمال» جمعآوری میشود، براساس کدام مجوز به حسابهای بانکی مشخص، از جمله حسابهایی در «اولین بانک قرضههای کوچک»، انتقال مییابد و این وجوه تحت چه سازوکاری نگهداری و مصرف میشوند.
این نامه به نام یکی از کارمندان سابق فینکا افغانستان صادر شده است. نام این فرد در گزارش حذف شده است. نامه در تاریخ ۲۰ نوامبر ۲۰۲۲ به این کارمند، با امضای یکی از مسوولان ارشد فینکا افغانستان، صادر شده است.
در این نامه آمده است: «این نامه تصفیهحساب به نمایندهگی از FINCA International و FINCA Coop سهامداران FINCA افغانستان) برای [نام فرد حذف شده] صادر شده است). ما از همکاری و عملکرد این کارمند با صداقت، تعهد و سختکوشی قدردانی میکنیم. بدینوسیله تایید میشود که این کارمند تمام داراییها و وسایل متعلق به فینکا افغانستان را تحویل داده، تمام مبالغ پیشپرداخت و علیالحساب دریافتی را تسویه کرده و امور مربوط به تحویل وظایف (Hand Over) را بهدرستی انجام داده است.»
در پای این نامه، جفری اسمیت (Jeffery Smith)، عضو و نماینده هیاتمدیره فینکا افغانستان، آن امضا کرده است.
ادعای گم شدن مدارک هویتی مشتریان
برخی از مشتریان فینکا افغانستان ادعا میکنند که پس از اطلاع از توقف فعالیت این موسسه در افغانستان، برای دریافت مدارک خود مراجعه کردهاند؛ اما دریافتهاند که اسناد و مدارکی را که هنگام دریافت قرضه نزد فینکا سپرده بودند، در اختیار موسسه توسعه مالی متحد قرار ندارد.
موسسه توسعه مالی متحد برگههای رسید جمعآوری پول را که پیش از این به نام فینکا افغانستان صادر میشد، تغییر داده و اکنون این رسیدها را به نام خود صادر میکند؛ در حالی که فینکا افغانستان پیشتر بخشی از شبکه فینکا انترنشنل بود.
پیشتر، فینکا افغانستان مبالغ پرداختی مشتریان سابق خود را در حساب بانکی به شماره ۰۲۱۱۰۴۰۱۰۰۰۶۱۰۱ جمعآوری میکرد. اما اکنون، جمعآوری قرضهها از مردم با عنوان «بیتالمال» و به نام «امارت اسلامی»، توسط افرادی که از سوی موسسه توسعه مالی متحد استخدام شدهاند، انجام میشود. این افراد خود را با عناوینی مانند «قاری صاحب»، «امارتی» و «مجاهدین» معرفی میکنند و از مشتریان سابق فینکا پول جمعآوری میکنند. به گفته مشتریان سابق فینکا، این روند پرسشها و نگرانیهای جدی درباره نحوه مدیریت و احتمال حیفومیل این داراییها ایجاد کرده است.
همچنین، براساس برگههایی که در اختیار ۸صبح قرار گرفته است، موسسه توسعه مالی متحد مبالغ جمعآوریشده از مردم را در «بانک قرضههای کوچک»، یکی از بانکهای خصوصی، واریز میکند. مشتریان تاکید میکنند که اگر این پولها مربوط به «بیتالمال» است، باید روشن شود که چرا در یک بانک خصوصی جمعآوری و نگهداری میشود؛ آنهم در حالی که بانک مرکزی و سایر بانکهای دولتی تحت کنترل طالبان فعالیت دارند.
اسناد نشان میدهد که اولین بانک قرضههای کوچک، وصول قرضههای یکی از مشتریان فینکا افغانستان را نیز انجام داده است. در یک سند صادرشده از سوی شعبه دشت برچی این بانک در تاریخ ۳ آگست ۲۰۲۲، دیده میشود که مبلغ ۱۳۵ هزار و ۲۲۰ افغانی از یکی از مشتریان فینکا افغانستان دریافت شده است. در این سند، نام حساب «MISFA FINCA Loan Collection» درج شده و نوع سند نیز «Deposit Slip» عنوان شده است. در شرح تراکنش آمده است که این مبلغ بهصورت نقدی از سوی شعبه برچی واریز شده و مجموع کارمزد آن صفر افغانی بوده است.
برخی از مشتریان ادعا میکنند افرادی که برای جمعآوری مطالبات استخدام شدهاند، با استناد به روابط یا شناخت خود با برخی جنگجویان طالبان، آنان را تحت فشار یا تهدید قرار میدهند تا مبالغ مربوط به قرضههای فینکا را پرداخت کنند.
امضای سند میان فینکا و موسسه توسعه مالی متحد
از سوی دیگر، سندی دیگر نشان میدهد که سندی میان موسسه توسعه مالی متحد و برخی از کارمندان فینکا افغانستان به امضا رسیده که براساس آن داراییهای مشتریان فینکا در یک حساب مشخص نگهداری میشود و کارکنان فینکا در افغانستان در قبال این پول هیچ گونه مسوولیت اداری، مالی یا حقوقی ندارند.
