انقراض انسان به دست خودش

به‌عنوان یک کارشناس محیط زیست، سالیان متمادی است که به این می‌اندیشم کدام عوامل می‌توانند باعث انقراض انسان شوند. انسان در طی سده‌ها، به‌ویژه پس از صنعتی‌شدن جهان و دسترسی به ابزارهای قدرتمندتر، شمار زیادی از گونه‌های حیات را به انقراض کشانده است. ازهمین‌رو، این پرسش همواره ذهن مرا مشغول کرده است: آیا خود انسان نیز روزی دچار انقراض خواهد شد؟

اما در یک سال اخیر، با توجه به رشد چشم‌گیر و شتابان هوش مصنوعی، به این باور رسیده‌ام که پیش از بسیاری از عوامل شناخته‌شده، این خودِ هوش انسان و واگذاری داده‌ها، تحلیل‌ها و تصمیم‌ها به سامانه‌های هوش مصنوعی است که می‌تواند زمینه‌ساز نابودی بشر شود. هنگامی که هوش و شعور انسانی به‌گونه گسترده در اختیار ماشین‌ها قرار گیرد، مساله وارونه می‌شود؛ گویا انسان با دستان خود در دام چاهی می‌افتد که خودش آن را حفر کرده است.

سال‌ها پیش مفهومی را خوانده بودم که می‌گفت: «رشد برای خودِ رشد، شبیه یک غده سرطانی است.» غده‌ای که آن‌قدر رشد می‌کند تا میزبان خود را نابود سازد و در نهایت خود نیز همراه با میزبان از میان می‌رود. امروز، این دیدگاه محیط زیستی به‌روشنی در رفتار انسان با طبیعت و نیز در توسعه بی‌مهار هوش مصنوعی مصداق پیدا کرده است.

تصور کنید دنیایی را که انسان، این موجود هوشمند اما ویران‌گر، خود را با دستان خودش به پرتگاه می‌برد؛ نه با بمب‌های هستوی و نه با فاجعه‌های طبیعی، بلکه با چیزی که خودش ساخته است: هوش مصنوعی؛ غده‌ای در حال رشد که میزبان خود را می‌بلعد.

از دیدگاه محیط زیستی، انسان بزرگ‌ترین تهدید برای تنوع زیستی زمین است. بر اساس گزارش‌های سازمان‌هایی چون صندوق جهانی طبیعت و اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت، فعالیت‌های انسانی سبب شده است که جمعیت حیات‌ وحش جهان ـ شامل پستانداران، پرنده‌گان، دوزیستان، خزنده‌گان و ماهیان ـ از سال ۱۹۷۰ تا کنون به‌گونه میانگین حدود ۷۳ درصد کاهش یابد. افزون بر این، نزدیک به یک میلیون گونه جانوری و گیاهی اکنون در معرض خطر انقراض شتابان قرار دارند؛ رقمی که در تاریخ بشر بی‌سابقه است.

این نابودی‌ها اغلب نتیجه مستقیم عملکرد ما است: جنگل‌زدایی، آلوده‌گی گسترده، شکار بی‌رویه و تغییرات اقلیمی. اما اکنون پرسشی بنیادین مطرح می‌شود: آیا این چرخه ویرانی، روزی به خود انسان بازخواهد گشت؟

سال‌ها بر این باور بودم که عواملی چون تغییرات اقلیمی، همه‌گیری‌های گسترده یا جنگ‌های هستوی، محتمل‌ترین تهدیدها برای بقای انسان هستند. اما پیش‌رفت‌های اخیر در حوزه هوش مصنوعی مرا متقاعد کرده است که بزرگ‌ترین خطر، ممکن است از درون خود ما برخیزد؛ از آفرینش چیزی که توانایی خروج از کنترل خالقش را دارد.

