دفتر هماهنک کننده کمک‌های بشردوستانه سازمان ملل متحد (اوچا) گزارشی تازه‌ای درباره بحران آموزش، دسترسی بشردوستانه و کمک نقدی به مناطق آسیب‌پذیر را منتشر کرده است. این گزارش تحت عنوان «بروزرسانی بشردوستانه جنوری ۲۰۲۵» به‌طور مفصل بر بحران آموزشی افغانستان و مشکلات عمده‌ای که دختران و خانواده‌های آسیب‌پذیر با آن مواجه هستند، تاکید دارد. در این گزارش آمده که ۱.۵ میلیون دختر از آموزش فراتر از صنف ششم محروم شده‌اند و محدودیت‌های جدید طالبان باعث ترک تحصیل حدود ۵۲ هزار کودک، عمدتاً دختران، شده است. همچنین، فقر و مشکلات بازگشت‌کننده‌گان از ایران و پاکستان به‌عنوان موانع عمده دسترسی به آموزش شناسایی شده است. گزارش همچنین به چالش‌های دسترسی بشردوستانه در سال ۲۰۲۴ اشاره می‌کند که از جمله آن‌ها می‌توان به دخالت طالبان و محدودیت‌ها بر کارمندان زن اشاره کرد. اوچا گفته که در سال ۲۰۲۴ حدود یک هزار و ۶۵۹ حادثه در روند کمک‌های بشردوستانه ثبت شده است که از این میان، یک هزار و ۲۶۰ حادثه از طالبان و مناطق تحت حمایت آن‌ها گزارش شده است. به گفته اوچا، قانون امر به معروف و نهی از منکر طالبان بر مردان نیز تاثیر گذاشته و مواردی از توقف کارمندان مرد در ایست‌های بازرسی به‌دلیل بررسی اندازه ریش گزارش شده است. طبق گزارش، طالبان ۱۳۵ دستورالعمل صادر کرده‌اند که مداخله در استخدام و تدارکات، تعلیق آموزش، ممنوعیت تحصیل زنان در رشته‌های پزشکی و تشدید محدودیت‌ها بر مشارکت کارمندان زن در سازمان‌های غیردولتی بوده است.
بحران آموزش
این گزارش با تاکید بر بحران آموزش در افغانستان، خاطرنشان می‌کند که این بحران یک چالش طولانی‌مدت است که از سیاست‌های سخت‌گیرانه طالبان و عوامل ساختاری مانند فقر و توسعه‌نیافته‌گی ناشی می‌شود. براساس این گزارش، در حال حاضر حدود ۱.۵ میلیون دختر به‌دلیل ممنوعیت آموزش برای دختران بالاتر از صنف ششم، که در مارچ ۲۰۲۲ از سوی طالبان وضع شده، از رفتن به مکتب محروم مانده‌اند.
بر بنیاد گزارش، این ممنوعیت دختران را در معرض خطر بیشتر بی‌سوادی، کار کودکان، ازدواج زیر سن، خشونت مبتنی بر جنسیت و مکانیسم‌های مقابله‌ای منفی قرار داده است. طبق گزارش، در دسامبر ۲۰۲۴، وزارت صحت عامه طالبان ممنوعیت حضور زنان در موسسات طبی دولتی و خصوصی را نیز اعلام کرد که آخرین بخش باقی‌مانده برای تحصیلات زنان پس از ممنوعیت تحصیلات عالی در دسامبر ۲۰۲۲ بود. در عین حال، تقریباً نُه میلیون کودک، از جمله ۸۸۸ هزار کودک دارای معلولیت، در سال ۲۰۲۵ به حمایت آموزشی اضطراری نیاز دارند.