منابع میگویند در سند تفاهمنامه میان موسسه مالی متحد و کارمندان فینکا آمده است که تمام پولهای فینکا در یک حساب باقی میماند و هیچیک از کارمندان فینکا در قبال آن مسوولیتی ندارند. به گفته منابع، این پرسش مطرح است که چگونه چند کارمند که صلاحیت انتقال پولهای فینکا را نداشتهاند، توانستهاند این تفاهمنامه را با موسسه مالی متحد به امضا برسانند.
این تفاهمنامه میان موسسه مالی متحد و کارمندان فینکا افغانستان، در تاریخ ۳ اکتوبر ۲۰۲۲ به امضا رسیده است. در این نامه آمده است: «با توجه به درخواست شما از طریق ایمیل مورخ ۲۹ سپتامبر ۲۰۲۲ در مورد نگرانیها و پرسشهای مطرحشده، خوشحالیم که پاسخهای زیر را برای رسیدهگی به نگرانیهای شما ارایه میکنیم: پروندههای مربوط به افرادی که وام جدید خود را فقط از موسسه مالی متحد دریافت کردهاند، در اختیار گرفته خواهد شد.»
در این نامه گفته شده است که مجموعه قرضهای فینکا در کد ۲۶۴۵ ثبت خواهد شد و هیچیک از کارکنان مسوولیت آن مجموعه وامها را نخواهند داشت. در متن نامه تذکر داده شده است: «مجموعه وامهای فینکا در کد قانونی ۲۶۴۵ ثبت خواهد شد و هیچیک از کارکنان مسوول آن نخواهند بود. شغل شما حفظ خواهد شد تا زمانی که پایداری شعبه حفظ شود، مگر اینکه موردی از تقلب یا رفتار غیراخلاقی رخ دهد.»
براساس این تفاهمنامه، تمام اسناد رسمی به لوگوی موسسه متحد تغییر داده خواهند شد و برای تمام کارکنان، ایمیل رسمی و کارت شناسایی ارایه خواهد شد. همچنین، در این تفاهمنامه آمده است که موضوع ادغام یا انتقال داراییهای فینکا افغانستان به موسسه توسعه مالی متحد، در یک جلسه از سوی بخش حقوقی این موسسه مطرح و معرفی خواهد شد.
در بخش دیگری از این نامه آمده است: «تمام مفاد توافقنامه میان تسهیلات حمایت از سرمایهگذاری در بخش تامین مالی خرد (MISFA) و موسسه توسعه مالی متحد (MDFI) توسط مدیریت این موسسه بررسی شده و محتوای آن بهطور کامل از سوی مدیریت موسسه توسعه مالی متحد با شما در میان گذاشته خواهد شد. موسسه مالی متحد مسوول امور حقوقی، از جمله مسایل مربوط به کارکنان، وصول وامها و سایر موارد موردنیاز خواهد بود. ساختار بخشها و ادارات نیز براساس ساختار MDFI خواهد بود. مدیریت موسسه متحد برای تمام کارکنان احترام قایل است و برای تلاشهای آنان در راستای بهبود وضعیت اقتصادی افغانستان ارزش زیادی قائل است و از هرگونه پیشنهاد کارکنان استقبال میکند.»
به گفته منابع، با وجود امضای این سند، تا کنون وجوه مربوط به مشتریان فینکا توسط کارکنانی که از سوی موسسه توسعه مالی متحد استخدام شدهاند، جمعآوری میشود. همچنین، براساس اطلاعات موجود، این روند در برخی موارد با اعمال فشار و تهدید نسبت به مشتریان و کارکنان همراه بوده است.
همزمان، منابع تاکید میکنند که یافتهها نشان میدهد هیچگونه سند یا مدرک قانونی مبنی بر انتقال وجوه مشتریان فینکا افغانستان از سوی فینکا اینترنشنال به موسسه توسعه مالی متحد صادر یا اجرا نشده است.
گزارشهای فینکا انترنشنل چه میگوید؟
فینکا انترنشنل در گزارشی (صورتهای مالی تلفیقی سال ۲۰۲۱) گفته که پس از سلطه طالبان در افغانستان، دیگر قادر نبود مانند گذشته عملیات فینکا افغانستان را مدیریت و بر فعالیتهای آن نظارت و کنترل موثر داشته باشد. به همین دلیل، در ۳۱ دسامبر ۲۰۲۱، فینکا افغانستان از صورتهای مالی تلفیقی این سازمان خارج و فعالیت آن در بخش عملیات متوقفشده (Discontinued Operations) قرار داده شد.
