درنگی بر “کنار ماهتابی”

“کـنار مـاهـتابی” تازه ترین گـزینه صــد غـزل و چـهـارده دوبیتی هـادی مـیران، ســـرودپرداز و نویســنده آواره افغـانسـتان در ســویدن اسـت. کـتاب در پشـتی چـهـارم پس از زندگـینامــه فـشـــرده، با این گـفـته پایان مـی یابد: “مـن و شعـر از هـم فـاصله داریم”.
اگـر در مـیان غـزلپردازان امـروز افغـانسـتان چـهـار تن کـوچکـترین فـاصله با شعـر نداشـته باشـند، دو نامـی کـه در نیمـه نخسـت خـواهـند درخـشـید، شـریف سـعـیدی و هـادی مـیران اند. این کـه از نگـاه دریافـت و پرداز مـیان این دو چـه دوری هـا یا نزدیکـی هـایی دیده مـی شـود، سخـن دیگـر اسـت. هـر یک به راهـی مـی رود: سعــیدی با دمـیدن روان خـود به جـان واژه هـا و برون کشـیدن چندین لایه کار و آوا و معــنا از آن هـا، و مــیران با راه اندازی زبان تازه، پرداخـت تازه، تر و نمـایش تازه ترین هـا از پدیده هـای پیـش چشـم و دم دسـت.                           
مـیران را مـی توان شـاعـر بیسـت و چـهـار سـاعت هـای بی پایان دانسـت. انگـار هـمـان کـیمـیا بته کـه مـی گـویند به هـر چـه بزنی زر سـرخ مـی گـرداند، دسـت او افـتاده و به تنه هـر دریافـتی کـه مـی زند، غـزلی درمـی آورد. البته، نیروی فـوران فـراوان سـرایی، در کـنار سـودمـند بودن، مـی تواند زیانبار هـم باشـد.  سـراینده “کـنار مـاهـتابی” افـزون بر آن شـور کـیمـیایی، سـرمـایه هـنگـفـتی دارد: چیرگـی بر زبان. او با هـمـین دارایی بیش بهـا، به آرایش و پیرایش گـفـته هـایش مـی رســد و مثلا ناگهـان مـی گـوید:
هـوا تلخ اسـت از باران فــــراهـم مـی شـوی یا نه؟
در این گندم گذر، گل هـای شـرشـم مـی شـوی یا نه؟
هــنوزم در بیابــان مـی نویســــــم چـشـم هـــایت را
گلـوی تشـنه را یک چشـمـه زمزم مـی شـوی یا نه؟
برایت ارتــد کســــم، از لبم نام تــو آویـــــــــزان
دو روز بیشـتر، تصـــویر مـریم مـی شـوی یا نه؟
غـمـی مـانند کـوچی سـوخت بهســود خـیالـم را
عـــزیزم! نقـطــه پایان این غـــم مـی شـوی یا نه؟
فـضـای خــانه هـمسـایه حتا پر شـــد از نامـت
ســــخـن آخر بگـو ناهـید، آدم مـی شـــوی یا نه؟
در ده مصـراع بالا دسـت کم پانزده پدیده و روند _هـمـه اندیشــه برانگـیز_ نمـایانده شـده و با چنان شـتاب کـه تا بخـواهـی به یکـی بیشـتر بپیچی، دو سـه تای دیگـر مـانند چـراغ هـای کـنار جـاده هـنگـام رانندگـی در بزرگـراه این غـزل، هـمچسـپان از چشـمـت مـی گـریزند. مـیران خــواننده را با خـود نمـی برد، بلکـه مصــراع مصــراع او را با خــود مـی سـراید، و اگـر هـمـین گـونه بپیمـاید در پابرگ هـر کـتابش مـی تواند بلندتر از بیژن نجـدی فـریاد زند: “یوزپلنگهـایی کـه با مـن دویده اند”. مـی گـویند برخی از سـرایندگـان در یکـی دو مصـراع شـاعـر اند و در سـه چـهـار مصـراع دیگـر مبصـر! زیرا