در گزارش آمده است که دستور شفاهی طالبان در ماه جون ۲۰۲۳ مبنی بر انتقال صنوف آموزش محلی (CBE) از سازمان‌های غیردولتی بین‌المللی به سازمان‌های غیردولتی داخلی و در نهایت به ریاست‌های معارف ولایتی طالبان، چالش‌های قابل توجهی را ایجاد کرده است. به گفته اوچا، این تغییر دسترسی به آموزش را به‌شدت محدود کرده و تا دسامبر ۲۰۲۴، تنها یک‌هزار و ۳۱۵ صنف از مجموع چهار‌هزار و ۳۳۲ صنف انتقال‌یافته فعال باقی مانده‌اند. براساس گزارش، نزدیک به ۵۲ هزار کودک، که بیش‌ترشان دختر هستند، از مکتب بازمانده‌اند.
براساس گزارش، تاکید وزارت معارف طالبان بر سرمایه‌گذاری در مکتب‌های دولتی، نگرانی‌هایی را در مورد آینده برنامه‌های آموزش مبتنی بر اجتماع ایجاد کرده است؛ برنامه‌ای که به‌عنوان یک راه نجات حیاتی برای کودکان در مناطق دورافتاده و محروم عمل می‌کند. در گزارش آمده است که وزارت معارف طالبان در حال بررسی کلی مدل آموزش صنوف محلی است و قرار است یک راهکار جدید برای رسیده‌گی به کودکان بازمانده از آموزش پیشنهاد شود.
چالش فقر و عدم اولویت آموزش
اوچا می‌گوید که فقر همچنان یکی از بزرگ‌ترین موانع آموزش در افغانستان است. براساس ارزیابی سراسری افغانستان در سال ۲۰۲۴، حدود ۱۱ درصد از خانواده‌ها گزارش داده‌اند که به‌دلیل مشکلات مالی، آموزش را در اولویت قرار نداده‌اند. براساس گزارش، کودکانی که به کشور بازمی‌گردند، به‌ویژه بازگشت‌کننده‌گان از ایران و پاکستان، در دسترسی به آموزش با چالش‌های جدی مواجه هستند. در سال ۲۰۲۴، تنها حدود ۲۰ درصد از مجموع نزدیک به ۱۸۲ هزار کودک واجد شرایط مکتب توانسته‌اند به آموزش دسترسی پیدا کنند. این محدودیت‌ها عمدتاً به‌دلیل مشکلات مربوط به اسناد، دشواری‌های مالی، موانع زبانی، تفاوت‌های فرهنگی و کمبود مکاتب، فضاهای آموزشی و مواد در مناطق بازگشت آن‌ها بوده است.
در گزارش آمده است که با توجه به احتمال ورود شمار زیادی از بازگشت‌کننده‌گان- بیش از ۱.۶ میلیون تن براساس تخمین‌های سازمان بین‌المللی مهاجرت و کمیساریای عالی پناهنده‌گان سازمان ملل در سال ۲۰۲۵- به نظر می‌رسد که شمار کودکان بازمانده از تحصیل افزایش یابد. به گفته اوچا، برای رسیده‌گی به نیازهای فوری آموزشی در افغانستان، آموزش در سال ۲۰۲۵ به ۹۳.۳ میلیون دالر امریکایی نیاز دارد تا از ۸۳۱ هزار کودک حمایت کند. طبق گزارش، این بودجه برای تهیه مواد آموزشی، آموزش معلمان و شوراهای محلی، ایجاد فضاهای آموزشی موقت و تداوم حمایت از صنوف آموزش محلی که نمی‌توانند به سیستم آموزش رسمی منتقل شوند، تخصیص خواهد یافت.
اوچا در این گزارش افزوده که هزینه تخمنی به ازای هر ذینفع در سال ۲۰۲۵ حدود ۱۱۲ دالر امریکایی است که نشان‌دهنده افزایش اندک و هزینه‌های اضافی برای محرم و ناظران زن برای برنامه‌های آموزشی متبنی بر اجتماع، به‌ویژه پس از اجرای قانون امر به معروف و نهی از منکر طالبان است. در گزارش تصریح شده که تا جنوری ۲۰۲۵ تنها ۷.۹ میلیون دالر بودجه مورد نیاز تامین شده است. این نهاد تاکید کرده که بدون حمایت مالی فوری، میلیون‌ها کودک از آموزش اساسی محروم خواهند شد و بحران یادگیری در افغانستان تشدید خواهد شد.