به گفته آگاهان اقتصادی، خروج افغانستان از صورتهای مالی تلفیقی بهدلیل از دست رفتن کنترل، به معنای بخشش قرضهها نیست. همچنین، طبقهبندی فعالیت افغانستان بهعنوان «عملیات متوقفشده» مشخص نمیکند که مطالبات مشتریان پس از خروج فینکا به کدام نهاد منتقل شده یا چه کسی حق قانونی وصول آنها را داشته است.
در همین حال، این نهاد همچنین در گزارش سال ۲۰۲۲ خود گفته است که سلطه طالبان و بهدنبال آن، وضع تحریمهای بینالمللی، عملاً توانایی هلدینگ فینکا (FMH) برای مدیریت منافع مالی، بهرهمندی از عواید و اثرگذاری بر تصمیمهای فینکا افغانستان از طریق مجاری عادی حاکمیتی را بهطور کامل متوقف و محدود کرده است.
در گزارش آمده است که هرچند هلدینگ فینکا همچنان مالک قانونی فینکا افغانستان باقی مانده بود، اما مدیریت این سازمان در تاریخ ۳۱ دسامبر ۲۰۲۱ رسماً به این نتیجه رسید که کنترل مؤثر خود را بر این شعبه از دست داده است. براساس گزارش، این تصمیم به این دلیل اتخاذ شد که فینکا دیگر نمیتوانست بهعنوان سهامدار، نفوذ و اختیارات خود را بر فعالیتهای این شعبه اعمال کند، در معرض عواید متغیر آن قرار نداشت و امکان اثرگذاری بر بازدهی مالی آن از طریق مداخله مدیریتی برایش وجود نداشت.
فینکا افغانستان به دلیل این رویداد بااهمیت، از نظر حسابداری بهعنوان عملیات متوقفشده (Discontinued Operation) طبقهبندی شد. عملکرد مالی این نهاد در سال ۲۰۲۱، تا زمان از دست رفتن کنترل، در ستونهای مقایسهای گزارش سال ۲۰۲۲ تحت همین عنوان بهصورت جداگانه ثبت شده است تا با ارقام مربوط به شعب فعال تلفیق نشود.
در یادداشت ۲۹ صورتهای مالی (Note ۲۹ – FINCA Entities)، که فهرست تمامی شعب و شرکتهای تابعه فعال و تحت کنترل فینکا در سراسر جهان در پایان سال مالی ۲۰۲۲ را نشان میدهد، نام افغانستان بهطور کامل حذف شده است.
فینکا افغانستان، پیش از توقف فعالیتهای عملیاتی خود در افغانستان، در سال ۲۰۲۰ یکی از نهادهای فعال در حوزه تامین مالی خرد بود که خدمات مالی را عمدتاً به افراد کمدرآمد، کسبوکارهای کوچک و مشتریانی با دسترسی محدود به خدمات بانکی ارایه میکرد.
یک سند فینکا انترنشنل در فرم ۹۹۰ مربوطه به سال ۲۰۲۰ که به امریکا به خاطر معافیت از مالیات در ایالات متحده ارایه کرده، اسناد مالی و ثبتی مربوط به سال مالی ۲۰۲۰ نشان میدهد که فینکا افغانستان در آن زمان در ساختار بینالمللی فینکا قرار داشت و از طریق یک زنجیره مالکیت و کنترل شرکتی با نهادهای بینالمللی فینکا مرتبط بود.
ساختار حقوقی و مالکیت
براساس اطلاعات مندرج در اظهارنامه مالیاتی و اسناد افشای عمومی فینکا انترنشنل برای سال مالی ۲۰۲۰، نهاد محلی با نام فینکا افغانستان بهعنوان یک شرکت تجاری فعالیت میکرد و شخصیت حقوقی آن در قالب شرکت سهامی تجاری (C Corporation) ثبت شده بود. در این ساختار، فینکا افغانستان بهصورت مستقیم زیر کنترل شرکت FINCA Microfinance Cooperatief U.A. قرار داشت. این شرکت در زنجیره شرکتی فینکا نقش واسطه را ایفا میکرد و خود تحت ساختار مالکیتی نهادهای سرمایهگذاری فینکا قرار داشت.
براساس گزارشها، سهم مالکیت مرتبط با فینکا در این ساختار ۶۵.۸۹ درصد گزارش شده است. این ساختار نشان میدهد که فینکا افغانستان در سال ۲۰۲۰ از نظر عملیات محلی، نهادی مستقل بود، اما از نظر مالکیت و ساختار شرکتی، با شبکه بینالمللی فینکا ارتباط داشت.
براساس اطلاعات گزارششده در اسناد مالی فینکا انترنشنل، فینکا افغانستان در سال ۲۰۲۰ به حدود ۲۱ هزار و ۸۷۲ مشتری و ذینفع، خدمات و محصولات مالی ارایه کرده بود.
براساس این اطلاعات، درآمد گزارششده مرتبط با فینکا افغانستان در سال ۲۰۲۰ حدود ۳.۱۵ میلیون دالر امریکایی و ارزش داراییهای گزارششده آن در پایان همان سال حدود ۱۱.۳۲ میلیون دالر بوده است.