آن هـا با واگشـایی و کالبد شگـافـی تصویر یا ترفندی کـه گمـان مـی برند دیگـران مفهـومش را سـی سـال سـیاه درنخـواهـند یافـت، هی مـی پردازند به شـیرفهـم کـردن خـواننده و خسـتن خـویشـتن. در نشـیده هـای مـیران، درسـت وارونه چشـم انداز بالا، رنگ و پیرنگ بسـیاری از تصویرهـا رندانه و شـتابنده کـنار هـم چیده شـده اند. برای بهـره بردن از آن هـا، با هـمـه درنگ ناپذیری هـای ناگـزیر باید درنگ کـرد، ورنه بایسـتی پیاده شـد، واپس برگشـت و آن هـا را دو باره خـواند. پرداخت زیرین یکـی از نمـونه هـاسـت:
این مـن کـه در مـن مـی شـود تکثیر هـر شـب
با تو تمـام کفـش هـایت را دویده
با تو نوشـته آب، بابا، سـیب، باران
از جنگل تقویم برگ تشـنه چــیده
عکـس ترا عـریان کشـیده بر تن تو
از واتیکان یک شـال و پیراهـن خریده
حالا بگـو چیزی کـه یک هلـمـند آشـوب
از مــــزرع خـشخاش چشـمـانت وزیـده
شـمـاری از کارهـای تازه مـیران از ریشه دگـرگـون اند و به مـوسـیقی هـندی مـی مـانند: جـاری و بی تکـرار؛ پرده هـا و پاره هـا یکـی پی دیگـر مـی آیند و مـی گـذرند. یا باید گـام به گـام شـاعـر رفـت و دانسـت او چـه مـی گـوید یا شـاید پیوسـته تکـه هـایی را از دسـت داد.  برترین ویژگـی “کـنار مـاهـتابی” بازنمـایاندن دید شـاعـرانه هـمـین روزگـار خـوب و بد خـود مـان اسـت. این گـزینه را برگ برگ کـنی و واپس گـرد آوری، از جغرافـیا و تاریخ این جـا و امـروز فـراتر و فـروتر نمـی رود. به ســخـن دیگـر، مـیران با هـر سـنجه “اپدیت” اســت و گـاه به گـونه ای کـه اگـر در پای سـروده هـایش تاریخ نگذارد، باز هـم دانسـتنش دشـوار نخـواهـد بود.  غـزل “گـزارش” کـه واگـویه روشـن سـورریالیزم و ژورنالیزم پیاده شـده در عـروض اسـت، با هـر خـواننده درونمـرزی و برونمـرزی آگـاه از رخـدادهـای درون افغـانسـتان به سـادگـی سخـن مـی گـوید:
گـزارش داده چشـمـان ترا آهـوی رم کـرده
لبت را قهـوه آلـوده در تریاک، دم کـرده
گـزارشگـر نوشـته: چـرخبال نامـرادی هـا
دو خـشـت از ارتفـاع سـنگـر حسـن تو کم کـرده
گـزارش بار دیگـر التهـاب چشـم هـایت را
به قتل و غـارت جـان گـروگـان مـتهــم کـرده
گـزارشگـر نوشـته با دخالت هـای بیگـانه
تروریزم از جنوب گـیسـویت قـامـت علـم کـرده
سـرم را در جنوب گـیسـویت در خـواب مـی بینم
به فـرمـان شـمـا مثل سـر اجـمـــل قلـم کـرده
این شعـر با هـمـه افـروزه هـای رمـانتیکـش به “فلـم مسـتند” مـی مـاند، زیرا فـاکـت_ورزانه فـراهـم شـده و نیازی نیسـت در پایانش نوشـت: سـیزدهـم اپریل ۲۰۰۷. از زیبایی هـای خیره کـننده این پارچـه عاشقـانه، شـاعـرانه سـاختن یکـی از داغ ترین و خـونین ترین رویدادهـای هفـته نخسـت مـاه اپریل ۲۰۰۷ در مـرز قندهـار و هـیرمـند اسـت.  “فـرجـام” کـه نه تنهـا از “گـزارش” کم نمـی آورد، بل گسـترنده تر و رخـشـنده تر از آن پخـش مـی شـود، دنباله هـمـین زنجیره تواند بود: 