پیش از تمرکز کامل بر هوش مصنوعی، لازم است دیگر عوامل تهدیدکننده بقای انسان را به‌گونه فهرست‌وار مرور کنیم:
۱. تغییرات آب‌وهوایی و گرمایش جهانی که می‌تواند منجر به خشک‌سالی، کم‌بود غذا و درگیری‌های گسترده شود.
۲. جنگ‌های هستوی یا بیولوژیکی که با وجود نابودی گسترده انسان، لزوماً حیات دیگر گونه‌ها را از میان نمی‌برد.
۳. همه‌گیری‌های جهانی، طبیعی یا مهندسی‌شده، که می‌توانند نسل بشر را به‌شدت تهدید کنند.
۴. فروپاشی اکوسیستم‌هایی که زنجیره‌های غذایی را مختل می‌سازد.
۵. کاهش نرخ باروری و پیرشدن جمعیت که پایداری جوامع انسانی را تضعیف می‌کند.
۶. برخوردهای کیهانی یا عوامل خارجی که هرچند نادر اند، اما همواره محتمل باقی می‌مانند.

با وجود اهمیت همه این عوامل، هیچ‌یک به اندازه هوش مصنوعی شتابان، فراگیر و غیرقابل پیش‌بینی نیست. توسعه این فناوری شباهتی نگران‌کننده به رشد یک غده سرطانی دارد؛ رشدی که ممکن است در نهایت میزبان خود، یعنی انسان، را نابود کند.

در سال ۲۰۲۵، پیش‌رفت‌های هوش مصنوعی چشم‌گیر بوده است: مدل‌های کوچک‌تر و کارآمدتر، کاهش هزینه‌ها و ظهور عامل‌های هوشمند که با استقلال بیش‌تر عمل می‌کنند. گزارش‌های اقتصادی نشان می‌دهد که استفاده از این فناوری به‌سرعت در حال گسترش است. اما این رشد، همانند رشد سرطان، می‌تواند پیامدی ویران‌گر داشته باشد.

هشدارهای دانش‌مندان چون جفری هینتون، که از او به‌عنوان «پدرخوانده هوش مصنوعی» یاد می‌شود، بسیار جدی است. او بارها هشدار داده است که احتمال انقراض انسان بر اثر هوش مصنوعی در دهه‌های آینده، هرچند اندک به نظر برسد، اما واقعی و رو به افزایش است. ایلان ماسک نیز بارها تاکید کرده که هوش مصنوعی می‌تواند خطری به‌مراتب بزرگ‌تر از تسلیحات هستوی برای تمدن بشر باشد.

چرا چنین خطری وجود دارد؟ زیرا انسان داده‌ها، تصمیم‌ها و حتا آینده خود را به سامانه‌هایی می‌سپارد که ممکن است اهدافی متفاوت از منافع انسانی دنبال کنند. جایگزینی ماشین‌ها به‌جای انسان در بازار کار، بیکاری گسترده، افزایش ناامیدی اجتماعی، کاهش زاد و ولد و در نهایت فروپاشی انسجام اجتماعی، تنها بخشی از این سناریوی تیره است.

در بدترین حالت، هوش مصنوعی خارج از کنترل می‌تواند منجر به جنگ‌های سایبری، تخریب زیرساخت‌ها یا حتا همه‌گیری‌های مهندسی‌شده شود. در چنین وضعیتی، ممکن است انسان همان سرنوشتی را پیدا کند که خود برای بسیاری از گونه‌های دیگر رقم زده است.

از منظر محیط زیستی، هوش مصنوعی نماد نهایی رشد بی‌مهار بشر است؛ همان منطقی که طبیعت را قربانی کرد، اکنون خودِ انسان را تهدید می‌کند. با این حال، هنوز روزنه‌های امید باقی است. اگر توسعه هوش مصنوعی با اخلاق، قانون‌گذاری، شفافیت و مسوولیت‌پذیری همراه شود، شاید بتوان از این مسیر خطرناک بازگشت. در غیر این صورت، این احتمال وجود دارد که تاریخ بشر نه با یک فاجعه طبیعی، بلکه با یک الگوریتم پایان یابد.

منابع
• گزارش «سیاره زنده»، صندوق جهانی طبیعت، ۲۰۲۴
• فهرست سرخ گونه‌های در خطر، اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت
• گزارش جهانی اقتصاد هوش مصنوعی، شرکت مک‌کینزی
• مصاحبه‌ها و اظهارات جفری هینتون درباره خطرات هوش مصنوعی (۲۰۲۳–۲۰۲۵)
• اظهارات ایلان ماسک درباره خطرات هوش مصنوعی (۲۰۱۴–۲۰۲۵)
• گزارش مجمع جهانی اقتصاد درباره آینده مشاغل، ۲۰۲۳