در گزارش آمده است که جامعه بین‌المللی، اهداکننده‌گان و شرکای بشردوستانه باید تلاش‌های خود را برای پر کردن این شکاف مالی افزایش دهند و اطمینان حاصل کنند که هر کودک در افغانستان فرصت یادگیری و پیشرفت را دارد. به گفته این سازمان، جهان در ۲۴ جنوری سال جاری میلادی روز جهانی آموزش را با موضوع «هوش مصنوعی و آموزش؛ حفظ عاملیت انسانی در دنیای خودکار» گرامی داشت، اما در افغانستان، اولویت همچنان تضمین دسترسی به آموزش برای همه کودکان است. این گزارش تاکید می‌کند که برای محافظت از آموزش در افغانستان، نیاز فوری به بودجه بیشتر، مداخلات سیاسی و حمایت بین‌المللی وجود دارد. طبق هشدار این سازمان، بدون اقدام فوری، یک نسل کامل از کودکان در معرض خطر عقب‌مانده‌گی قرار خواهد گرفت و این مساله پیامدهای ویرانگری برای آینده کشور در پی خواهد داشت.
دسترسی بشردوستانه
اوچا در گزارشش تصریح کرده که در سال ۲۰۲۴، عملیات بشردوستانه در افغانستان همچنان با چالش‌هایی مواجه بود و حدود یک هزار و ۶۵۹ حادثه در این زمینه ثبت شده است که کاهش اندکی نسبت به یک هزار و ۷۷۷ مورد گزارش شده در سال ۲۰۲۳ را نشان می‌دهد. براساس این گزارش، بین جنوری تا دسامبر ۲۰۲۴، سازمان‌های بشردوستانه با چالش‌های متعددی در زمینه دسترسی مواجه شدند.
در گزارش آمده است که مداخله یک هزار و ۲۶۰ حادثه از طالبان و از مناطق مورد حمایت کمک‌های بشردوستانه ثبت شده است. براساس گزارش، این موارد شامل مداخله در فعالیت‌هایی مانند استخدام، تدارکات و انتخاب ذینفعان بوده است. طبق گزارش، طالبان همچنین در مواردی اطلاعات حساسی در مورد کارمندان، از جمله جزییات شخصی، بودجه پروژه‌ها و وضعیت استخدام درخواست کردند. در گزارش تصریح شده که شرکای بشردوستانه به شیوه‌ای اصولی و مطابق با یادداشت راهنمای گروه کاری دسترسی بشردوستانه، در برابر چنین مداخلاتی مقاومت کردند.
اوچا افزوده که یکی از محدودیت‌های عمده در سال ۲۰۲۴، ادامه محدودیت‌ها بر کارمندان زن بود و در مجموع ۲۴۱ حادثه مرتبط با جنسیت گزارش شده که ۱۴ درصد کل چالش‌های دسترسی بشردوستانه را تشکیل می‌دهد. براساس گزارش، زنان پس از صدور قانون امر به معروف و نهی از منکر طالبان به‌ویژه در مورد الزامات حجاب و محرم، تحت نظارت فزاینده قرار گرفته و پس از آن کارمندان زن افزایش اعمال این محدودیت‌ها توسط طالبان را به‌ویژه در مسیر رفت و آمد به دفتر، گزارش کردند.
در گزارش آمده که در برخی موارد زنان از حضور در محل کار منع شده‌اند که به‌شدت بر تحویل کمک‌ها تاثیر گذاشته است. طبق گزارش، مردان نیز با نظارت و چالش در ایست‌های بازرسی برای بررسی اندازه ریش‌شان متوقف شده‌اند و مواردی نیز ثبت شده که طالبان بازرسی‌های ناگهانی از دفاتر سازمان‌های غیردولتی و محل پروژه‌ها انجام داده‌اند.