دل مـن ربع کم نه شـد به وقت بی بی سی لندن
تو مثل یک خبر پیچیده ای در قـامـت آنتن
گـزارش مـی نمـایم گـرچـه مـتن این خبر تلخ اسـت
پس از این آشـنایی با شـمـا تعطیل شـد رسـمـن
به اطلاع تو امشـب مـی رسـانم دختر روسـپی
ترا بیرون کشـــیدم از تنم مـانند پیراهـن
خــریت یا عبادت بود، هـر چـه بود آخر شـد
نمـی خـوانی پس از این نامـه هـای شعله ور از مـن
در آن مدت کـه صحراگـرد چشـمـان شـمـا بودم
پرســــتیدم ترا با گـرمـیی ایمـــــان بن لادن
گل صد برگ در دسـتم به دنبال تو سـرگـردان
دویدم کـوه و کـوتل را، طناب مـرگ در گـردن
برو حالا سـر هـر چــارراهـی، تابلـویی کـن
کـه تا شـب هـای تلخ مـرد جذامـی شـود روشـن
دو مصـراع آغـاز وانمـایاندن هـنری دلهـره سـی سـاله هـزاران هـزاران باشـنده افغـانسـتان در سـاعت ۸:۴۵ شـب برای شـنیدن رادیو بی بی سـی (لندن) اسـت. گـفـتن این کـه “دل مـن ربع کم نه شـد” و “تو مثل یک خبر پیچیده ای در قـامـت آنتن”، هـوش خـواننده را یکـباره گـروگـان مـی گـیرد. چنین پیشـایند (مطلـع) گـیرا، پژواک کمـتر از زنگ سـاعت بیگ بین ندارد.  خـواننده می خـواهـد “گـزارش” را دنبال کـند و گـوینده به نرمـی مـی افزاید: “مـتن این خبر تلخ اسـت”. سـپس با زبان تازه از داسـتان دلدادگـی و درد پایان یافـتن آن یاد مـی کـند.  آنچـه “فـرجـام” را امـروزی مـی سـازد پرهـیخـتن از کلیشه هـای زمـانفـرسـود گذشـتگـان اسـت: دیگـر پیوند آشـنایی مـا گسسـته، زیرا هـر چـه مـی کـردم، کـرنش ابلهـانه یا نیایـش عـاشــقانه، پایان یافـته اسـت. در روزگـاری کـه بیابانگـرد چشـم هـای [آهـوانه] ات بودم، ترا به گـرمـای ایمـان اسـامـه بن لادن مـی پرسـتیدم، با آن کـه خم و پیچ هـای مـرگباری در پیش داشـتم، با گل سـرخ دنبالت سـرگـردان بودم. اینک از تو بریدم. برو هـر چـه مـی خـواهـی بکـن.”
“فـرجـام” با دو مصـراع بلند فـرجـام مـی پذیرد. واژه فـرانسـوی “تابلـو” را به فـارسـی فعـل سـاخـتن و آن گـاه صیغه امـر بخـشـیدن، فـرازای آفـرینشگـرانه برخـورد با زبان و واژه آفـرینی را به تمـاشـا مـی نهـد.  “تابلـویی کـردن” از زبان مـیران در روال خطر کـردن هـای هـنجـارآفـرین بیدل و مثلا چگـونگـی برخـوردش با واژه “بهــزاد” مـی آید: “نی نقش چین، نه حسـن فـرنگ آفـریدن اسـت/ بهــزادی تو دسـت ز دنیا کشـیدن اسـت” آنچـه “فـرجـام” را یکـی دو جـا داغـان مـیسـازد، ناهـمخـوانی در کاربرد ضمـیرهـای “تو” و “شـمـا” اسـت. این نارسـایی کـه به گمـان زیاد از وفـادار مـاندن به ترازوی عـروض برمـی خیزد، رخسـاره چند غـزل دیگـر را هـم به درشـتی خراشـیده اسـت. برخی سـروده هـا در دو مصـراع پسـین مـانند سـیب هـایی کـه از پخـتگـی زیاد از درخـت بیفـتند، و آن چـنان غـافلگـیرانه کـه گـویی به زمـین نارسـیده مـیترکـند و هـوا را رنگ و بو باران مـی سـازند، غـزل مـی شـوند:
