توهم حق به جانب بودن؛ چگونه شبکه‌های اجتماعی ما را از واقعیت دور می‌کنند؟

تقریباً همه‌ ما دوست داریم در برابر دوستان، آشنایان و کسانی که با آن‌ها در ارتباط هستیم، حق به جانب باشیم. این علاقه‌مندی ما به «حق به جانب بودن» ممکن است اندازه و شدتش از یک موضوع تا موضوع دیگر کمی فرق کند، ولی موجودیت آن در تمام بخش‌های زنده‌گی ما تقریباً غیر قابل انکار است. یعنی این‌که برای ما فرقی نمی‌کند یک موضوع خیلی مهم باشد یا هیچ مهم نباشد، ما در هر حالت دوست داریم نظر ما در مورد آن موضوع درست باشد.

اما واقعیت این است که ما انسان هستیم و به همان اندازه که احتمال دارد، نظر ما درست باشد به همان اندازه احتمال نادرست بودن نظر ما نیز وجود دارد. این‌که در کدام حالت ممکن است ما حق به جانب باشیم و در کدام حالت حق به جانب نباشیم، بسته‌گی به دلایل و مدارکی دارد که یا در اختیار ما قرار دارد و ما از آن‌ها برای حق به جانب بودن خود استفاده می‌کنیم، یا در اختیار طرف مقابل قرار دارد که با استفاده از آن حق به جانب بودن ما را به چالش می‌کشد.

در این نوشته اما به توهم «حق به جانب بودن» می‌پردازیم؛ این‌که ما فکر می‌کنیم حق به جانب هستیم و در ظاهر دلایلی نیز داریم، اما در واقعیت در دام یک توهم گیر کرده‌ایم و واقعیت آن چیزی نیست که ما فکر می‌کنیم. در این‌جا به نقش شبکه‌های اجتماعی در ایجاد و تقویت این توهم می‌پردازیم.

برای درک بهتر این مساله، از یک مثال ساده کمک می‌گیریم. تصور کنید شما تنها در یک اتاق ایستاده‌اید و هر چیزی را که با صدای بلند بیان می‌کنید، دیوارهای اتاق گفته‌های شما را انعکاس می‌دهند و شما دوباره همان چیزی را می‌شنوید که خودتان گفته‌اید. در دانش ارتباطات و روزنامه‌نگاری به این پدیده اتاق پژواک یا Echo chamber می‌گویند. اتاق پژواک به حالتی اشاره می‌کند که شما با حضور خود در شبکه‌های اجتماعی مانند فیسبوک معمولاً همان باورهایی را دریافت می‌کنید که با آن موافق هستید. به عبارت ساده‌تر، دیدگاه خود را از زبان دیگران می‌شنوید.

این‌که چگونه این اتفاق می‌افتد، یک بخش آن برمی‌گردد به فیلتر کردن لیست دوستان ما در شبکه‌های اجتماعی. قبل از پیدایش شبکه‌های اجتماعی با آن‌که همه‌ ما آن زمان نیز دوست داشتیم در هر موردی حق به جانب باشیم، ولی دست یافتن به تایید یا موافقت دیگران برای ما به آسانی امروز نبود. از یک طرف با مخاطبان کم‌تری سروکار داشتیم و از سوی دیگر، از مطرح کردن دیدگاه خود در برابر کسانی که احساس می‌کردیم با دیدگاه ما مخالف هستند پرهیز می‌کردیم. امروز اما به لطف شبکه‌های اجتماعی می‌توانیم به تعداد نامحدودی از مخاطبان دست پیدا کنیم که برای شریک ساختن دیدگاه خود نیازی به شناختن آن‌ها نداریم. در نتیجه، از میان هزاران آدمی که با دیدگاه‌های ما از طریق شبکه‌های اجتماعی آشنایی پیدا می‌کنند، همیشه کسانی پیدا می‌شوند که دیدگاه ما را تایید کنند. گزینه‌ هایی مانند لغو دوستی یا «انفریند» کردن یا بلاک کردن به ما این امکان را می‌دهد تا کسانی را که دیدگاه ما را تایید نمی‌کنند از لیست دوستان خود حذف کنیم. با حذف مخاطبان مخالف، در لیست دوستان ما دو گروه بیش‌تر باقی نمی‌ماند. یکی آن‌هایی که با ما از نظر سیاسی، اجتماعی، فرهنگی یا تاریخی هم‌فکرند. دوم،  مخاطبانی که فعال نیستند و موافق یا مخالف بودن‌شان را نشان نمی‌دهند. این‌جاست که ما با شریک ساختن دیدگاه خود در شبکه‌های اجتماعی معمولاً با لایک و کمنت کسانی مواجه می‌شویم که در بیش‌تر مواقع دیدگاه ما را تایید می‌کنند و این‌گونه به ما حس حق به جانب بودن دست می‌دهد.

دومین چیزی که باعث تشکیل اتاق پژواک می‌شود، نحوه‌ تعامل ما در شبکه‌های اجتماعی است. یعنی ما معمولاً پست‌های کسانی را لایک و شریک می‌سازیم که دیدگاه‌شان مورد تایید ما باشد. نوشته‌های نویسنده‌گانی را بیش‌تر دنبال می‌کنیم که دیدگاه ما را در قبال سیاست، جامعه یا فرهنگ تقویت کند. تحقیقی که روی صد میلیون پست در شبکه‌های اجتماعی فیسبوک، توییتر (ایکس)، ردیت (Reddit) و گب (Gab) در سال ۲۰۲۱ توسط پژوهش‌گران مستقر در ایتالیا انجام شده نشان می‌دهد که کاربران فیسبوک و توییتر بیش‌ترین همگرایی را داشته‌اند. به عبارت ساده‌تر، کاربران این دو شبکه بیش‌تر پست‌های کسانی را لایک، کامنت یا اشتراک‌گذاری کرده‌اند که با آن‌ها هم‌فکر بوده‌اند. از آن‌جا که فیسبوک در افغانستان نسبت به دیگر شبکه‌های اجتماعی مخاطبان بیش‌تری دارد، احتمال گیر افتادن در اتاق پژواک نیز بیش‌تر است.

عامل سوم، عمل‌کرد الگوریتم‌های شبکه‌های اجتماعی است که باعث تشکیل اتاق پژواک می‌شود. در مورد عمل‌کرد الگوریتم‌ها در یک یادداشت جداگانه خواهم پرداخت.

برای این‌که بدانید دچار توهم حق به جانب بودن هستید یا نه، به دو پرسش زیر پاسخ دهید.

1. آیا در لیست دوستان‌تان به اندازه‌ هم‌فکران‌تان کسانی نیز هستند که با شما هم‌فکر نیستند؟ اگر بلی، خیلی عالی است. اگر نه، حتماً مخالفان فکری خود را نیز در لیست دوستان خود اضافه کنید وگرنه دچار توهم حق به جانب بودن می‌شوید.
2. آیا معمولاً نوشته‌های کسانی را دنبال می‌کنید که با شما هم‌فکرند؟ اگر این‌طور نیست، خوش به حال‌تان. اگر بلی، حتماً تجدید نظر کنید. همیشه در کنار دیدگاه موافق با نظر خود، دیدگاه مخالفان نظر خود را نیز دنبال کنید.