در گزارش آمده که با وجود این چالش‌ها، دفتر هماهنگی امور بشردوستانه سازمان ملل متحد و شرکای بشردوستانه موفق به مذاکره برای معافیت‌های محلی و موردی شدند و هنجارهای مذهبی و فرهنگی مانند داشتن محرم، حجاب مناسب و حمل و نقل جداگانه را رعایت کردند. به گفته اوچا، این ترتیبات به کارمندان زن بشردوستانه اجازه داد تا در تمام بخش‌های کمک‌های بشردوستانه کار کنند و اطمینان حاصل شود که کمک‌ها به شیوه‌ای مناسب از نظر فرهنگی ارایه شده و به نیازمندترین افراد می‌رسد. همچنین در گزارش ذکر شده که چالش‌های مربوط به دسترسی در سال ۲۰۲۴ منجر به تعلیق موقت ۸۳۸ فعالیت بشردوستانه شده بود که سازمان‌های غیردولتی داخلی و بین‌المللی، نهادهای سازمان ملل متحد و سایر بازیگران بشردوستانه را تحت تاثیر قرار داده بود.
این نهاد سازمان ملل افزوده که طالبان در سال ۲۰۲۴ حدود ۱۳۵ دستورالعمل صادر کردند که بر عملیات بشردوستانه تاثیر گذاشته است. براساس گزارش، این دستورالعمل‌ها شامل قانون امر به معروف و نهی از منکر طالبان در مورد تحمیل لباس‌های مورد نظر این گروه، مداخله در استخدام و تدارکات، تعلیق آموزش مبتنی بر اجتماع، ممنوعیت تحصیل زنان و دختران در رشته‌های پزشکی و تقویت محدودیت‌ها بر مشارکت کارمندان زن سازمان‌های غیردولتی بوده است.
اوچا افزوده که کارکنان بشردوستانه نیز با افزایش خشونت مواجه شدند و ۱۰۳ مورد گزارش شد که شامل ۶۱ مورد بازداشت ۱۴۴ امدادگر، ۱۲ مورد خشونت فزیکی و ۲۱ مورد تهدید علیه کارکنان، دارایی‌ها و تاسیسات بود. محدودیت‌های رفت‌وآمد، به ویژه برای کارمندان زن، منجر به بازداشت و تاخیر در ایست‌های بازرسی شد، در حالی که مردان با مقررات اجباری ریش و اجرای کدهای لباس مواجه بودند.
کمک نقدی صندوق بشردوستانه افغانستان
اوچا در این گزارش افزوده که ابتکارات کمک نقدی صندوق بشردوستانه افغانستان امید را برای جوامع آسیب‌پذیر به ارمغان می‌آورد. به گفته این سازمان، در پی بحران‌های بشردوستانه مداوم، تضمین این‌که خانواده‌های آسیب‌پذیر منابع لازم برای بقا و بهبودی را دارند، یک اولویت حیاتی است. طبق گزارش، کمک نقدی چند منظوره (MPCA) یک خط نجات برای کسانی است که در وضعیت وخیم قرار دارند و کمک مالی فوری برای کمک به افراد و خانواده‌ها در تامین نیازهای اساسی مانند غذا، سرپناه، لباس و مراقبت‌های صحی ارایه می‌دهد.
براساس گزارش موسسه اکشن اید با حمایت صندوق بشردوستانه افغانستان، پروژه کمک نقدی چند منظوره برای حمایت از هزار خانواده آسیب‌پذیر در ولسوالی‌های ده‌سبز و بگرامی کابل آغاز شده است. طبق گزارش، این ابتکار به نفوذ بیش از هفت هزار تن از جمله یک هزار و ۵۰ آواره داخلی، ۷۰۰ بازگشته، پنج هزار و ۲۵۰ عضو جامعه میزبان و هزار و ۵۰ فرد دارای معلولیت خواهد بود. مبلغ کمک نقدی، ۱۵۶ دالر به ازای هر خانواده در ماه به مدت سه ماه تعیین شده و در سه مرحله و مطابق با دستورالعمل‌های گروه کاری پول نقد و کوپن توزیع می‌شود.