به او کی مـی رسـم؟ از فـالگـیر کوچـه مـی پرسـم
برایم مـی نویســد: در خـطــر پیچــیده این جـاده
یا
رفـتی ولی هـنوزم از پرتو حضــورت
مـاه برهـنه دارد احسـاس شـرمسـاری
یا
شـبی در صحن خـونین پلچـرخی چشـمـانت
بدون هـیچ تکلیفـی طناب دار بالا کـن
یا
فلســطین قشـنگ مـن! مـنم حمـاس چشـمـانت
کـه در مـن شعله هـای انتحاری مـی کـنی روشـن
زیباترین ویژگـی “کـنار مـاهـتابی” پرداختن به ننگـین_برگ هـای تاریخ افغـانسـتان و رنگـین سـاختن هـنرمـندانه آن هـاسـت. این شگـرد تازه با نام هـادی مـیران در نقش نخسـتین و یگـانه سـرودپردازی کـه از بد بهـینه سـاخته اسـت، گـره مـی خـورد. از بیرون چنان مـی نمـاید کـه هـادی مـیران این اندرز سـهـراب سـپهـری را با دل و جـان پذیرفـته اسـت: “چشـم هـا را باید شسـت/ جور دیگـر باید دید”؛ مگـر از درون، سـراینده “کـنار مـاهـتابی” گـاه پیروزمـندانه تر از سـپهـری چـهـره مـی نمـاید. هـمگــذاری مـیران و سـپهـــری در نگـاه نخسـت ابروهـای بسـیاری را بالا خـواهـد برد. هـنگـامـی کـه دیده شـود پردازهـای سـپهـری از چـه ابزار و واژه هـای “قشـنگ” رنگ پذیرفـته و او را به صمـیمـیت بودایی فـراسـو رسـانده، و هـادی مـیران چـه زشـت هـا و درشـت هـا را جـان بخـشـیده و شعـریت داده؛ کانتراست (ناهـمسـازی هـمسـازانه) آن دو تن آشکاره تر به چشـم مـی خـورد. سـهـراب سـپهـری در بهـترین خطر کـردن هـایش با واژه هـای غیر شـاعـرانه، از این مصـراع هـای خـوشــنما فـراتر نمـی رود: “و آن وقت حکایت کـن از بم هـایی کـه مـن خـواب بودم و افـتاد/ حکایت کـن از گـونه هـایی کـه مـن خـواب بودم و تر شـد/ بگـو چند مـرغـابی از روی دریا پریدند/ در آن گـیر و داری کـه چـرخ زرهپوش از روی رویای کـودک گذر داشـت.” (به باغ هـمسفـران/ هشـت کـتاب)
برگ هـایی از “کـنار مـاهـتابی” را مـی توان “ناهـیدنامـه” خـواند. این نگـین گـذاری هـا تا جــایی یادآور “آیدا”هـای شـاملـو، “گـفـتگـوهـای مـن و نازی” از حسـین پناهـی و “مـریم”_سـرایی هـای شـریف سعــیدی اند و فـروزان ترین بخـش سـروده هـای مـیران را مـی سـازند. هـادی مـیران چشـمداشـت خـواننده را از سـروده هـای امـروزش بالا برده اسـت تا آن جـا کـه گـاه سـنجه هـای ارجناک هـمـان پـنداشـت، چند غـزل خـودش را به تاوان مـی نشـاند. فــردا یکـی نه یکـی خـواهـد پرسـید: کسـی کـه در ۲۰۰۶ چکامـه هـایی چـون “فـلســطین قشـنگ مـن” و “کـنار مـرز چشـمـانت” را سـروده اسـت، چـرا باید در ۲۰۰۸ به سـرودن “خانم ببخـشـی”، “عشق وحشـی” یا “خطر در مـن” دسـت یازد؟ گـرچـه از گـوشه و کـنار غـزل هـای پرسش انگـیز مـیران نیز مصـراع هـای زیبا و نو زیاد مـی بارند، ولی زیبایی و تازگـی جلـوه هـای شعـر اند نه جوهـرهــای آن.
کـنار مـرز چشـمـانت
کـنار مـرز چشـمـانت دلـم افـتاده، دیوانه
مـرا قـاچاق آورده، بگـو تا رد شـوم یا نه
هـوایت مـرز بلغـار و دل مـن آرزو دارد
به برلین قشـنگ چشـم زیبای تو کاشـانه
فدای رقص تابسـتان چشـمـانت کـه در باران
تعــارف مـی کـند بال پــریدن را به پروانه
لبت با انتشـار بوسـه هـای سبز در جنگل
غـم و اندوه آهـوی دلـم را مـی کشـد شـانه
نمـی دانم کدامـین دسـت مـوهـای قشـنگت را
برای دسـت و پایم بافـته زنجیر و زولانه
خـطــــر در مـن
گل پیراهـنت را بیمـه کـن با یک خطر در مـن
سکـوت شهـر را آشفـته کـن با یک سفـر در مـن
ورق گـردان دو بلخ از نوبهـار چشـم هـایت را
کـه یک زرتشـت باور مـی گشـاید بال و پر در مـن
خـــراسـان مـی وزد از بســتر شعـــرت به رگ هـــایم
کـه جـاری مـی شـوی یک شهـر گـوهـرشـادتر در مـن
فـــروغـی مثل فـرخـــــزاد از چـشـــم تو مـی تابد
شـب آشــفـته پرویز مـی گـردد سحــــر در مـن
ترا مـی آفـرینم کلک نقش افـروز بهــــــزادم
کـه تا چشـمـان تو باشنـد سـرخط خبر در مـن
بیا ناهـید! گـوهــــــر شـاد تقــــــویم خیالاتم
خراسـان کـن جنوب خاطرم را با گذر در مـن 
“کـنار مـاهـتابی”چندین چـامـه ناب دیگـر و گـاه با هـوای زبانی و زمـانی دیگـر دارد. از آن مـیان، “نیت کـردم” با پرداز سچـه و انداز سـاده اش یاد صــوفـی غــلام نبی عـشــقـری را زنده مـی سـازد.
نیت کـردم
نیت کـردم ترا ای مـــاه روشـن خــــانه مـی آرم
ترا بیرون ز چـنگ مـــردم بیگـانه مـی آرم
در آن ویرانه مـی دانم کـه سـهـمـت شـام تاریک اسـت
ترا در شهـر رویایی از آن ویرانه مـی آرم
ترا در شهـر رویایی، ترا در شهـر دریایی
ترا در بال هـای رنگـی پروانه مـی آرم
برای دسـته مـویت کـه مثل مـن پریشـان اسـت
مـن از شهـر فـرنگ آیینه و هـم شـانه مـی آرم
دل مـن شــانه غـم هـای سـنگـین تو گـردیده
برایت از جهـان یک دل، دل دیوانه مـی آرم
گـاه سـرایشگـر “کـنار مـاهـتابی” یادآور دو نمـاینده خـشـن سـرودهـای تباهـی (نصـرت رحمـانی) و ترانه هـای ویرانی (کارو دردریان) مـی شـود، البته با آمـیزه زبان گـزنده و سـوزنده دیروز و امـروز. مثنوی “یخ” دلسـردی را رسـانده به جـایی کـه واژه “روسـپی” خـواسـته یا نخـواسـته پنج بار رخ مـی نمـاید. در هـمچــو جو ابرآلـود، افــزون بر ته و بالای درونمـایه، نازکای قـافـیه هـم آزرده گـزند می گـردد:
لعنت به این دلبسـتگـی هـای مزخرف/ دلبسـتگـی هـایی کـه مـی مـیرند در برف/ دلبسـتگـی هـایی کـه مـی مـیرند در آب/ مـی ریزد از پلک شـمـا مـانند یک خـواب/ دلبسـتگـی هـایی کـه مثل کفـش هـایت/ تعویض مـی گـردند هـر نوبت به پایت/ لعنت به این شـیرین کـه در مـن ریشه دارد/ لعنت به فـرهـادی کـه زخم تیشه دارد/ اصلا هـمـان فـرهـاد هـم یک تکـه خـــر بود/ وقتی کـه شـیرین سـنگ یا کـه سـنگتر بود/ شـیرین! یعنی مثل قول تو معلق/ فـرهـاد! یعنی مثل مـن خرفهـم و احمق!/ حالا کـه گل را مـی دهـی در آب روسـپی/ گل مـی کـنی در پرده هـای خـواب روسـپی/ گل مـی کـنی در بوسـه هـای سـرد مـردم/ گم مـی شـوی در مزرع بیمـار گندم/ آیینه مـی گـردی ولی یکبار مصـرف/ آیینه امـا رو به روی یک مزخرف/ 
از مـیان یکصد غـزل “کـنار مـاهـتابی”، کمـابیش پانزده پارچـه “حضور ناتمـام تو”، “دعــا”، “دوسـتی”، “وصیت”، “با تو”، “جـاده هـای خسـته”، “مـن از تو قـرضـــدارم”، “راهـبه” “بیتو”، “پرواز”، “لبخـند زمـان”، “بانوی نجـات”، “پیغـمبر آواره”، “باور کـن” و “انار سـرخ” در وزن هـا و آهـنگ هـای دگـرگـونه، از چشـم انداز سـوژه و واژه، انگـار بازسـرایی هـا و برگـرفـته هـای هـمدیگـر با اندک دگـروارگـی بیرونی باشـند.
نیز در هـمـین هـا، گـاه زمـینه و رشـته تصویرهـا در دو مصـراع هـمپیوند یا از هـم پاشـیده و ناپدید اند یا به اندازه ای دشـواریاب و تلگـرافـی کـه نمـی خـواهـند با خـواننده پل دوسـتی برقـرار سـازند؛ مـانند:
سکـوت تلخ دیوار مـرا یک تابلـو بشکـن
دو گلدان سفـالی و نهـال ارغوان با مـن
یا
رد مـی شـوی با رعد و برق ناگهـانی
از نخ نخ پلکـت کبوتر مـی تکانی
ولخرجی در کاربرد واژه “یک” بار بار در “کـنار مـاهـتابی” پیداســت. با آن کـه سـاخـتارهـای یک چشـمـه زمزم، دو سطر از حال یک ولگـرد، یک پرده بیناتر، یک روز نه یک روز و چندین نمـونه دیگـر نیکـو جـا افـتاده اند، دسـت و دل باز بودن هـادی مـیران هـنگام رویکــرد به یگـانه_نمـای “یک”، می رود تا شـمـاری از سـروده هـایش را آهـسـته آهـسـته آسـیب رسـاند.  مبادا بسـامد سـرشـار از پاره هـایی چـون یک خــراسـان مبتلای تو، یک چـوبه دار، یک خــراسـان برگ تر، یک خطر، یک تابلـو، یک شـیعه، یک مصـر، و …. هـمـانند فـانوس هـای دریایی، از دوردسـت هـا نمـایه پیش بینی شـونده در گـزینه هـای آینده او گـردند.
نیمـه بیشـتر دوبیتی هـا در برگ هـای پسـین “کـنار مـاهـتابی” ماننده غـزل هـا خـوشـبافـت و روزگارگرا اند. مـیران در این جـا هـم به پدیده هـای پیش چشـم و دم دسـت پابندی نشـان داده اسـت:
تمـام سـال از تو مـی نویسـم
ترا در برگ شـبو مـی نویسـم
کسـی را در خیابان صـدایت
هـنـوزم مثل سـادو مـی نویسـم
به روی شـیشـه عکـسـت را کشـیدم
گل پیچک شـــــدم، دورش تنـیدم
دلـم مــلا مـحمــد جـان شـــد، امـا
مـزار چـشـم هـایت را ندیدم
نادرسـتی هـای تایپی نیز یگـان یگـان، به ویــژه در واژگـان پایانیافـته با “ه، ی، ای و یی”، آب و هـوای چـند سـروده را ستمگـرانه ناگـوار می سـازند. در پایان، با وام گـرفـتن از این دو مصــراع “صـدایت در رگ گـیتار مجـنونم کـه مـی پیچد/ تو جـاری مـی شـوی یک دشـت، اما خیلی لیلاتر” می توان افــزود: سـروده هـای مـیران نیز زلالتر جاری خواهـند شـد چندین دشـت و لیکـن خـیلی لیلی تر.
***
کـانادا، نهـم اگـسـت ۲۰۰۹
شــناســه کتاب
عــنوان                                   کنار مـاهـتابی
ســراینده                                هــادی مـیران
پشـتی                                   رضـا ســاحـل
چـاپ                                    کابل/ افغانسـتان
ســال                                    ۲۰۰۹
شـمارگان         ۱۰۰۰